Ngā tohu mōrearea e kore e taea te tatari mō tētahi toronga

Ko ētahi tohumate me waea, kaua e kōrerorero. Ki te pā ētahi o ngā tohu i raro nei ki a koe, ki tētahi tangata rānei e tata ana ki a koe, waea atu ki te nama ohotata o tō rohe, haere rānei ki te tari ohotata tata rawa. Kaua e tatari kia kite mēnā ka mimiti.

• 911 i Amerika (US) me Kānata
• 999 i te UK
• 000 i Ahitereiria
• 111 i Aotearoa
• 112 i Īnia, 108 rānei mō te waka tūroro
• 112 puta noa i te EU, mai i ngā waea pūkoro hoki i ētahi atu whenua maha

Ki te taea, kaua koe e taraiwa i a koe anō. Tonoa tētahi tangata kia waea mōu, ā, whaia ngā kōrero a te kaiwhakautu waea.

Mate manawa ohorere (heart attack)

Ko ngā tohu noa rawa:

• Te mamae, te pēhanga, te kore āhuru rānei i te uma, he maha ngā wā kei waenganui, kei te taha mauī rānei, e roa ake ana i ētahi meneti, e ngaro ana, ā, ka hoki mai anō rānei
• Te mamae, te kore āhuru rānei i tētahi ringa, i ngā ringa e rua rānei, i ngā pakihiwi, i te kauae, i te kakī, i te tuarā rānei
• Te poto o te whakahā, i te taha o te kore āhuru i te uma, i mua tonu rānei i tērā
• Te werawera mātao, te āmiomio, te ngoikore, te rongo rānei ka hemo (ka ngaro tō mōhio)

Kāore i te rite tonu te mate manawa ohorere ki ērā i ngā kiriata. Ko ngā wāhine tonu, he nui ake te tūponotanga ka puta ngā tohu kāore e tino kitea, pērā i te ngenge rerekē, te whakapairuaki, te ruaki rānei. Ki te rongo koe kei te hē tētahi mea, waea atu. Mā te tere o te maimoatanga e iti ake ai te whara o te manawa.

Ikura roro (stroke): whakaarohia FAST

• Face (kanohi): kua tautau tētahi taha, he uaua rānei te ataata
• Arms (ringa): kāore e taea e rātou te hiki i ngā ringa e rua me te pupuri ki runga, nā te mea kei te ngoikore tētahi, kua ngaro rānei tōna rongo
• Speech (kōrero): kāore e mārama, kei te pōrauraha, kāore rānei e kitea ngā kupu
• Time (wā): waea tonu atu ki tō nama ohotata

Ko ētahi atu tohu ohorere, ko te ngoikore, te ngaro rānei o te rongo i tētahi taha o te tinana, te atarua, te ngaro rānei o te kite, te pōrauraha, te āmiomio, te hinga rānei, me te ānini nui.

Ka mimiti ngā tohu ikura roro i ētahi wā i muri i ētahi meneti. Waea tonu. Ko ngā tohumate kua mutu, he take tonu kia whiwhi āwhina ināianei.

Te raru o te whakahā

• Te uaua nui o te whakahā, te rāoa (choking), te kore rānei e taea te kōrero
• Ka huri kikorangi, kiwikiwi, tino kōmā rānei ngā ngutu, te arero, te kiri rānei
• I te tamaiti: te ngunguru, te ngote rānei o te puku ki raro i ngā rara i ia whakahā

Urupare pāwera taumaha (anaphylaxis)

I te nuinga o te wā ka tīmata tēnei i roto i ngā meneti i muri i te take, pērā i tētahi kai, rongoā, wero rānei. Kia mataara ki:

• Te pupuhi o ngā ngutu, te arero, te waha, te korokoro rānei
• Te whakahā ngongoro (wheezing), te whakahā tere, uaua rānei, te korokoro kikī, te uaua o te horomi, te reo whango rānei
• Te rongo ka hemo, te āmiomio, te pōrauraha, te hiamoe rānei
• Te kiri, ngā ngutu, te arero rānei kua kōmā, kikorangi, kiwikiwi rānei
• He ipuipu kiri (rash) kua pupuhi, kua ara ake, e mangeo ana rānei

Whakamahia te pene werohanga aunoa adrenaline (adrenaline auto-injector) mēnā kei a koe tētahi, pērā i te mea i whakaaturia ki a koe, kātahi ka waea atu ki tō nama ohotata, ka kī he anaphylaxis. Takoto iho me ō waewae kua hikina, noho ake rānei āta haere mēnā he uaua te whakahā. Kaua e tū, kaua e hīkoi, ahakoa ka tīmata koe ki te rongo kua pai ake.

Sepsis

Ka puta pea te sepsis (he mate tino taumaha) i muri i tētahi pokenga. Whiwhi āwhina ohotata mēnā kei te pēnei tētahi pakeke, tamaiti pakeke ake rānei:

• Kei te tino tere te whakahā
• Kei te pōrauraha, kāore e mārama te kōrero, kāore rānei he tikanga o āna kōrero
• He kiri, he ngutu, he arero rānei kua kikorangi, kōmā, kōtingotingo rānei
• Kei te rongo i te tino wera, i te tino makariri rānei, kei te wiri rānei
• He ipuipu kiri kāore e memeha ina pēhia e koe

Meningitis

Ko ngā tohu o te meningitis (mate kiriuhi roro) pea, ko te ānini nui e kino haere ana, te kakī māro, te mamae o te rama kanapa ki ngā karu, te pāmahana teitei, ngā ringa me ngā waewae tino makariri, te ruaki, te pōrauraha, te tino hiamoe, te uaua rānei o te whakaoho, te hūkeke (seizure) rānei.

Ka puta ki ētahi he ipuipu kiri kōtingotingo. Pēhia tētahi karahe mārama ki runga: ki te kore ngā ira e memeha, whiwhi āwhina ināianei. I te kiri parauri, pango rānei, tirohia ngā wāhi kōmā ake pērā i ngā kapu ringa, ngā kapu waewae, te tuanui rānei o te waha. Kāore e puta te ipuipu kiri ki te katoa, nō reira kaua rawa e tatari mō tētahi.

Ngā pēpi me ngā tamariki nohinohi

Waea mō te āwhina mēnā he pēpi, he tamaiti nohinohi rānei:

• Kei te ngohe, kei te tino hiamoe, kei te uaua te whakaoho, kāore rānei e urupare ana pērā i te tikanga
• He tangi ngoikore, he tangi teitei, he tangi mutunga kore rānei
• Kei te uaua te whakahā, he kiri kikorangi, kiwikiwi, kōtingotingo rānei
• He ipuipu kiri kāore e memeha i raro i te karahe
• Kei raro iho i te 3 marama te pakeke, ā, he pāmahana 38°C neke atu, kei waenga rānei i te 3 ki te 6 marama te pakeke, ā, he pāmahana 39°C neke atu
• He pāmahana kei raro iho i te 36°C, kei te makariri, kei te wiri rānei
• Kei te hūkeke, kāore rānei e kai ana

Ētahi atu ohotata

• Te rere toto e kore e mutu, ahakoa te pēhi kaha
• Te mare toto, te ruaki toto rānei
• Te hemo, te hinga, te kore rānei e oho tika
• Te mamae ohorere, nui rawa, i tētahi wāhi, tae atu ki te mamae nui i te puku
• Te hūkeke i tētahi tangata kāore anō i pērā i mua
• Te whara o te māhunga, o te tuaiwi rānei, te horomi rānei i tētahi mea paitini

Ngā whakaaro kia whakamutua tō ora

Mēnā kua whara koe i a koe anō, mēnā rānei ka rongo koe tērā pea ka whai koe i ēnei whakaaro ināianei, waea atu ki tō nama ohotata, haere rānei ki te tari ohotata. Ka taea e koe te tono i tētahi tangata kia waea mōu.

Mēnā kāore koe i te mōrearea ināianei tonu, tēnā koa kōrero tonu ki tētahi tangata i tēnei rā: he hoa, tō tākuta, he waea āwhina rānei mō te raru nui (crisis line). I Amerika (US) ka taea e koe te waea, te tuku karere rānei ki 988. I wāhi kē, mā tō tākuta, mā tō ratonga hauora ā-rohe rānei e kī ko tēhea waea āwhina hei whakamahi. Mēnā kei te taha koe o tētahi tangata kua ngana ki te whara i a ia anō, noho i tōna taha.

Me pēhea e whakahaere ai a Saluvo i ēnei

Ka tirotiro te kōrerorero a Saluvo i ia karere mō ngā tohu mōrearea pērā i ēnei i mua i tana tuhi whakautu, ā, ka kī atu ki a koe kia whiwhi āwhina ohotata ina kitea tētahi. He kupenga haumaru, ehara i te whakakapi mō te waea atu. Mēnā kei te pānui koe i tēnei i te wā e pā ana tētahi mea, whakamahia te waea mō tāna tino mahi, ā, waea atu.