Ngā tohu chikungunya: te kirika, te mamae hononga ka mau pea mō te wā roa, me te wehewehe i te dengue

He kirika ohorere, he hononga e mamae rawa ana kāore e taea te neke? Anei te āhua noa o te chikungunya, te take ka mau pea te mamae hononga mō ngā marama, me ngā rongoā haumaru hei kai.

I whakahoutia · Ngā mātāpuna

Whakautu poto

He aha ngā tohu o te chikungunya?

I te nuinga ka tīmata te chikungunya i te 3 ki te 7 rā i muri i te ngau a te waeroa, me te kirika teitei ohorere me te mamae kaha o ngā hononga, i te nuinga i ngā hononga ōrite i ngā taha e rua o te tinana. He noa te ānini, te mamae uaua, te pupuhi o ngā hononga, te pukupuku kiri (rash) me te ngenge. Ka pai ake te rongo o te nuinga i roto i te wiki kotahi ki te 10 rā, engari ka mau pea te mamae hononga mō ngā marama.

He mōhiohio hauora, ehara i te tohutohu hauora. E mōhio ana tō rata ki tō āhua katoa; pātai ki a ia mō tō hua.

Taha ki te taha

Chikungunya me te dengue: te rerekē o ngā kirika waeroa e rua

Ko ngā waeroa Aedes ōrite e horapa ana i ēnei e rua, nō reira he noa i ngā wāhi ōrite, ā, he rite tonu te tīmatanga. Ko ēnei ngā rerekētanga noa, engari mā te whakamātautau toto anake e wehewehe.

Te mea ka kitea e koeChikungunyaDengue
Te waeroaAedes, e ngau ana i te nuinga i te awateaAedes, e ngau ana i te nuinga i te awatea
Āhea tīmata ai ngā tohuI te nuinga 3 ki te 7 rā i muri i te ngauI te nuinga 4 ki te 10 rā i muri i te ngau
Te kirikaOhorere, teitei hoki, i te nuinga neke atu i te 39°C (102°F)Ohorere, teitei hoki, tata ki te 40°C (104°F), ka mau mō te 2 ki te 7 rā
Ngā mamae noaMamae kaha o ngā hononga, i te nuinga i ngā hononga ōrite i ngā taha e rua, i ētahi wā me te pupuhiĀnini kaha, mamae i muri i ngā karu, mamae uaua, kōiwi hoki
Te toto me ngā plateletsHe onge te totoHe maha ngā wā ka heke ngā platelets; ko te toto mai i ngā kapia, i te ihu, i te ruaki, i te tūtae rānei he tohu whakatūpato
I muri i te kirikaKa mau pea te mamae hononga mō ngā wiki, ngā marama, neke atu rāneiKa mau pea te ngenge mō ngā wiki; ka puta pea ngā tohu mōrearea i te hekenga tonu o te kirika
Ko wai ka tino māuiuiHe onge; ko te nuinga ngā pēpi kātahi anō ka whānau me ngā kaumātua he raruraru hauora kē anō ō rātouTata ki te 1 i ia 20 o te hunga ka māuiui, he nui ake i te pokenga dengue tuarua
RongoāKāore he rongoā motuhake; ko te paracetamol kia whakakorea rā anō te dengueKāore he rongoā motuhake; ko te paracetamol, kaua rawa te ibuprofen, te aspirin rānei
Te whakamātautauPCR i te wiki tuatahi, ko ngā whakamātautau antibody (IgM) i muri maiNS1 antigen, PCR rānei i ngā rā tuatahi e 7, IgM antibodies i muri i te rā 3

Ka taea anō e te Zika, te malaria, te typhoid me ētahi atu pokenga te whakaputa kirika me ngā mamae. I ngā wāhi e noa ana ēnei, me whai whakamātautau toto mō te kirika, ā, he maha ngā wā ka whakamātautau tahi ngā rata mō te chikungunya me te dengue.

Rārangi tohu chikungunya

Tohua ngā mea kua pono mōu. Ka whakaatu te kāri mēnā e hāngai ana ō tohu ki te wiki tuatahi o te chikungunya, ki te mamae hononga ka whai mai pea i muri, ki ēnei e rua rānei. Kāore he mea e tiakina, e tukuna rānei ki hea.

Rārangi tohu chikungunya

0 o ngā tohu 12 kua tohua

Ngā tohu o te wiki tuatahi0/7
Ngā tohu hononga e mau tonu ana0/5

Tohua ngā mea kua pono mōu.

Ka whakaraupapa tēnei rārangi i ō tohu hei tauira mā tō rata. Kāore e taea e ia te whakatau he chikungunya tōu: mā te whakamātautau toto anake e whakaū, ā, ka taea e te dengue, te Zika me ētahi atu pokenga te whakaputa i ngā tohu ōrite.

He aha te chikungunya, ā, ka pēhea e pā mai ai?

Ko te chikungunya he pokenga wheori ka horapa mā te ngau a ngā waeroa Aedes kua pāngia, ko ngā waeroa ōrite e horapa ana i te dengue me te Zika. E ngau ana rātou i te nuinga i te awatea. Kāore e horapa tōtika mai i tētahi tangata ki tētahi atu mā te pā, te maremare, te tiritiri kai rānei.

I ahu mai te ingoa i te reo Kimakonde o Tanzania, i kitea tuatahitia ai i te tau 1952, ā, ko tōna tikanga "kia kōpikopiko" ("to become contorted"): nā te mamae hononga ka tūpou pea te tangata. Kua tuhia ngā pakarutanga nui i India mai i ngā tau 1970, ā, kua kitea ināianei i neke atu i te 110 whenua i Āhia, i Āwherika, i Ūropi me ngā whenua o Amerika (the Americas).

Ka ora te nuinga i a rātou anō. He onge te māuiui taumaha me te mate, engari ka tino whakararu pea te mamae hononga i te tangata mō ngā wiki, mō ngā marama rānei.

He aha ngā tohu o te chikungunya?

I te nuinga ka tīmata ngā tohu i te 3 ki te 7 rā i muri i te ngau (i ētahi wā tae noa ki te 12), i te nuinga he ohorere. Ko ngā mea e rua e tino noa ana ko te kirika me te mamae hononga:

  • he kirika teitei ohorere, i te nuinga neke atu i te 39°C (102°F)
  • he mamae kaha o ngā hononga, i te nuinga i ngā hononga ōrite i ngā taha e rua o te tinana, i te nuinga ko ngā ringa, ngā kawititanga ringa, ngā pona me ngā waewae
  • te pupuhi o ngā hononga
  • he ānini me te mamae uaua
  • he pukupuku kiri (rash)
  • he karu whero, mamae hoki, te hiahia ruaki, te ruaki rānei, me te ngenge
ĀheaTe mea ka puta i te nuinga
3 ki te 7 rā i muri i te ngauKa tīmata te kirika me te mamae hononga, i te nuinga he ohorere
Ngā rā tuatahi e 7 ki te 10Kirika, mamae hononga, ānini, pukupuku kiri; ka tīmata te nuinga ki te pai ake i roto i te wiki kotahi
Ngā wiki ki ngā marama i muri maiKa haere, ka hoki mai pea te mamae hononga, te mārō me te pupuhi i ētahi tāngata

Ki te iti te mamae hononga, ka māmā pea te chikungunya, ā, ka pōhēhētia pea he mate makariri, he kirika kē rānei.

E hia te roa e mau ai te mamae hononga o te chikungunya?

Mō te tokomaha, ka māmā haere te mamae hononga i roto i ētahi rā, wiki rānei. Mō ētahi atu ka mau mō ngā marama, ā, i ētahi wā mō ngā tau. He kino ake i te nuinga i te ata, ka neke pea i tētahi hononga ki tētahi atu, ā, ka hoki mai pea i muri i te āhua kua mauru.

He nui ake te tūpono o te mamae hononga mau tonu i ngā kaumātua me te hunga he tino mamae ō rātou hononga i te tīmatanga.

He aha e āwhina ana. Ka taea e te rata te tirotiro kāore he take kē o te mamae, ā, te tūtohu maimoatanga. Mō te mamae mau tonu, tērā pea ko ngā rongoā whakaheke kakā (anti-inflammatory) ina whakakorea te dengue, ētahi atu rongoā ka tuhia e te rata, me te whakaora tinana (physiotherapy). I te nuinga he nui ake te āwhina o te korikori ngāwari me te whakatoro i te whakaokioki katoa i ngā hononga. Kaua e tīmata i ngā steroid, i ētahi atu rongoā ā-rata (prescription) rānei i a koe anō.

Kite i te rata mēnā ka wera, ka tino pupuhi, ka whero tētahi hononga, mēnā ka ārai te mamae i a koe i te mahi, i te moe rānei, mēnā rānei kei te kino haere kē, kaua e pai haere.

Ko wai e tūpono ana ki te chikungunya taumaha?

Ka tino ora te nuinga. He onge te māuiui taumaha, ā, he nui ake te tūpono i:

  • ngā pēpi kātahi anō ka whānau kua pāngia i te wā o te whānautanga, ina he chikungunya tō te whaea i te whakawhānautanga, kua ngaua rānei i ngā wiki i muri i te whānautanga
  • ngā pakeke neke atu i te 65 tau
  • te hunga he pēhanga toto teitei, he mate huka (diabetes), he mate manawa rānei

Ko ngā raruraru onge ko ērā o ngā karu, te manawa, te ate, ngā tākihi me ngā io, tae atu ki te kakā o te roro. Ko ngā wāhine hapū e tata ana ki te rā whānau, me kite tonu i te rata ina he kirika, nā te mea ka pāngia pea te pēpi i te whānautanga.

E whakaarohia ana ka tiakina te nuinga o te hunga kua pāngia e te chikungunya kei pāngia anō.

Ko tēhea whakamātautau e whakaū ana i te chikungunya?

Ko te whakamātautau toto anake te huarahi e whakaū ai i te chikungunya. Ko tēhea whakamātautau, ka hāngai ki te rā o te māuiui:

  • Te wiki tuatahi (tae noa ki te rā 8 pea): ka kitea te wheori ake e tētahi whakamātautau PCR.
  • Mai i te mutunga o te wiki tuatahi: ka whakaatu ngā whakamātautau antibody (IgM) i tētahi pokenga hou. I te nuinga ka kitea te IgM mō te 2 marama pea.
  • Ko te whakamātautau antibody tōmua e kore e kitea he aha (negative), kāore e whakakore i te chikungunya: tērā pea ka mahi anō te rata i te whakamātautau i te wiki kotahi, e rua rānei i muri mai.

Nā te mea he tino rite te dengue, ā, me āta mātai, i te nuinga ka whakamātautau anō ngā rata mō te dengue, ā, i ētahi wā mō te Zika, te malaria rānei. Ka āwhina te tatauranga toto katoa (CBC) i a rātou ki te wehewehe i ngā pokenga, ā, ki te tirotiro i tō āhua.

Me pēhea te maimoa i te chikungunya, ā, he aha hei karo?

Kāore he rongoā motuhake mō te chikungunya. Ka ora te nuinga i te kāinga mā:

  • te okioki kia rawaka
  • te nui o te inu wai
  • te paracetamol (ko te acetaminophen tōna ingoa i Amerika) mō te kirika me te mamae

Kaua e kai i te ibuprofen, i te aspirin, i ētahi atu rongoā mamae whakaheke kakā rānei kia whakakorea rā anō te dengue. I te dengue ka whakapiki pea rātou i te tūpono o te toto, ā, he uaua te wehewehe i ēnei pokenga e rua i te tīmatanga. Tirohia anō ngā rongoā rewharewha me te makariri, nā te mea kei roto ēnei i ētahi. Mō te nui tika o te paracetamol, whāia te pōkai, pātai rānei ki tētahi kaiwhakarite rongoā (pharmacist), ā, pātai ki tētahi rata mō te tamaiti, i te wā e hapū ana, mēnā rānei e kai ana koe i ētahi atu rongoā.

Ārai i ngā waeroa kei ngau i a koe i te wiki tuatahi. Kei tō toto te wheori i taua wā, ā, ka taea e te waeroa ka ngau i a koe te tuku ki ētahi atu. Moe i raro i te kupenga, ā, whakamahia he rongoā pana ngārara.

Kāore he rongoā kāinga kua whakaūngia hei whakaora i te chikungunya, hei whakapoto rānei. Pātai ki tētahi rata i mua i te whakamātau, ā, kaua rawa e tukua kia whakatōmuri i te tiaki.

Me pēhea e ārai ai i te chikungunya?

  • Karohia ngā ngau, inarā i te awatea: kākahuria ngā kākahu ringa roa me ngā tarau roa, whakamahia ngā mata matapihi, ā, whakamahia te kupenga waeroa ina moe i te awatea, inarā mō ngā pēpi, ngā kaumātua me te hunga kua māuiui kē.
  • Whakamahia he rongoā pana ngārara kei roto te DEET, te picaridin, te IR3535 rānei, kia rite ki ngā tohutohu o te tapanga.
  • Whakakorea te wai tū e whakawhānau ai ngā waeroa: hīpokina, whakawāteatia, horoia ngā ipu wai, ngā pākete, ngā kōhua tipu, ngā pōtae waka (tyres) me ngā pouaka whakamātao kotahi i te wiki.
  • Kano ārai mate (vaccine): kua whakaaetia ngā kano ārai mate chikungunya i ētahi whenua, ko te nuinga mō te hunga haereere ki ngā wāhi he pakarutanga, me ētahi atu e nui ake ana te tūpono. Kāore e wātea whānui ana i ngā wāhi katoa, ā, he rerekē ngā tohutohu mō wai e tika ana kia whiwhi, i ia whenua, i ia pakeke. Pātai ki tō rata mēnā e tika ana mōu.

Āhea kite ai i te rata

Whakaritea he hui ki te rata

  • He kirika i a koe e noho ana, i muri rānei i tō haerenga, ki tētahi wāhi he chikungunya, he dengue rānei: kite i te rata i taua rā tonu, i te rā e whai ake nei rānei, ā, tonoa he whakamātautau toto.
  • Kei reira tonu te mamae hononga i ētahi wiki i muri i te kirika, he mamae rānei e ārai ana i a koe i te mahi, i te moe rānei.
  • He hononga ka wera, ka tino pupuhi, ka whero hoki.
  • Kua neke atu koe i te 65 tau, he mate huka, he mate manawa, he pēhanga toto teitei rānei tōu, ā, ka pā he kirika ki a koe i tētahi wāhi chikungunya.

Tikina he āwhina ohotata ināianei (waea atu ki te nama ohotata o tō rohe) mēnā kei tētahi tangata:

  • he mamae kaha o te puku, he ruaki tonu, he toto rānei mai i te ihu, i ngā kapia rānei
  • he rangirua, he hiamoe rerekē, he hūkiki (fit), he ngoikore rānei o ngā ringa, o ngā waewae rānei
  • he pēpi kātahi anō ka whānau he kirika tōna, he kirika rānei i te wā tōmuri o te hapūtanga
  • he uaua te hā, he mamae o te uma, he kiri kōmā, makariri rānei me te hemo

Ka ora te nuinga o te hunga he chikungunya tōna i te kāinga i roto i te 1 ki te 2 wiki, hāunga te mamae hononga ka mau tonu pea. Nā te mea ka rite pea te āhua o te dengue i te tīmatanga, kia aro nui ki ngā tohu whakatūpato: kaua e tatari kia ngaro, ā, kaua e taraiwa i a koe anō.

He kirika, he hononga e mamae ana? Kōrerotia.

Ka whakarongo a Saluvo ki ō tohu, i ō ake kupu, i tō ake reo, ka tirotiro tuatahi i ngā tohu whakatūpato, ā, ka kī atu ko tēhea rata hei kite māu, ā, kia hohoro pēhea. He tatauranga toto, he whakamātautau kirika rānei kē tōu? Ka whakamāramatia e ia ia uara i ngā kupu māmā.

Pātai mō aku tohu

Kore utu te tīmata. Kōrerotia tō āhua i ō ake kupu, i tō ake reo.

Ngā pātai a te iwi

  • I te nuinga he kirika teitei ohorere me te mamae kaha o ngā hononga, i te 3 ki te 7 rā i muri i te ngau a te waeroa. I te nuinga kei ngā hononga ōrite i ngā taha e rua te mamae, pērā i ngā kawititanga ringa e rua, i ngā pona e rua rānei. He noa anō te ānini, te mamae uaua, te pupuhi o ngā hononga, te pukupuku kiri (rash) me te ngenge.

  • I te nuinga ka mauru te kirika me ngā tohu tuatahi i roto i te 7 ki te 10 rā, ā, ka pai ake te rongo o te nuinga i roto i te wiki kotahi. Ka roa ake pea te mamae hononga: mō ētahi, he wiki, he marama rānei, ā, i ētahi wā he tau. Kite i te rata mēnā kei reira tonu te mamae hononga i ētahi wiki i muri i te kirika.

  • Ko ngā waeroa ōrite e horapa ana i ēnei e rua, ā, he rite te tīmatanga, nō reira mā te whakamātautau toto anake e wehewehe. I te nuinga ka mau mai te chikungunya i te mamae kaha o ngā hononga i ngā taha e rua o te tinana, ka mau pea mō ngā marama. He nui ake ka mau mai te dengue i te mamae i muri i ngā karu, te heke o ngā platelets, ā, i ētahi tāngata, ngā tohu whakatūpato mōrearea i te hekenga tonu o te kirika.

  • Ko te paracetamol (acetaminophen) mō te kirika me te mamae, me te okioki me te nui o te inu wai. Kaua e kai i te ibuprofen, i te aspirin, i ētahi atu rongoā mamae whakaheke kakā rānei kia whakakorea rā anō e te rata te dengue, nā te mea ka whakapiki pea rātou i te toto i te dengue. Mō te nui tika, whāia te pōkai, pātai rānei ki tētahi kaiwhakarite rongoā (pharmacist), ā, pātai ki tētahi rata mō te tamaiti.

  • Ka waiho pea e te wheori ngā hononga kia kakā mō te wā roa i muri i te ngaronga o te kirika. He noa ake tēnei mamae mau tonu i ngā kaumātua me te hunga he tino mamae ō rātou hononga i te tīmatanga. He maha ngā wā ka pai ake i te roanga o te wā. Ka taea e te rata te whakakore i ētahi atu take, ā, te tūtohu maimoatanga me te whakaora tinana (physiotherapy); i te nuinga ka āwhina te korikori ngāwari.

  • He whakamātautau toto. I te wiki tuatahi, ka kitea te wheori ake e tētahi whakamātautau PCR. Mai i te mutunga o te wiki tuatahi, ka whakaatu tētahi whakamātautau antibody (IgM) i tētahi pokenga hou. I te nuinga ka whakamātautau ngā rata mō te dengue i taua wā tonu, nā te mea he tino rite te āhua o ēnei e rua i te tīmatanga.

  • Kāore e tōtika: kāore e taea te hopu mai i tētahi atu tangata mā te pā, te maremare, te tiritiri kai rānei. Ka horapa mā ngā waeroa. I te wiki tuatahi o te māuiui kei te toto te wheori, ā, ka taea e te waeroa ka ngau i taua wā te tuku atu, nō reira me karo te tangata māuiui i ngā ngau, hei tauira mā te moe i raro i te kupenga.

  • Kāore pea. E ai ki ngā taunakitanga, ka tiakina te nuinga o te hunga kua pāngia e te chikungunya kei pāngia anō. Ko te mamae hononga ka hoki mai i ngā marama i muri, i te nuinga ko te pānga roa o taua pokenga anō, ehara i tētahi pokenga hou. Ka pā tonu pea ētahi atu kirika waeroa, pērā i te dengue, nō reira kia karo tonu i ngā ngau.

  • Mō te nuinga he tino mamae, engari ehara i te mōrearea, ā, he onge te mate. He nui ake te tūpono o te māuiui taumaha i ngā pēpi kātahi anō ka whānau kua pāngia i te wā o te whānautanga, i ngā pakeke neke atu i te 65 tau, me te hunga he pēhanga toto teitei, he mate huka, he mate manawa rānei. Me kite wawe ēnei rōpū i te rata ina he kirika.

  • Kia nui te inu wai, ā, kainga he kai māmā, ngāwari hoki ina taea e koe. Kāore he kai motuhake, he rongoā kāinga rānei kua whakaūngia hei whakaora i te chikungunya. Ko te kore e taea te pupuri wai, ko te tino iti iho o te mimi, ko te rongo rānei e hemo ana koe, he take ēnei kia kite tonu i te rata.

  • Ka tukuna pea te pokenga i te wā tōmuri o te hapūtanga ki te pēpi i te whānautanga, ā, ka tino māuiui pea ngā pēpi kātahi anō ka whānau. Mēnā e hapū ana koe, inarā e tata ana ki te rā whānau, kite tonu i te rata ina he kirika, ā, kia kaha ake te karo i ngā ngau waeroa. Pātai ki tō rata i mua i te kai i tētahi rongoā.

  • Kua whakaaetia ngā kano ārai mate chikungunya i ētahi whenua, ko te nuinga mō te hunga haereere ki ngā wāhi he pakarutanga, me ētahi atu e nui ake ana te tūpono. Kāore e wātea whānui ana i ngā wāhi katoa, ā, he rerekē ngā tohutohu mō wai e tika ana kia whiwhi, i ia whenua, i ia pakeke. Pātai ki tō rata. Ko te karo i ngā ngau waeroa tonu te tiaki matua.

Ngā whakamātautau e āwhina ana

Rangitaki

Ngā mātāpuna

  1. WHO fact sheet: Chikungunya
  2. CDC: Symptoms of chikungunya
  3. CDC: Clinical signs and symptoms of chikungunya
  4. CDC: Chikungunya diagnosis and testing
  5. CDC: Chikungunya treatment and prevention
  6. CDC: Chikungunya vaccines

I whakahoutia . He mōhiohio hauora, ehara i te tohutohu hauora. E mōhio ana tō rata ki tō āhua katoa; pātai ki a ia mō tō hua.