Alamomin ciwon ƙoda: alamomin lalacewar ƙoda, da gwaje-gwajen da ke gano ta

Kuna da ƙoda guda biyu, kowace girmanta kusan na dunƙulallen hannu, ƙasa da haƙarƙarinku a kowane gefen ƙashin baya. A kowane minti suna tace jininku, suna fitar da shara da ƙarin ruwa a matsayin fitsari. Suna kuma daidaita gishiri da ma'adanai na jikinku, suna taimakawa wajen sarrafa hawan jini, suna taimakawa wajen samar da jajayen ƙwayoyin jini kuma suna kiyaye ƙarfin ƙashi.

Ciwon ƙoda na dogon lokaci (chronic kidney disease, CKD) yana nufin ƙoda ta lalace kuma tana tacewa ƙasa da yadda ya kamata, tsawon watanni uku ko fiye. Ruwan dare ne, musamman da tsufa, kuma ya fi yawa a mutanen asalin Kudancin Asiya ko baƙar fata.

Ƙoda tana da ƙarin ƙarfi mai yawa a ajiye, don haka tana iya rasa yawancin aikinta kafin ku ji wani abu. Ƙungiyar National Kidney Foundation ta ƙiyasta cewa kusan mutum 1 cikin 10 kawai na masu CKD ne suka san suna da shi. Shi ya sa gwaje-gwaje, ba alamomi ba, su ne hanyar da aka fi gano ciwon ƙoda.

A farko: yawanci babu komai kwata-kwata. Alamar farko sau da yawa gwajin jini ko fitsari ne na yau da kullum da aka yi don wani dalili. Wasu mutane suna lura da fitsari mai kumfa, kumburin idanu ko yawan yin fitsari da dare, waɗanda ka iya zama alamomin farko na zubar protein ko na raguwar ƙarfin ƙoda wajen tattara fitsari.

Daga baya, yayin da aikin ƙoda ke raguwa:

• Alamomin ruwa: kumburin idon sawu, ƙafafu ko hannaye, kumburin idanu, ƙarancin numfashi
• Alamomin fitsari: yawan yin fitsari, musamman da dare, jini a fitsari, fitsari mai kumfa
• Alamomin taruwar shara: gajiya, ƙaiƙayi ko bushewar fata, rashin sha'awar abinci da ramewa, tashin zuciya, ƙanƙarewar tsoka, matsalar barci, rashin maida hankali, ciwon kai
• A maza: matsalar mazakuta. A mata: jinin al'ada na iya rasa tsari ko ya tsaya idan ciwon ya yi nisa.

Idan ƙoda ta gaza (mataki na 5): waɗannan alamomi suna ƙara ƙarfi, kuma ana iya buƙatar wankin ƙoda (dialysis) ko dashen ƙoda. Alƙaluman NHS sun ce hakan yana faruwa ne kawai a kusan mutum 2 cikin 100 na masu CKD; yawancin mutane suna sarrafa shi da magunguna da duba lafiya akai-akai.

Lalacewar ƙoda farat ɗaya (acute kidney injury, AKI) daban take: tana zuwa cikin sa'o'i ko kwanaki, sau da yawa yayin wata rashin lafiya. Alamominta sun haɗa da yin fitsari ƙasa sosai da yadda aka saba, jin ƙishirwa sosai, tashin zuciya ko amai, kumburin ƙafafu, ruɗewa ko yawan barci, da ƙarancin numfashi idan an kwanta. AKI tana buƙatar ganin likita a wannan rana.

Yawanci ba shi da shi. Ciwon ƙoda na dogon lokaci kusan kullum ba ya da raɗaɗi, kuma wannan yana ɗaya daga cikin dalilan da ba a lura da shi.

Raɗaɗin da ke fitowa daga ƙoda ana jin sa a gefe ko baya, ƙasa da haƙarƙari kaɗan, kuma yawanci yana da wani dalili daban:

• Kamuwar ƙoda da cuta (kidney infection): raɗaɗi a gefe ko baya tare da zazzaɓi, karkarwa, tashin zuciya, kuma sau da yawa zafi lokacin yin fitsari. Yana buƙatar ganin likita a wannan rana.
• Duwatsun ƙoda: raɗaɗi mai tsanani mai murɗawa da ke zuwa yana tafiya, daga baya ko gefe zuwa maƙwancin cinya (groin), wani lokaci tare da jini a fitsari.

Yawancin ciwon ƙasan baya yana fitowa daga tsoka da gaɓoɓi, ba daga ƙoda ba. Ciwon baya shi kaɗai, ba tare da zazzaɓi ko canji a fitsarinku ba, ba kasafai yake zama matsalar ƙoda ba.

• Ciwon suga: yawan sukari a jini yana lalata ƙananan matatun ƙoda. Yana ɗaya daga cikin dalilai biyu da aka fi samu.
• Hawan jini: yana wahalar da ƙananan jijiyoyin jini a cikin ƙoda. Shi ne ɗayan dalilin da aka fi samu, kuma ciwon ƙoda na iya ƙara hawan jini.
• Ciwon zuciya da yawan kitse (cholesterol) a jini, waɗanda ke shafar jijiyoyin da ke kai wa ƙoda jini.
• Kumburin ƙoda (glomerulonephritis), yawan kamuwar ƙoda da cuta, da cututtukan gado kamar polycystic kidney disease.
• Toshewa ga gudanar fitsari, kamar duwatsun ƙoda da ke ta dawowa ko girman prostate.
• Shan wasu magunguna na dogon lokaci, kamar magungunan rage ciwo da kumburi da ake sha akai-akai (NSAIDs kamar ibuprofen ko diclofenac) da lithium. Kada ku daina maganin da likita ya rubuta muku saboda wannan: ku tambayi likitanku ko kuna buƙatar gwajin ƙoda.
• Lalacewar ƙoda farat ɗaya da ta faru a baya, wadda ka iya barin lalacewa ta dindindin.

Domin ciwon ƙoda na farko yana yin shiru, ana ba mutanen da ke cikin haɗari mafi girma shawarar yin gwaje-gwaje akai-akai ko da suna jin lafiya:

• Ciwon suga: duba ƙoda kowace shekara
• Hawan jini ko ciwon zuciya
• Tarihin iyali na gazawar ƙoda ko ciwon ƙoda na gado
• Lalacewar ƙoda farat ɗaya a baya, duwatsun ƙoda da ke ta dawowa, girman prostate ko lupus
• Magunguna na dogon lokaci da ka iya shafar ƙoda, kamar lithium ko magungunan rage ciwo na NSAID da ake sha akai-akai
• Shekaru sama da 60, da mutanen asalin Kudancin Asiya ko baƙar fata, waɗanda ke da haɗari mafi girma
• An taɓa samun protein ko jini a fitsari a baya, ba tare da sanannen dalili ba

Ku tambayi likitanku sau nawa ya kamata a gwada ku.

Gwaje-gwaje biyu masu sauƙi suna gano yawancin ciwon ƙoda, yawanci tun kafin alamomi su bayyana:

• Gwajin jini na creatinine, shara da ƙodarku ke fitarwa. Ɗakin gwaji yana mayar da shi eGFR (estimated glomerular filtration rate, ƙiyasin yawan tace jinin ƙoda), wanda ke nuna yawan jinin da ƙodarku ke tacewa a kowane minti. eGFR ƙasa da 60 tsawon watanni uku ko fiye yana nufin CKD, ƙasa da 15 kuma yana nufin gazawar ƙoda. Jagorarmu ta creatinine tana bayyana lambobi da matakai, tare da na'urar lissafi.
• Gwajin fitsari na albumin, wani protein da ƙoda mai lafiya ke riƙewa a cikin jini. Albumin-to-creatinine ratio (ACR) yana nuna yawan wanda ke zubowa.

Takardun sakamako suna amfani da ko wanne ma'auni, don haka ku duba wanda naku ya rubuta. Sakamakon da ya yi yawa yawanci ana maimaita gwajinsa don tabbatarwa, domin motsa jiki, kamuwa da cuta ko jinin al'ada na iya ƙara shi na ɗan lokaci.

Likitoci na iya kuma yin gwajin fitsari da dipstick don neman jini da protein, hoton ultrasound don duba ƙoda, da wasu gwaje-gwajen jini kamar potassium da cikakken ƙidayar jini (CBC), domin ciwon ƙoda na iya kawo ƙarancin jini (anaemia).

Babu maganin da ke warkar da ciwon ƙoda na dogon lokaci gaba ɗaya, amma magani na iya rage saurinsa kuma ya kare zuciya, kuma da wuri aka fara, da kyau.

• Sarrafa hawan jini shi ne mataki mafi muhimmanci. Likitoci sukan yi amfani da magungunan da su ma ke kare ƙoda; likitanku ne zai yanke wanne da kuma adadin.
• Sarrafa sukarin jini idan kuna da ciwon suga. Wasu magungunan ciwon suga ma suna taimaka wa ƙoda ta ci gaba da aiki na tsawon lokaci.
• Magungunan rage cholesterol da kare zuciya, domin CKD yana ƙara haɗarin bugun zuciya (heart attack) da shanyewar ɓarin jiki (stroke).
• Ku tambayi likita ko mai harhaɗa magunguna kafin shan kowane sabon magani, maganin rage ciwo, ƙarin sinadari ko maganin ganye, ciki har da magungunan gargajiya: wasu na iya cutar da ƙoda, kuma magunguna da yawa suna buƙatar adadi daban idan ƙoda tana tacewa ƙasa. Ku gaya wa kowane likita da mai harhaɗa magunguna (pharmacist) eGFR ɗinku.
• Kada ku sha taba, ku riƙa motsa jiki, ku yi ƙoƙarin samun nauyi mai kyau kuma ku rage gishiri. Masanin abinci (dietitian) zai iya ba da shawara game da protein, potassium da phosphate idan aikin ƙodarku ya yi ƙasa.
• Ku sha isasshen ruwa har fitsarinku ya zama mai haske, ba mai duhu ba, sai dai idan likitanku ya ce ku rage shan ruwa.
• Ku riƙa zuwa duba lafiya. Maimaita gwajin jini da na fitsari yana nuna ko magani yana aiki.

Idan ƙoda ta gaza, wankin ƙoda (dialysis) ko dashen ƙoda yana maye gurbin aikinta. Tawagar likitocin ƙodarku za su tattauna wannan da ku tun kafin ku buƙace shi.