Alamomin yawan uric acid da ciwon gout: alamomin, matakai, da lokacin da ake buƙatar likita

Uric acid shara ce da jiki ke samarwa. Jiki yana yin sa ne lokacin da yake narkar da purines, sinadarai na halitta da ake samu a cikin ƙwayoyin jikinku da kuma a wasu abinci da abubuwan sha. A yadda aka saba yana narkewa a cikin jini, kuma ƙoda tana fitar da shi ta fitsari.

Yana taruwa ne idan jiki ya samar da shi da yawa ko kuma ƙoda ba ta fitar da isasshensa. Yawansa a jini ana kiransa hyperuricaemia. Ruwan dare ne, kuma mutane da yawa masu yawansa ba sa taɓa samun wata matsala daga gare shi.

Amma idan matakin ya daɗe a sama, uric acid na iya yin ƙananan ƙwayoyi masu kaifi kamar allura (crystals) a ciki da kewayen gaɓɓai da kuma a ƙoda. Waɗannan ƙwayoyin ne ke kawo alamomin: ciwon gout a gaɓɓai, da duwatsun ƙoda.

Wane mataki ne ake ɗauka a matsayin mai yawa? Kowane ɗakin gwaji yana rubuta nasa iyakar al'ada a takardar sakamako, kuma kafin daina jinin al'ada (menopause) matakin mata yawanci ya ɗan yi ƙasa da na maza. Lambar da likitoci ke dogara da ita a ƙa'idar likitancin Birtaniya (UK) ita ce 360 micromol/L (6 mg/dL): idan ya kai ko ya wuce ta, ciwon gout ya fi yiwuwa a mai alamomi, kuma maganin gout yana nufin a riƙe matakin ƙasa da ita. Don kwatanta ma'auni, 1 mg/dL ya kai kusan 60 micromol/L.

Sau da yawa babu su. Yawan uric acid shi kaɗai yawanci ba ya kawo wata alama, kuma galibi ana gano shi ne kwatsam a gwajin jini na yau da kullum. Alamomi marasa takamaiman ma'ana kamar gajiya ko ciwon jiki gaba ɗaya ba su ne alamomin yawan uric acid da aka saba ba, don haka ya dace a duba wasu dalilai.

Harin gout shi ne alamar da aka fi gani:

• raɗaɗi mai tsanani farat ɗaya a gaɓa ɗaya, sau da yawa yana farawa da dare kuma yana ƙaruwa cikin 'yan sa'o'i
• galibi a tushen babban yatsan ƙafa, amma har ma da wasu gaɓɓan ƙafa, idon sawu, gwiwa, wuyan hannu, hannu ko gwiwar hannu
• gaɓar tana da zafi, kumburi da launin ja ko shuɗi-shuɗi, fatar tana sheƙi, kuma tana ciwo har ko zanen gado ma yana sa ciwo
• harin yawanci yana lafawa cikin mako 1 zuwa 2, ko ba tare da magani ba, amma hare-hare sukan dawo, kuma suna yawaita da lokaci

Duwatsun ƙoda: raɗaɗi a gefen ciki ko ƙasan baya da ka iya yaɗuwa zuwa maƙwancin cinya (groin) kuma yana zuwa yana tafiya, tare da tashin zuciya, yawan yin fitsari, ko fitsari mara haske (mai gajimare).

Bayan shekaru na yawan uric acid:

• ƙulli masu tauri kamar alli a ƙarƙashin fata (tophi), a yatsun hannu, yatsun ƙafa, gwiwar hannu ko kunnuwa
• gaɓɓai da ke ci gaba da sandarewa da ciwo tsakanin hare-hare, da lalacewar gaɓɓai

A mata: ciwon gout bai cika yawa ba kuma ba kasafai yake faruwa kafin daina jinin al'ada (menopause) ba, domin sinadarin oestrogen yana taimaka wa ƙoda ta fitar da uric acid. Bayan daina jinin al'ada haɗarin yana ƙaruwa, kuma alamomin iri ɗaya ne da na maza.

Uric acid yana ƙaruwa idan jiki ya samar da shi fiye da kima ko ƙoda ta fitar da ƙasa da yadda ya kamata. Abubuwan da ke ƙara shi, ko ke sa ciwon gout ya fi yiwuwa:

• Barasa, da abubuwan sha masu sukari, ciki har da masu sukarin masara (high fructose corn syrup)
• Abinci masu yawan purines: jan nama, kayan ciki kamar hanta da ƙoda, da wasu abincin teku
• Ƙiba mai yawa, hawan jini, yawan cholesterol, ciwon suga da ciwon ƙoda
• Magunguna: magungunan fitar da ruwa (diuretics), aspirin mai ƙaramin ƙarfi (low-dose aspirin), wasu magungunan hawan jini (ACE inhibitors), ciclosporin da niacin mai ƙarfi (high-dose). Kada ku daina maganin da likita ya rubuta muku da kanku: ku tambayi likitan da ya rubuta muku shi.
• Gado da shekaru: ciwon gout yana gudana a cikin iyali, ya fi yawa a maza, yawanci yana farawa a tsakiyar shekaru, kuma yana ƙara yiwuwa a mata bayan daina jinin al'ada
• Ba kasafai ba, wasu nau'o'in cutar daji ta jini da maganinsu (chemotherapy)

Abin da ke tayar da hari: shan barasa mai yawa, cin abinci mai yawa sosai, rashin shan isasshen ruwa, rashin lafiya tare da zazzaɓi, rauni ko tiyata, da farawa ko canza wasu magunguna.

Gwajin jini na uric acid (ana kuma kiransa serum urate) yana auna matakin. A mai alamomin gout da aka saba gani, mataki na 360 micromol/L (6 mg/dL) ko fiye yana goyon bayan gano ciwon. Matakin na iya sauka lokacin hari, don haka idan ya yi ƙasa amma har yanzu ana zaton ciwon gout ne, ana maimaita gwajin aƙalla makonni 2 bayan harin ya lafa. Sakamako mai yawa shi kaɗai, ba tare da alamomi ba, ba yana nufin kuna da ciwon gout ba.

Matakin uric acid	Abin da yawanci yake nufi
360 micromol/L (6 mg/dL) ko fiye	Yana goyon bayan ciwon gout a mai alamomin da aka saba; mutane da yawa a wannan matakin ba sa taɓa kamuwa da gout
Ƙasa da 360 micromol/L (6 mg/dL)	Burin magani da aka saba ga masu ciwon gout
Ƙasa da 300 micromol/L (5 mg/dL)	Buri mafi ƙasa ga masu ƙulli (tophi), lalacewar gaɓa ta dindindin, ko hare-haren da ke ta dawowa

Gwajin ruwan gaɓa: idan ba a tabbatar da ciwon ba, likita yana ɗebo ɗan ruwa daga gaɓar da siririyar allura kuma ya nemi ƙwayoyin (crystals) a ƙarƙashin na'urar hangen nesa (microscope). Yana kuma duba ko akwai kamuwa da cuta.

Hotuna (scans): hoton X-ray, ultrasound ko wani hoton CT na musamman (dual-energy CT) idan ba za a iya ɗebo ruwan ba.

Sauran gwaje-gwaje, domin ciwon gout sau da yawa yana zuwa tare da wasu cututtuka: aikin ƙoda (creatinine da eGFR), sukarin jini (HbA1c), cholesterol da hawan jini. Gwajin fitsari na uric acid na iya taimakawa idan duwatsun ƙoda ne matsalar. Jagorarmu ta ciwon ƙoda tana bayyana yadda ƙoda ke da alaƙa da wannan.

Yawan uric acid ba tare da alamomi ba: mutane da yawa ba sa taɓa samun matsala. Idan ba ku taɓa yin ciwon gout ko duwatsun ƙoda ba, ku tambayi likitanku ko akwai abin da ya kamata a yi; sau da yawa shawarar ita ce a gyara abubuwan da ke kawo shi, kamar nauyi, barasa, abubuwan sha masu sukari da hawan jini, maimakon shan magani.

Ciwon gout ya bambanta. Ba tare da maganin da ke rage uric acid ba, sababbin ƙwayoyi (crystals) suna ci gaba da samuwa, kuma da lokaci:

• hare-hare suna zuwa akai-akai, suna daɗewa kuma suna yaɗuwa zuwa ƙarin gaɓɓai
• tophi suna fitowa a ƙarƙashin fata
• gaɓɓai na iya lalacewa ta dindindin (chronic gouty arthritis)
• duwatsun ƙoda suna ƙara yiwuwa

Ciwon gout kuma sau da yawa yana tafiya tare da hawan jini, ciwon ƙoda, ciwon suga da ciwon zuciya, don haka likitoci suna duba waɗannan ma. Idan an yi magani da kyau, yawancin masu ciwon gout suna daina samun hare-hare kuma ƙullin suna raguwa.

Lokacin hari:

• ku huta gaɓar kuma ku ɗaga ta, ku nisanta zanen gado daga gare ta, ku sanyaya ta da ƙanƙara da aka nannaɗe a cikin tawul
• ku sha ruwa sosai
• likita na iya ba ku maganin rage ciwo da kumburi (NSAID), colchicine, ko ƙwayoyin steroid na ɗan gajeren lokaci; da wuri aka fara, da kyau yake aiki

Rage uric acid na dogon lokaci: likitoci suna ba da maganin rage uric acid (urate-lowering medicine), yawanci allopurinol ko febuxostat, ga masu hare-hare masu maimaituwa ko masu wahala, ciwon ƙoda, tophi, lalacewar gaɓa, ko masu shan magungunan fitar da ruwa (diuretics), kuma suna tattauna shi da duk wanda ya taɓa yin hari. Yawanci ana fara shi makonni 2 zuwa 4 bayan harin ya lafa, ana ƙara shi mataki-mataki tare da gwajin jini har matakin ya kai burin, kuma ana shan shi na dogon lokaci, sau da yawa har abada. Hare-hare na iya faruwa a watannin farko, don haka likita na iya ƙara maganin hana su: ku ci gaba da shan maganin rage uric acid.

Ɗabi'un da ke taimakawa:

• ku riƙe nauyi mai kyau, kuma ku rage nauyi a hankali idan kuna buƙata
• ku rage barasa da abubuwan sha masu sukari, kuma ku riƙa yin kwanaki ba tare da barasa ba
• ku sha isasshen ruwa cikin yini
• ku riƙa motsa jiki ta hanyoyin da ba sa wahalar da gaɓɓai masu ciwo, kuma ku daina shan taba

Babu wani "abincin uric acid" guda da aka tabbatar yana hana hare-hare ko rage uric acid; abinci mai lafiya, mai daidaito shi ne shawarar da ake bayarwa.

Wane magani, da kuma adadinsa, likitanku ne zai yanke shawara. Magungunan rage ciwo da kumburi ba su da aminci ga kowa, misali idan akwai ciwon ƙoda, gyambon ciki (ulcer) ko wasu cututtukan zuciya, don haka ku tambayi mai harhaɗa magunguna (pharmacist) ko likita tukuna. Ku yi hattara da garin magani, shayi da ƙarin sinadarai (supplements) na "maganin warkar da uric acid" da ake sayarwa a intanet: ku tambayi likita ko mai harhaɗa magunguna kafin ku gwada su.