Εξέταση βιταμίνης D: φυσιολογικές τιμές, συμπτώματα έλλειψης και πού θα τη βρείτε

Η βιταμίνη D βοηθά το έντερο να απορροφά ασβέστιο και φώσφορο, τα μέταλλα που χτίζουν και κρατούν γερά τα οστά και τα δόντια. Κρατά επίσης τους μυς σε καλή λειτουργία και παίζει ρόλο στο ανοσοποιητικό.

Το δέρμα σας φτιάχνει βιταμίνη D όταν εκτίθεται στον ήλιο (ακτίνες UVB), και μια μικρότερη ποσότητα έρχεται από την τροφή. Το ήπαρ τη μετατρέπει σε 25-υδροξυβιταμίνη D, και αυτήν μετρά η εξέταση αίματος, γιατί δείχνει τα αποθέματά σας τις τελευταίες εβδομάδες. Μετά τα νεφρά φτιάχνουν την ενεργό μορφή.

Η βιταμίνη D2 και η D3 ανεβάζουν και οι δύο τα επίπεδά σας. Η D3 (χοληκαλσιφερόλη), αυτή που φτιάχνει το δέρμα, τα ανεβάζει συνήθως λίγο περισσότερο και για λίγο περισσότερο καιρό. Η εξέταση γράφεται συχνά ως 25-OH βιταμίνη D, ολική βιταμίνη D ή εξέταση βιταμίνης D3.

Η χαμηλή βιταμίνη D είναι πολύ συχνή, ακόμα και σε ηλιόλουστες χώρες, γιατί πολλοί περνούν τις περισσότερες ώρες της ημέρας σε κλειστούς χώρους. Είναι πιο πιθανό να έχετε χαμηλή βιταμίνη D αν:

• περνάτε λίγο χρόνο έξω, καλύπτετε το μεγαλύτερο μέρος του δέρματος ή ζείτε μακριά από τον ισημερινό τον χειμώνα
• έχετε πιο σκούρο δέρμα, που φτιάχνει λιγότερη βιταμίνη D με τον ίδιο ήλιο
• είστε μεγαλύτερης ηλικίας, γιατί το δέρμα φτιάχνει λιγότερη με τα χρόνια
• έχετε περιττά κιλά, γιατί η βιταμίνη D αποθηκεύεται στο λίπος
• είστε έγκυος ή θηλάζετε, ή είστε μωρό που τρέφεται αποκλειστικά με μητρικό γάλα
• έχετε κοιλιοκάκη, ιδιοπαθή φλεγμονώδη νόσο του εντέρου, νόσο του ήπατος ή των νεφρών, ή έχετε κάνει βαριατρική επέμβαση
• παίρνετε κάποια φάρμακα, όπως κάποια αντιεπιληπτικά ή κορτιζόνη για μεγάλο διάστημα

Τα συμπτώματα χαμηλής βιταμίνης D είναι συχνά αόριστα ή δεν υπάρχουν καθόλου. Μπορεί να είναι κούραση, πόνος στα οστά ή στη μέση, πόνος ή αδυναμία στους μυς (ειδικά στις σκάλες ή όταν σηκώνεστε από την καρέκλα), μυϊκές κράμπες, πεσμένη διάθεση και συχνές αρρώστιες. Με τον καιρό, τα χαμηλά επίπεδα αραιώνουν τα οστά (οστεοπόρωση), και η σοβαρή έλλειψη τα μαλακώνει: ραχίτιδα στα παιδιά και οστεομαλακία στους ενήλικες.

Ναι, αλλά σχεδόν μόνο από υπερβολική λήψη συμπληρωμάτων. Από τον ήλιο δεν μπορείτε να πάρετε πάρα πολλή, και η τροφή σπάνια δίνει πολλή.

Επίπεδα πάνω από περίπου 50 ng/mL (125 nmol/L) δεν δίνουν επιπλέον όφελος. Πάνω από περίπου 150 ng/mL (375 nmol/L), η βιταμίνη D μπορεί να ανεβάσει πολύ το ασβέστιο στο αίμα. Σημάδια είναι η δίψα, η πολλή ούρηση, η ναυτία και ο εμετός, η δυσκοιλιότητα, η κούραση, η σύγχυση και, με τον καιρό, πέτρες στα νεφρά ή βλάβη στα νεφρά.

Η βιταμίνη D σε υψηλή δόση πουλιέται παντού και μερικές φορές λαμβάνεται για μήνες χωρίς εξέταση. Αν την παίρνετε, ρωτήστε τον γιατρό σας για πόσο καιρό να συνεχίσετε και πότε να ξανακάνετε την εξέταση.

Ο ήλιος είναι η κύρια πηγή για τους περισσότερους. Σύντομη, τακτική έκθεση του προσώπου, των χεριών και των ποδιών στον μεσημεριανό ήλιο τις περισσότερες ημέρες, χωρίς αντηλιακό και χωρίς να καείτε, βοηθά το δέρμα να φτιάξει βιταμίνη D. Πόσο χρειάζεστε εξαρτάται από τον τόνο του δέρματος, τον τόπο όπου ζείτε και την εποχή: το ανοιχτόχρωμο δέρμα μπορεί να χρειάζεται 10 έως 15 λεπτά, το σκουρόχρωμο περισσότερο. Ο ήλιος μέσα από τζάμι δεν πιάνει, και η πολύωρη έκθεση χωρίς προστασία αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου του δέρματος, οπότε μην αφήνετε ποτέ το δέρμα σας να καεί.

Η τροφή βοηθά λίγο: λιπαρά ψάρια (σολομός, σκουμπρί, σαρδέλες), μουρουνέλαιο, κρόκος αυγού, μανιτάρια εκτεθειμένα σε UV ακτινοβολία και τροφές εμπλουτισμένες με βιταμίνη D, όπως κάποια γάλατα, φυτικά ροφήματα, γιαούρτια, δημητριακά και μαγειρικά λάδια. Οι χορτοφάγοι και οι vegan συνήθως στηρίζονται στον ήλιο, στις εμπλουτισμένες τροφές και, όταν χρειάζεται, σε συμπληρώματα.

• Είναι μια μικρή αιμοληψία από φλέβα. Δεν χρειάζεται νηστεία, εκτός αν τη χρειάζονται άλλες εξετάσεις στην ίδια επίσκεψη.
• Η εξέταση που ζητάτε είναι η 25-υδροξυβιταμίνη D (25-OH D). Η εξέταση «1,25-διυδροξυ» είναι διαφορετική, εξειδικευμένη εξέταση.
• Αν παίρνετε βιταμίνη D, συνεχίστε κανονικά εκτός αν ο γιατρός σας πει κάτι άλλο, και πείτε στο εργαστήριο τη δόση.
• Τα επίπεδα είναι συνήθως χαμηλότερα στο τέλος του χειμώνα και υψηλότερα στο τέλος του καλοκαιριού.
• Τα αποτελέσματα βγαίνουν συνήθως σε μία με δύο ημέρες.

Οι υγιείς ενήλικες χωρίς συμπτώματα συνήθως δεν χρειάζονται τακτική εξέταση βιταμίνης D. Η κατευθυντήρια οδηγία της Endocrine Society του 2024 συστήνει να μη γίνεται τακτικός έλεγχος στους περισσότερους κάτω των 75. Η εξέταση έχει νόημα αν:

• έχετε πόνο στα οστά, μυϊκή αδυναμία, συχνές πτώσεις ή κάταγμα από μικρή πτώση
• έχετε οστεοπόρωση ή κάνετε θεραπεία για αυτήν
• έχετε παθήσεις που επηρεάζουν την απορρόφηση (κοιλιοκάκη, ιδιοπαθή φλεγμονώδη νόσο του εντέρου, βαριατρική επέμβαση) ή νόσο του ήπατος ή των νεφρών
• παίρνετε φάρμακα που μειώνουν τη βιταμίνη D
• παίρνετε βιταμίνη D σε υψηλή δόση, για να δείτε ότι το επίπεδο δεν είναι πολύ υψηλό
• κάνετε θεραπεία, συνήθως περίπου 3 μήνες μετά την έναρξη, όταν το επίπεδο έχει σταθεροποιηθεί

• Πάρτε λίγο ήλιο με ασφάλεια: σύντομος, τακτικός χρόνος έξω τις περισσότερες ημέρες, χωρίς να καείτε.
• Τρώτε τροφές με βιταμίνη D: λιπαρά ψάρια, αυγά, μανιτάρια εκτεθειμένα σε UV και εμπλουτισμένο γάλα, δημητριακά ή λάδια.
• Συμπληρώματα: ακολουθήστε το σχέδιο του γιατρού σας. Η θεραπεία της έλλειψης χρησιμοποιεί μεγαλύτερες δόσεις για συγκεκριμένο διάστημα, και η σωστή δόση εξαρτάται από το επίπεδό σας, το βάρος και την υγεία σας. Μην παίρνετε βιταμίνη D σε υψηλή δόση για μήνες χωρίς εξέταση: η υπερβολή ανεβάζει το ασβέστιο και μπορεί να βλάψει τα νεφρά.
• Μετράει και το ασβέστιο: γαλακτοκομικά, εμπλουτισμένα φυτικά ροφήματα, κεχρί, σουσάμι, πράσινα φυλλώδη λαχανικά και τόφου βοηθούν τη βιταμίνη D να χτίσει οστό.
• Επαναλάβετε την εξέταση μετά από περίπου 3 μήνες θεραπείας, όπως σας πει ο γιατρός σας.