Qaraciyər piylənməsinin simptomları: 1, 2 və 3-cü dərəcə nə deməkdir, yeni ad MASLD və nə kömək edir

Qaraciyərin piylənməsi (piyli hepatoz, steatoz) qaraciyərin içində piy yığılması deməkdir. Bu, dünyada ən çox yayılmış xroniki qaraciyər xəstəliyidir: dünya üzrə insanların 30%-dən çoxunda, ABŞ-da isə böyüklərin təxminən 24%-ində rast gəlinir.

İki əsas növü var:

• Çəki, qanda şəkər və qan yağları ilə bağlı piylənmə (metabolik). Bu, ən çox rast gəlinən növdür.
• Spirtli içki ilə bağlı piylənmə, əsasən həddindən artıq spirtli içki qəbulundan yaranır.

Yeni adlar. 2023-cü ilin iyununda beynəlxalq hepatoloji cəmiyyətlər adları dəyişdi:

• qeyri-alkoqol piyli qaraciyər xəstəliyi (NAFLD) metabolik disfunksiya ilə əlaqəli steatotik qaraciyər xəstəliyi (MASLD) oldu
• qeyri-alkoqol steatohepatit (NASH), yəni iltihablı forma, metabolik disfunksiya ilə əlaqəli steatohepatit (MASH) oldu
• MetALD metabolik növü olan və eyni zamanda daha çox spirtli içki içən insanlar üçündür

Yeni adlar insanların nə etmədiyini yox, səbəbi təsvir edir və bəzilərinin damğalayıcı saydığı sözlərdən imtina edir. Müayinə cavabınızda istənilən ad yazıla bilər: NAFLD və MASLD eyni xəstəlikdir.

USM cavabında dərəcə qaraciyərdə nə qədər piy göründüyünü təsvir edir. Piy qaraciyəri müayinədə daha parlaq göstərir (exogenliyi artır).

USM dərəcəsi	Adətən nə deməkdir
1-ci dərəcə (yüngül)	Az miqdarda piy. Çox yayılıb və geri döndərmək ən asandır
2-ci dərəcə (orta)	Daha çox piy; qaraciyər açıq-aydın daha parlaq görünür
3-cü dərəcə (ağır)	Çox piy; qaraciyərin dərin hissələri müayinədə çətin görünür

Dərəcə zədələnmə ilə eyni şey deyil. USM iltihabı və ya çapıqlaşmanı yox, piyi göstərir. 1-ci dərəcəsi olan adamda çapıqlaşma ola bilər, 3-cü dərəcəsi olanda isə heç olmaya bilər. Ona görə dərəcə nə olursa olsun, növbəti addım eynidir: çapıqlaşmanı yoxlamaq üçün qan analizinə əsaslanan göstərici (FIB-4) və bəzən xüsusi müayinə, üstəlik şəkərli diabet, xolesterin və qan təzyiqinin yoxlanması.

1-ci dərəcəli piylənmə təhlükəlidirmi? Tək özü adətən yox və keçib gedə bilər. Amma bu, xəbərdarlıq əlamətidir: qaraciyərə piy yığan eyni amillər 2-ci tip şəkərli diabet və ürək xəstəliyi riskini artırır.

Adətən heç biri. Qaraciyərin piylənməsinə çox vaxt səssiz xəstəlik deyirlər. İnsanların çoxu bundan təsadüfən, başqa səbəbə görə edilmiş USM və ya qan analizindən xəbər tutur.

Simptomlar olanda onlar qeyri-müəyyən olur:

• özünü çox yorğun və ya ümumiyyətlə pis hiss etmək
• qarnın yuxarı sağ tərəfində, qabırğaların altında küt ağrı və ya narahatlıq

Dörd mərhələ (insanların çoxunda yalnız birincisi olur):

1. Piylənmə (steatoz): qaraciyərdə piy var, zədələnmə yoxdur
2. MASH (əvvəlki adı NASH): qaraciyər iltihablanıb
3. Fibroz: çapıqlaşma, amma qaraciyər adətən hələ yaxşı işləyir
4. Sirroz: ağır, qalıcı çapıqlaşma

Sirrozun əlamətləri, yəni gec mərhələ:

• dərinin və ya göz ağlarının saralması (sarılıq)
• qarnın şişməsi, ya da ayaqların, topuqların və ya pəncələrin şişməsi
• dəri qaşınması, asan göyərmə və ya qanaxma
• iştahsızlıq, arıqlama, ürəkbulanma
• dəridə hörümçəyəbənzər kiçik qırmızı damarlar, ovucların ləkəli qızartısı
• çaşqınlıq, diqqəti cəmləyə bilməmək və ya dilin dolaşması
• qan qusma və ya çox tünd və ya qara nəcis; bu, təcili vəziyyətdir

Qaraciyərin piylənməsi orqanizmin şəkəri və yağları necə işlətməsi ilə sıx bağlıdır. Sizdə aşağıdakılar varsa, onun olma ehtimalı daha yüksəkdir:

• artıq çəki, xüsusən bel və qarın ətrafında çox piy
• 2-ci tip şəkərli diabet, prediabet və ya insulinə rezistentlik
• yüksək qan təzyiqi, yüksək xolesterin və ya triqliseridlər
• metabolik sindrom (bunlardan bir neçəsi birlikdə)
• PCOS
• sağlam olmayan qidalanma və ya az fiziki aktivlik
• 50 yaşdan yuxarı

ABŞ-da ən yüksək göstəricilər ispandilli (hispanik) insanlardadır. Uşaqlarda da ola bilər: ABŞ-da 2–19 yaşlı uşaqların 10%-ə yaxınında rast gəlinir.

Artıq çəkiniz olmaya da bilər. Normal çəkili insanlarda da, xüsusən şəkərli diabet və ya bel ətrafında artıq piy olanda, qaraciyərin piylənməsi ola bilər.

Spirtli içki özünəməxsus piylənməyə səbəb olur və metabolik növü də ağırlaşdırır. PCOS bələdçimiz bununla bağlı hormonal xəstəliklərdən birini izah edir.

Qaraciyərin piylənməsi adətən təsadüfən tapılır. Sonra həkimlər onun nə qədər əhəmiyyətli olduğunu yoxlayır:

• Qaraciyər qan analizləri (ALT və AST). Bunlar çox vaxt yüksək olur, amma piylənmə və ya çapıqlaşma olsa belə normal ola bilər, ona görə normal nəticə onu istisna etmir.
• USM (ultrasəs müayinəsi) qaraciyərdəki piyi göstərir və dərəcəni müəyyən edir. KT və MRT də onu göstərə bilər.
• Çapıqlaşma göstəricisi (FIB-4) yaşınız, ALT, AST və trombositlərin sayı əsasında hesablanır. 1,3-dən aşağı göstərici irəliləmiş çapıqlaşmanın az ehtimal olduğunu bildirir; adətən hər 1–2 ildən bir təkrar yoxlanır. Daha yüksək göstərici növbəti analizə aparır.
• Xüsusi müayinə (elastoqrafiya), məsələn FibroScan, qaraciyərin nə qədər sərt olduğunu ölçür, ya da ELF qan analizi çapıqlaşmanı axtarır.
• Qaraciyər biopsiyası, yəni iynə ilə götürülən kiçik toxuma nümunəsi, MASH-ı sübut edən yeganə analizdir. O, yalnız bəzən lazım olur.

Həkimlər qaraciyərin piylənməsi ilə yanaşı gedən xəstəlikləri də yoxlayır: qanda şəkər (HbA1c), xolesterin və triqliseridlər, qan təzyiqi və çəki, həmçinin spirtli içki barədə soruşurlar.

İnsanların çoxu üçün yox: onlarda həmişə yalnız qaraciyərdə piy olur, iltihab və ya çapıqlaşma olmadan. Amma bəzilərində xəstəlik yavaş-yavaş irəliləyir:

• MASH (iltihab) qaraciyər piylənməsi olanların kiçik bir hissəsində olur, ABŞ-da böyüklərin təxminən 1,5–6,5%-ində
• illər ərzində fibroz, sonra isə sirroz yarana bilər
• sirroz qaraciyər çatışmazlığına, daxili qanaxmaya və qaraciyər xərçənginə gətirib çıxara bilər

Çapıqlaşma göstəriciniz nə qədər yüksəkdirsə, nəzarət də bir o qədər sıx olur.

Çoxları üçün daha böyük risk ürəklə bağlıdır. Qaraciyərə piy yığan eyni səbəblər 2-ci tip şəkərli diabet, infarkt və insult riskini artırır. Çəkini, qanda şəkəri, qan təzyiqini və xolesterini müalicə etmək hər ikisini qoruyur.

Bəli, xüsusən erkən mərhələlərdə. Əsas müalicə həyat tərzidir və o, işləyir:

• Artıq çəkiniz varsa, tədricən arıqlayın. Bədən çəkisinin 3–5%-ni itirmək qaraciyərdəki piyi azalda bilər; 7–10% isə iltihabı və çapıqlaşmanı azalda bilər. Sərt pəhrizlərdən çəkinin: çox sürətlə arıqlamaq qaraciyər xəstəliyini ağırlaşdıra bilər.
• Daha çox hərəkət edin: həftədə ən azı 150 dəqiqə fiziki aktivlik, məsələn cəld yeriş. Çəkiniz çox dəyişməsə belə idman kömək edir.
• Sağlam, balanslı qidalanın: daha çox tərəvəz, meyvə, tam taxıllı məhsullar, paxlalılar və balıq, daha az şirin içkilər, şirniyyat və emal olunmuş qidalar.
• Spirtli içki: həftədə 14 vahiddən çox olmasın və bir neçə günə bölünsün. Çapıqlaşma və ya spirtli içki ilə bağlı qaraciyər xəstəliyi varsa, həkiminiz tamamilə tərgitməyi məsləhət görə bilər.
• Siqareti tərgidin, şəkərli diabeti, qan təzyiqini və xolesterini müalicə etdirin.

Dərmanlar: sadə piylənmənin dərmanı yoxdur. MASH zamanı mütəxəssis bəzi insanlarda pioqlitazon və ya vitamin E istifadə edə bilər. ABŞ-da resmetirom (2024-cü ildə təsdiqlənib) və semaqlutid (2025-ci ildə təsdiqlənib) sirroz olmadan orta və ya irəliləmiş çapıqlaşma ilə MASH zamanı, pəhriz və idmanla yanaşı təyin edilə bilər.

Hansı dərman və nə qədər, bunu həkiminiz həll edir. Yüksək dozalı vitamin E, bitki mənşəli vasitələr və ya «qaraciyər detoksu» məhsullarını öz başınıza qəbul etməyin: bəzi əlavələr qaraciyərə zərər verə bilər. Əvvəlcə həkim və ya əczaçı ilə məsləhətləşin.