PCOS simptomları: polikistoz yumurtalıq sindromunun əlamətləri, diaqnozu və niyə indi PMOS adlanır

Polikistoz yumurtalıq sindromu (PCOS, PKYS) geniş yayılmış, uzunmüddətli hormon xəstəliyidir. Yumurtalıqlar hər ay yumurta hüceyrəsi buraxmır, bədən isə çox vaxt adi haldan daha çox kişi tipli hormon (androgen) hazırlayır və insulinə zəif cavab verir. Simptomların çoxu bu birləşmədən yaranır.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının hesablamasına görə, bu sindrom reproduktiv yaşda olan qadınların 10–13%-ində olur və onların 70%-ə qədəri bundan xəbərsizdir.

2026-cı ilin mayında həkim və pasiyentlərdən ibarət beynəlxalq qrup yeni ad barədə razılığa gəldi: poliendokrin metabolik yumurtalıq sindromu (PMOS). Köhnə ad problemin yumurtalıqlardakı kistlər olduğunu düşündürürdü, amma bu xəstəliyi olan bir çox qadında kist olmur, xəstəlik isə hormonlara, maddələr mübadiləsinə, dəriyə və əhvala da təsir edir. Britaniyanın səhiyyə xidməti (NHS) və beynəlxalq klinik tövsiyə artıq PMOS adını işlədir; PCOS isə hələ də ən çox tanınan addır.

PCOS, yoxsa PCOD? "PCOD" (polikistoz yumurtalıq xəstəliyi) əsasən Hindistanda işlədilən termindir. Bəzi saytlar onu daha yüngül, ayrıca xəstəlik kimi təqdim edir, amma beynəlxalq səviyyədə razılaşdırılmış ayrıca diaqnoz yoxdur: həkimlərin klinik tövsiyələri PCOS, indi isə PMOS adını işlədir.

Simptomlar adətən yeniyetməlik illərində başlayır və qadından qadına çox fərqlənir. Bəzilərində bir neçə simptom olur, bəzilərində isə çox az.

Aybaşı və hamiləlik əlamətləri:

• Nizamsız, seyrək və ya heç olmayan aybaşı: tsikl 35 gündən uzun, ya da ildə 8-dən az aybaşı
• Aybaşı gələndə bəzən bol və ya uzun sürür
• Hamilə qalmaqda çətinlik, çünki yumurta hüceyrəsi hər ay çıxmır

Androgenlərin çoxalması əlamətləri:

• Üzdə, sinədə, qarında və ya kürəkdə artıq tük (hirsutizm)
• Yeniyetməlikdən sonra da davam edən sızanaq və ya yağlı dəri
• Başın təpəsində saçın seyrəlməsi

Metabolik əlamətlər:

• Çəki artımı, xüsusən qarın nahiyəsində, və arıqlamağın çətin olması
• Boyunda, qoltuqaltında və ya qasıqda tünd, qalın, məxmər kimi dəri ləkələri (qara akantoz), insulin rezistentliyinin əlaməti
• Yorğunluq, xoruldama və ya pis yuxu (yuxu apnoesi)

Əhval: depressiya, narahatlıq, qidalanma ilə bağlı narahatlıqlar və öz bədənini bəyənməmək daha tez-tez olur, qismən də simptomların insanda yaratdığı hisslərə görə.

Hər kəsdə kist olmur. "Kistlər" əslində kiçik follikullardır, yəni yetişməmiş yumurta hüceyrələri. Onlar olmadan da PCOS ola bilər, USM-də follikulları görünən bir çox qadında isə PCOS olmur.

Dəqiq səbəb məlum deyil. İki amil birlikdə işləyir:

• İnsulin rezistentliyi: qan şəkərini normal saxlamaq üçün bədənə daha çox insulin lazım olur, yüksək insulin isə yumurtalıqları daha çox androgen hazırlamağa təhrik edir.
• Androgenlərin çoxalması: bunlar yumurta hüceyrələrinin yetişməsinə mane olur və tük və dəri əlamətlərini yaradır.

PCOS ehtimalı daha yüksəkdir, əgər:

• ananızda və ya bacınızda varsa, ya da ailədə 2-ci tip diabet varsa
• NHS-ə görə, Cənubi Asiya və ya başqa Asiya mənşəlisinizsə
• artıq çəkiniz varsa: bu, insulin rezistentliyini və simptomları gücləndirir, amma arıq qadınlarda da PCOS ola bilər

PCOS sizin etdiyiniz hər hansı bir şeyə görə yaranmır və pis həyat tərzinin əlaməti deyil.

Tək bir analiz yoxdur. Beynəlxalq klinik tövsiyəyə (2023) görə, başqa səbəblər istisna edildikdən sonra yetkinlərdə bu üç əlamətdən ən azı ikisi olanda diaqnoz qoyulur:

Həkimlər nəyə baxır	Nə vaxt əlamət sayılır
Nizamsız aybaşı və ya ovulyasiyanın olmaması	Aybaşı başlayandan 3 ildən çox keçibsə: tsikllər 21 gündən qısa və ya 35 gündən uzundur, ya da ildə 8-dən azdır. Hər hansı bir tsiklin 90 gündən uzun olması
Androgenlərin çoxalması	Artıq tük, sızanaq və ya başda saçın seyrəlməsi, ya da qan analizində testosteronun yüksək olması
Yumurtalıqlar	Ultrasəs müayinəsində (USM) çoxlu kiçik follikul və ya qan analizində AMH-nin yüksək olması (yalnız yetkinlərdə)

Yeniyetmələrdə ilk illərdə aybaşının nizamsız olması normaldır, ona görə həkimlərə həm nizamsız aybaşı, həm də androgen əlamətləri lazımdır və PCOS diaqnozu üçün USM və ya AMH istifadə etmirlər.

Başqa səbəbləri istisna etmək: adətən hamiləlik testi, qalxanabənzər vəz analizi (TSH) və prolaktin analizi edilir, bəzən başqaları da.

Diaqnozdan sonra həkimlər PCOS-un yol aça biləcəyi vəziyyətləri yoxlayır: qan şəkəri (HbA1c və ya qlükoza analizi), xolesterin, qan təzyiqi və çəki. Bizim qalxanabənzər vəz simptomları bələdçimiz vəz problemlərinin necə oxşar görünə biləcəyini izah edir.

PCOS sadəcə aybaşı problemi deyil. Zamanla bu risklər artır:

• 2-ci tip diabet və hamiləlik diabeti (gestasion diabet)
• Yüksək qan təzyiqi və yüksək xolesterin, bununla da ürək xəstəlikləri
• Qaraciyərin piylənməsi
• Yuxu apnoesi
• Uşaqlığın daxili qişasının xərçəngi (endometrium xərçəngi): aybaşı uzun müddət çox seyrək olanda, çünki qişa müntəzəm qopmur. Müntəzəm qanaxma yaradan müalicə bundan qoruyur.
• Hamiləlik ağırlaşmaları, məsələn, yüksək qan təzyiqi və düşük, ona görə hamiləlik daha diqqətlə izlənilir
• Depressiya və narahatlıq

Müntəzəm müayinələr bunları erkən aşkarlayır, simptomları yüngülləşdirən sağlam vərdişlər isə bu riskləri də azaldır.

Tam sağalma yoxdur, amma simptomlar yaxşı müalicə olunur və plan sizin üçün nəyin daha vacib olduğundan asılıdır: aybaşı, dəri və saç, çəki və ya hamilə qalmaq.

• Sağlam qidalanma və müntəzəm fiziki aktivlik arıqlamasanız belə PCOS-u olan hər kəsə kömək edir. Artıq çəkiniz varsa, hətta az arıqlamaq da aybaşını nizamlaya və insulin rezistentliyini yaxşılaşdıra bilər.
• Nizamsız aybaşı üçün: kombinə hormonal həb, progestagen və ya hormonal spiral (IUS) qanaxmanı nizamlaya və uşaqlığın daxili qişasını qoruya bilər.
• Arzuolunmaz tük və sızanaq üçün: hormonal həb, androgenlərin təsirini bloklayan dərmanlar, kremlər və lazer və ya elektroepilyasiya kimi tükdən təmizlənmə üsulları.
• Metformin, diabet dərmanı, bəzən insulin rezistentliyi və çəki üçün istifadə olunur.
• Hamilə qalmaq üçün: yumurtalıqların yumurta hüceyrəsi buraxmasına kömək edən dərmanlar (məsələn, letrozol və ya klomifen), bəzən də IVF (süni mayalanma) və ya kiçik əməliyyat. Bunu ginekoloq və ya reproduktoloq idarə edir.
• Pis əhval, narahatlıq və ya qidalanma ilə bağlı narahatlıqlar üçün psixoterapiya və dəstək.

Hansı dərmanı və hansı dozada qəbul etmək lazım olduğuna həkiminiz qərar verir. Bəzi PCOS dərmanları hamiləlikdə təhlükəsiz deyil, ona görə uşaq istəyirsinizsə və ya hamilə ola bilərsinizsə, həkiminizə deyin. İnternetdə satılan "PCOS-u sağaldan" pəhrizlərə, çaylara və əlavələrə ehtiyatla yanaşın: sınamazdan əvvəl həkimə və ya əczaçıya müraciət edin.