HbA1c là gì? Chỉ số bình thường, bảng tra và ý nghĩa kết quả

HbA1c là hemoglobin gắn đường (hemoglobin glycat hóa), bạn cũng có thể gặp tên glycosylated hemoglobin, A1C hoặc HbA1c. Hemoglobin (huyết sắc tố) là protein trong hồng cầu có nhiệm vụ mang oxy. Đường trong máu bám vào hemoglobin, và lượng đường trong máu càng nhiều thì càng nhiều hemoglobin bị gắn đường.

Hồng cầu sống khoảng ba tháng, nên chỉ số này phản ánh đường huyết trung bình của bạn trong hai đến ba tháng qua, trong đó tháng gần nhất có ảnh hưởng nhiều nhất. Vì vậy chỉ số khá ổn định: một bữa tối ăn ngọt hay một buổi sáng căng thẳng gần như không làm nó thay đổi, và bạn không cần nhịn ăn trước khi xét nghiệm.

Bác sĩ dùng chỉ số này vào ba việc: phát hiện đái tháo đường và tiền đái tháo đường, xem việc điều trị đái tháo đường hiệu quả đến đâu, và đánh giá nguy cơ biến chứng đái tháo đường theo thời gian.

Chỉ số HbA1c có thể quy đổi ra đường huyết trung bình ước tính (eAG), tức con số trung bình mà máy đo đường huyết tại nhà sẽ cho nếu bạn đo suốt ngày đêm. Cách quy đổi này lấy từ nghiên cứu ADAG (Nathan và cộng sự, Diabetes Care, 2008).

Đây chỉ là con số trung bình. Hai người có cùng chỉ số vẫn có thể có những ngày rất khác nhau: một người ổn định, người kia lúc cao lúc thấp. Nếu bạn dùng máy đo đường huyết hoặc cảm biến đo liên tục, các kết quả đó sẽ cho bạn thấy phần còn lại của bức tranh.

5,7% đến 6,4% (tiền đái tháo đường). Đường huyết của bạn cao hơn bình thường nhưng chưa đến ngưỡng đái tháo đường. Tình trạng này phổ biến, thường không có triệu chứng, và đây là thời điểm tốt nhất để hành động: trong Chương trình Phòng ngừa Đái tháo đường của Mỹ, những người giảm khoảng 7% cân nặng và duy trì vận động đã giảm hơn một nửa khả năng mắc đái tháo đường type 2.

Từ 6,5% trở lên (ngưỡng đái tháo đường). Chỉ một kết quả ở mức này thì chưa đủ để chẩn đoán. Trừ khi bạn có triệu chứng rõ ràng của đường huyết cao, bác sĩ sẽ cho xét nghiệm lại HbA1c, hoặc đo đường huyết lúc đói hay làm nghiệm pháp dung nạp glucose để xác nhận.

Đang sống chung với đái tháo đường? Chỉ số tăng vượt mục tiêu thường có nghĩa là cần xem lại kế hoạch điều trị: thuốc, ăn uống, vận động, giấc ngủ, căng thẳng và các bệnh khác đều có thể làm chỉ số tăng. Hãy mang kết quả đến bác sĩ đang điều trị đái tháo đường cho bạn, thay vì tự ý thay đổi bất cứ điều gì.

Chỉ số cũng có thể cao hơn mức trung bình thực tế khi bạn bị thiếu máu do thiếu sắt, thiếu vitamin B12 hoặc folate, bệnh thận giai đoạn nặng, hoặc sau khi đã cắt lách.

Với hầu hết những người không bị đái tháo đường, kết quả nằm ở phần thấp của khoảng bình thường đơn giản là tin tốt.

Chỉ số có thể thấp hơn mức trung bình thực tế khi hồng cầu được thay mới nhanh hơn bình thường: sau khi mất nhiều máu hoặc truyền máu, với một số loại thiếu máu, trong nửa sau thai kỳ, khi bị bệnh thận giai đoạn nặng đang điều trị bằng erythropoietin, hoặc với một số bệnh gan. Một số biến thể hemoglobin (như người mang gen hồng cầu hình liềm, hoặc HbE, vốn phổ biến ở Nam Á và Đông Nam Á) có thể làm một số phương pháp xét nghiệm cho kết quả thấp hoặc cao giả.

Nếu bạn đang dùng insulin hoặc thuốc viên hạ đường huyết và chỉ số rất thấp, có thể bạn đang bị hạ đường huyết thường xuyên. Khi đó nên gọi cho bác sĩ, nhất là nếu bạn từng có những cơn run tay, vã mồ hôi hoặc lú lẫn.

Vì HbA1c phụ thuộc vào hồng cầu, bác sĩ sẽ dùng xét nghiệm glucose thay thế (đường huyết lúc đói, nghiệm pháp dung nạp glucose hoặc xét nghiệm fructosamine) khi:

• bạn đang mang thai, nhất là khi tầm soát đái tháo đường thai kỳ, vốn được kiểm tra bằng nghiệm pháp dung nạp glucose
• bạn mới mất nhiều máu hoặc mới truyền máu
• bạn bị thiếu máu, có biến thể hemoglobin, hoặc bệnh thận hay bệnh gan giai đoạn nặng
• đái tháo đường type 1 có thể đang khởi phát nhanh, thường ở trẻ em hoặc người trẻ có biểu hiện khát nước và sụt cân, khi đó chờ ba tháng để chỉ số bắt kịp là không an toàn

• Không cần nhịn ăn. Bạn có thể ăn uống như bình thường.
• Chỉ cần lấy một ít máu tĩnh mạch ở cánh tay, hoặc chích đầu ngón tay ở một số phòng khám.
• Kết quả thường có trong ngày hoặc trong vòng một đến hai ngày.
• Hãy báo cho phòng xét nghiệm hoặc bác sĩ nếu bạn đang mang thai, bị thiếu máu hoặc bệnh thận, hoặc đã truyền máu hay bị chảy máu nhiều trong ba tháng gần đây.

Đây là khoảng cách kiểm tra thường dùng theo Tiêu chuẩn chăm sóc của ADA:

• Kết quả bình thường, không bị đái tháo đường: người lớn được kiểm tra từ 35 tuổi, hoặc sớm hơn nếu thừa cân kèm yếu tố nguy cơ khác, và cứ ba năm một lần nếu kết quả vẫn bình thường.
• Tiền đái tháo đường: mỗi năm một lần.
• Đái tháo đường, đã đạt mục tiêu: ít nhất hai lần mỗi năm.
• Đái tháo đường, vừa thay đổi điều trị hoặc chưa đạt mục tiêu: khoảng ba tháng một lần.

HbA1c thay đổi chậm, nên hãy cho mọi thay đổi hai đến ba tháng để thấy kết quả.

• Vận động nhiều hơn. Khoảng 150 phút mỗi tuần đi bộ nhanh hoặc hoạt động tương tự, chia đều cho hầu hết các ngày, cộng thêm một ít bài tập sức mạnh.
• Thay đồ uống có đường và tinh bột tinh chế (trà ngọt, nước ép, bánh mì trắng, ăn nhiều cơm trắng) bằng nước lọc, rau, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt.
• Giảm cân một chút nếu thừa cân. Giảm 5% đến 7% cân nặng đã tạo ra khác biệt đo được.
• Giấc ngủ và căng thẳng cũng quan trọng. Ngủ ít và căng thẳng kéo dài đều làm tăng đường huyết.
• Thuốc do bác sĩ quyết định. Nhiều người cần dùng thuốc, và đó không phải là thất bại. Không bao giờ tự ý bắt đầu, ngừng hoặc thay đổi thuốc đái tháo đường khi chưa hỏi bác sĩ.