Einkenni skjaldkirtils: merki hjá konum og körlum og hvenær á að fara í blóðprufu

Skjaldkirtillinn er lítill kirtill, í laginu eins og fiðrildi, framan á hálsinum rétt fyrir neðan barkakýlið. Hann framleiðir tvö hormón, T4 og T3, sem ráða hraðanum á nær öllu í líkamanum: orkubrennslu, hjartslætti, líkamshita, meltingu, blæðingum, skapi og vexti húðar og hárs.

Kirtlinum er stýrt af TSH (skjaldvakakveikju) frá heiladinglinum í heilanum. Þegar of lítið er af skjaldkirtilshormóni hækkar TSH til að ýta á skjaldkirtilinn; þegar of mikið er af því lækkar TSH. Þess vegna er TSH fyrsta blóðprufan sem læknar nota.

Skjaldkirtilsvandi er algengur, og mun algengari hjá konum: samkvæmt Bandarísku skjaldkirtilssamtökunum (American Thyroid Association) eru konur fimm til átta sinnum líklegri en karlar til að fá hann, og um ein kona af hverjum átta fær skjaldkirtilssjúkdóm einhvern tímann á ævinni. Í rannsókn í átta indverskum borgum var um einn af hverjum tíu fullorðnum með vanvirkan skjaldkirtil, margir án þess að vita af því.

Þegar skjaldkirtillinn framleiðir of lítið hormón hægist á líkamanum. Einkennin koma yfirleitt svo hægt að fólk kennir aldri, streitu eða annríki um.

Algeng einkenni: þreyta, kulsækni, þyngdaraukning, hægðatregða, þurr húð, gróft hár eða hár sem þynnist, þrútið andlit, vöðvaverkir, depurð, lélegt minni, miklar blæðingar og hás rödd. Sumir hafa engin einkenni og vandinn finnst í venjulegri blóðprufu.

Algengar orsakir:

• Hashimoto-sjúkdómur (Hashimoto-skjaldkirtilsbólga), þar sem ónæmiskerfið skemmir skjaldkirtilinn smám saman. Hann er algengasta orsökin þar sem fæðan inniheldur nóg joð, og hann liggur í ættum.
• Joðskortur, sem er enn algengasta orsökin á heimsvísu. Joðbætt salt hefur gert hann mun sjaldgæfari.
• Meðferð eða skurðaðgerð á skjaldkirtli, til dæmis geislavirkt joð við ofvirkum skjaldkirtli.
• Sum lyf, þar á meðal litíum og amíódarón.
• Eftir meðgöngu (skjaldkirtilsbólga eftir fæðingu), sem gengur oft yfir.

Meðferðin er yfirleitt dagleg tafla með skjaldkirtilshormóni (levótýroxín), og læknirinn ákveður skammtinn og fylgist með honum með TSH-mælingum. Flestum líður vel aftur þegar gildið er orðið rétt.

Þegar skjaldkirtillinn framleiðir of mikið hormón gengur líkaminn of hratt. Það getur verið eins og að vera stöðugt á yfirsnúningi.

Algeng einkenni: þyngdartap þrátt fyrir góða matarlyst, hraður eða óreglulegur hjartsláttur, hjartsláttarónot, hitatilfinning og sviti, skjálfti í höndum, kvíði, pirringur, lélegur svefn, tíðar hægðir, máttleysi í vöðvum og minni blæðingar. Í Graves-sjúkdómi getur komið sandtilfinning í augun, þau geta virst starandi eða orðið útstæð.

Algengar orsakir:

• Graves-sjúkdómur, ónæmissjúkdómur og algengasta orsökin.
• Hnútar í skjaldkirtli sem framleiða aukahormón upp á eigin spýtur.
• Skjaldkirtilsbólga, meðal annars eftir meðgöngu, sem getur valdið stuttu ofvirku tímabili og síðan vanvirku.
• Of mikið af skjaldkirtilshormónalyfi.

Ómeðhöndlaður ofvirkur skjaldkirtill reynir á hjartað (meðal annars gáttatif, sem er óreglulegur hjartsláttur) og veikir beinin með tímanum, svo það borgar sig að meðhöndla hann. Möguleikarnir eru lyf sem draga úr virkni skjaldkirtilsins, geislavirkt joð eða skurðaðgerð; læknirinn þinn (oft innkirtlalæknir) útskýrir hvað hentar.

Konur fá mun oftar skjaldkirtilsvanda, og sum einkennin birtast þannig að auðvelt er að missa af þeim:

• Blæðingar: meiri eða tíðari blæðingar með vanvirkum skjaldkirtli; minni og strjálli blæðingar með ofvirkum.
• Frjósemi: hvort tveggja getur gert erfiðara að verða barnshafandi. Læknar mæla oft TSH þegar blæðingar eru óreglulegar eða þungun lætur á sér standa.
• Meðganga: barnið reiðir sig á skjaldkirtilshormón móðurinnar snemma á meðgöngunni, svo ómeðhöndlaður skjaldkirtilsvandi skiptir meira máli á meðgöngu. Ef þú ert með skjaldkirtilssjúkdóm eða einkenni, láttu lækninn eða ljósmóðurina vita um leið og þú verður barnshafandi eða ætlar að reyna það.
• Eftir fæðingu: skjaldkirtilsbólga eftir fæðingu kemur fram hjá um 5 til 10% kvenna á fyrsta árinu eftir fæðingu. Henni er oft ruglað saman við þreytuna og depurðina sem geta fylgt því að eignast barn.
• Tíðahvörf: hitakóf, lélegur svefn, depurð og þyngdarbreytingar skarast við einkenni skjaldkirtils, svo TSH-mæling hjálpar til við að greina á milli.
• PCOS (fjölblöðrueggjastokkaheilkenni): óreglulegar blæðingar, þyngdaraukning og breytingar á hári geta stafað af hvoru tveggja, og stundum fara þau saman.

Stækkaður skjaldkirtill kallast skjaldkirtilsstækkun (struma). Hún getur komið fram þegar skjaldkirtillinn er vanvirkur, ofvirkur eða starfar eðlilega, og er oft sársaukalaus. Skjaldkirtilshnútur er hnútur inni í kirtlinum.

Hnútar eru mjög algengir, einkum með aldrinum, og yfir 90% eru góðkynja (ekki krabbamein), samkvæmt Bandarísku skjaldkirtilssamtökunum. Samt ætti að láta skoða alla nýja hnúta á hálsi. Fyrstu skrefin eru yfirleitt TSH-mæling og ómskoðun af hálsinum; úr sumum hnútum þarf síðan að taka fínnálarsýni.

Farðu fyrr til læknis ef hnútur stækkar hratt, er harður viðkomu eða honum fylgir hás rödd, erfiðleikar við að kyngja eða öndunarerfiðleikar.

Einkennin vísa veginn en blóðprufa sker úr:

• TSH (skjaldvakakveikja) er fyrsta prófið. Það er hátt þegar skjaldkirtillinn er vanvirkur og lágt þegar hann er ofvirkur. Hjá flestum fullorðnum eru eðlileg mörk um 0,4 til 4,0 mIU/L. Í leiðarvísi okkar um TSH-próf sérðu hvað hver niðurstaða þýðir.
• Frítt T4 (og stundum T3) sýnir hversu mikið skjaldkirtilshormón er í raun í blóðinu.
• Skjaldkirtilsmótefni (anti-TPO við Hashimoto, TRAb við Graves) sýna hvort ónæmiskerfið sé orsökin.
• Ómskoðun er notuð til að skoða kirtilinn þegar bólga eða hnútur er til staðar.

Nokkur atriði geta skekkt niðurstöðurnar: fæðubótarefni með bíótíni (oft í vörum fyrir hár og neglur) geta truflað skjaldkirtilspróf, svo láttu rannsóknarstofuna vita ef þú tekur þau. Nýleg veikindi, meðganga og sum lyf hafa líka áhrif á TSH.

• Láttu mæla áður en þú meðhöndlar. Ekki byrja á eigin spýtur að taka skjaldkirtilstöflur, joð, þara eða fæðubótarefni sem eiga að „styrkja skjaldkirtilinn“. Of mikið joð getur gert suma skjaldkirtilssjúkdóma verri, og fæðubótarefni geta falið raunverulegu stöðuna.
• Skrifaðu einkennin niður, og hvenær þau byrjuðu, og taktu listann (eða gátlistann hér að ofan) með þér í tímann.
• Ef þú ert þegar á meðferð og einkennin koma aftur, biddu um að TSH sé mælt aftur; það gæti þurft að breyta skammtinum. Spurðu lyfjafræðing hvernig best er að taka skjaldkirtilstöflur með tilliti til matar og annarra lyfja.
• Notaðu joðbætt salt í venjulegu magni. Matur eins og hvítkál, spergilkál og soja er í góðu lagi í venjulegu mataræði.
• Hugaðu að hjarta og beinum ef skjaldkirtillinn er ofvirkur: meðferð verndar hvort tveggja.