Ձվարանների պոլիկիստոզի (PCOS) ախտանիշներ՝ նշանները, ախտորոշումը և ինչու է այն այժմ կոչվում PMOS

Ձվարանների պոլիկիստոզ համախտանիշը (PCOS) տարածված, երկարատև հորմոնային վիճակ է։ Ձվարանները ոչ ամեն ամիս են ձվաբջիջ արտազատում, իսկ օրգանիզմը հաճախ սովորականից ավելի շատ տղամարդկային տիպի հորմոններ (անդրոգեններ) է արտադրում և ավելի թույլ է արձագանքում ինսուլինին։ Այս համակցությունն է բացատրում ախտանիշների մեծ մասը։

Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության գնահատմամբ՝ այն ունի վերարտադրողական տարիքի կանանց 10-ից 13%-ը, և նրանց մինչև 70%-ը չգիտի այդ մասին։

2026 թվականի մայիսին բժիշկների և պացիենտների միջազգային խումբը համաձայնեց նոր անվան շուրջ՝ պոլիէնդոկրին մետաբոլիկ ձվարանային համախտանիշ (PMOS)։ Հին անունը ենթադրում էր, որ խնդիրը ձվարանների կիստաներն են, բայց այս վիճակն ունեցող շատ կանայք կիստաներ չունեն, և այն ազդում է նաև հորմոնների, նյութափոխանակության, մաշկի և տրամադրության վրա։ Բրիտանիայի առողջապահական ծառայությունը (NHS) և միջազգային ուղեցույցն այժմ օգտագործում են PMOS անունը, բայց PCOS-ը դեռ ամենաշատ ճանաչված անունն է։

PCOS, թե՞ PCOD։ «PCOD»-ն (ձվարանների պոլիկիստոզ հիվանդություն) տերմին է, որն օգտագործվում է հիմնականում Հնդկաստանում։ Որոշ կայքեր այն նկարագրում են որպես ավելի մեղմ, առանձին վիճակ, բայց միջազգայնորեն ընդունված առանձին ախտորոշում չկա․ բժշկական ուղեցույցներն օգտագործում են PCOS, այժմ՝ PMOS անունը։

Ախտանիշները սովորաբար սկսվում են դեռահասության տարիներին և տարբեր կանանց մոտ շատ տարբեր են լինում։ Ոմանք ունենում են մի քանիսը, ոմանք՝ շատ քիչ։

Դաշտանի և պտղաբերության նշաններ․

• Անկանոն, հազվադեպ կամ բացակայող դաշտան՝ 35 օրից երկար ցիկլեր կամ տարեկան 8-ից պակաս դաշտան
• Երբեմն առատ կամ երկարատև դաշտան, երբ այն գալիս է
• Հղիանալու դժվարություն, քանի որ ձվաբջիջը ոչ ամեն ամիս է արտազատվում

Անդրոգենների բարձր մակարդակի նշաններ․

• Ավելորդ մազեր դեմքին, կրծքին, փորին կամ մեջքին (հիրսուտիզմ)
• Ակնե, որը շարունակվում է դեռահասությունից հետո, կամ յուղոտ մաշկ
• Մազերի նոսրացում գլխի գագաթին

Նյութափոխանակության նշաններ․

• Քաշի ավելացում, հատկապես փորի շրջանում, և նիհարելու դժվարություն
• Մուգ, հաստացած, թավշյա բծեր պարանոցին, թևատակերին կամ աճուկում (սև ականթոզ), որը ինսուլինակայունության նշան է
• Հոգնածություն, խռմփոց կամ վատ քուն (քնի ապնոէ)

Տրամադրություն․ ընկճվածությունը, անհանգստությունը, սննդի հետ կապված մտահոգությունները և սեփական մարմնից դժգոհությունն ավելի հաճախ են հանդիպում, մասամբ այն պատճառով, թե ինչպես են ախտանիշներն ազդում ինքնազգացողության վրա։

Ոչ բոլորն ունեն կիստաներ։ «Կիստաները» իրականում փոքր ֆոլիկուլներ են՝ ձվաբջիջներ, որոնք չեն հասունացել։ Կարող եք ունենալ PCOS առանց դրանց, իսկ ուլտրաձայնային հետազոտությամբ ֆոլիկուլներ ունեցող շատ կանայք PCOS չունեն։

Ճշգրիտ պատճառը հայտնի չէ։ Երկու գործոն աշխատում են միասին․

• Ինսուլինակայունություն․ օրգանիզմին ավելի շատ ինսուլին է պետք արյան շաքարը նորմալ պահելու համար, իսկ ինսուլինի բարձր մակարդակը մղում է ձվարաններին ավելի շատ անդրոգեններ արտադրել։
• Անդրոգենների բարձր մակարդակ․ դրանք խանգարում են ձվաբջիջների հասունացմանը և առաջացնում մազերի ու մաշկի նշանները։

PCOS ունենալու հավանականությունն ավելի մեծ է, եթե․

• ձեր մայրը կամ քույրը ունի այն, կամ ընտանիքում կա 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետ
• ունեք հարավասիական կամ այլ ասիական ծագում, ըստ NHS-ի
• ունեք ավելորդ քաշ, որն ուժեղացնում է ինսուլինակայունությունը և ախտանիշները, թեև նիհար կանայք նույնպես կարող են PCOS ունենալ

PCOS-ը ձեր որևէ արարքի հետևանք չէ, և այն վատ առողջական սովորությունների նշան չէ։

Մեկ անալիզով այն չի ախտորոշվում։ Միջազգային ուղեցույցի (2023) համաձայն՝ մեծահասակների մոտ ախտորոշումը դրվում է, երբ առկա են այս երեքից առնվազն երկուսը, և այլ պատճառները բացառված են․

Ինչ են փնտրում բժիշկները	Համարվում է նշան, երբ
Անկանոն դաշտան կամ ձվազատման բացակայություն	Դաշտանի սկսվելուց 3 տարուց ավելի անց՝ 21 օրից կարճ կամ 35 օրից երկար ցիկլեր, կամ տարեկան 8-ից պակաս դաշտան։ Ցանկացած մեկ ցիկլ, որը 90 օրից երկար է
Անդրոգենների բարձր մակարդակ	Ավելորդ մազեր, ակնե կամ գլխի մազերի նոսրացում, կամ արյան անալիզում բարձր տեստոստերոն
Ձվարաններ	Ուլտրաձայնային հետազոտությամբ բազմաթիվ փոքր ֆոլիկուլներ կամ արյան անալիզում բարձր AMH (միայն մեծահասակների մոտ)

Դեռահասների մոտ առաջին տարիներին անկանոն դաշտանը նորմալ է, ուստի բժիշկներին անհրաժեշտ են և՛ անկանոն դաշտան, և՛ անդրոգենների նշաններ, և PCOS ախտորոշելու համար նրանք չեն օգտագործում ուլտրաձայնային հետազոտություն կամ AMH։

Այլ պատճառների բացառում․ սովորաբար արվում են հղիության թեստ, վահանաձև գեղձի անալիզ (TSH) և պրոլակտինի անալիզ, երբեմն՝ նաև այլ անալիզներ։

Ախտորոշումից հետո բժիշկները ստուգում են այն վիճակները, որոնց կարող է հանգեցնել PCOS-ը՝ արյան շաքար (HbA1c կամ գլյուկոզի անալիզ), խոլեստերին, զարկերակային ճնշում և քաշ։ Մեր վահանաձև գեղձի ախտանիշների ուղեցույցը բացատրում է, թե ինչպես կարող են վահանաձև գեղձի խնդիրները նման լինել։

PCOS-ը միայն դաշտանի խնդիր չէ։ Ժամանակի ընթացքում այն մեծացնում է հետևյալի ռիսկը․

• 2-րդ տիպի շաքարային դիաբետ և հղիության շաքարային դիաբետ (գեստացիոն դիաբետ)
• Բարձր զարկերակային ճնշում և բարձր խոլեստերին, հետևաբար՝ սրտի հիվանդություններ
• Լյարդի ճարպային հիվանդություն
• Քնի ապնոէ
• Արգանդի լորձաթաղանթի քաղցկեղ (էնդոմետրիումի քաղցկեղ), երբ դաշտանը երկար ժամանակ շատ հազվադեպ է լինում, քանի որ լորձաթաղանթը կանոնավոր չի թարմացվում։ Բուժումը, որը կանոնավոր արյունահոսություն է առաջացնում, պաշտպանում է դրանից։
• Հղիության բարդություններ, օրինակ՝ բարձր ճնշում և վիժում, ուստի հղիությանն ավելի ուշադիր են հետևում
• Ընկճվածություն և անհանգստություն

Կանոնավոր հետազոտությունները վաղ են հայտնաբերում այս խնդիրները, իսկ առողջ սովորությունները, որոնք մեղմացնում են ախտանիշները, նաև նվազեցնում են այս ռիսկերը։

PCOS-ն ամբողջությամբ բուժել հնարավոր չէ, բայց ախտանիշները կարելի է լավ բուժել, և բուժման պլանը կախված է նրանից, թե ինչն է ձեզ համար ամենակարևորը՝ դաշտանը, մաշկն ու մազերը, քաշը, թե՞ հղիանալը։

• Առողջ սնունդը և կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվությունն օգնում են PCOS ունեցող բոլորին, նույնիսկ առանց նիհարելու։ Եթե ունեք ավելորդ քաշ, նույնիսկ մի փոքր նիհարելը կարող է դաշտանն ավելի կանոնավոր դարձնել և նվազեցնել ինսուլինակայունությունը։
• Անկանոն դաշտանի դեպքում․ համակցված հակաբեղմնավորիչ հաբերը, պրոգեստագենը կամ հորմոնալ ներարգանդային պարույրը (IUS) կարող են կարգավորել արյունահոսությունը և պաշտպանել արգանդի լորձաթաղանթը։
• Անցանկալի մազերի և ակնեի դեպքում․ հակաբեղմնավորիչ հաբեր, անդրոգենները արգելափակող դեղեր, քսուքներ և մազահեռացում, օրինակ՝ լազերով կամ էլեկտրոլիզով։
• Մետֆորմինը՝ շաքարային դիաբետի դեղ, երբեմն օգտագործվում է ինսուլինակայունության և քաշի համար։
• Հղիանալու համար․ դեղեր, որոնք օգնում են ձվարաններին ձվաբջիջ արտազատել (օրինակ՝ լետրոզոլ կամ կլոմիֆեն), երբեմն նաև արտամարմնային բեղմնավորում (IVF) կամ փոքր վիրահատություն։ Սա ղեկավարում է գինեկոլոգը կամ պտղաբերության մասնագետը (ռեպրոդուկտոլոգը)։
• Հոգեթերապիա և աջակցություն՝ ընկճված տրամադրության, անհանգստության կամ սննդի հետ կապված մտահոգությունների դեպքում։

Որ դեղը և որքան ընդունել, որոշում է ձեր բժիշկը։ PCOS-ի որոշ դեղեր անվտանգ չեն հղիության ժամանակ, ուստի տեղեկացրեք բժշկին, եթե փորձում եք հղիանալ կամ գուցե հղի եք։ Զգուշացեք առցանց վաճառվող «PCOS-ը բուժող» սննդակարգերից, թեյերից և հավելումներից․ նախքան դրանք փորձելը հարցրեք բժշկին կամ դեղագործին։