Ngā tohu dengue (kirika dengue): ngā tohu tōmua, ngā tohu whakatūpato e kore e taea te tatari, me te tiaki haumaru i te kāinga

Ngā pātai a te iwi

• He aha ngā tohu tuatahi o te dengue?

  I te nuinga he kirika teitei ohorere, tata ki te 40°C (104°F), i te 4 ki te 10 rā i muri i te ngau a te waeroa, me te ānini kaha, te mamae i muri i ngā karu, me te mamae uaua, hononga, kōiwi hoki. He noa anō te hiahia ruaki, te ruaki, ngā repe pupuhi me te pukupuku kiri (rash). He maha ngā pokenga he māmā ngā tohu, kāore rawa rānei he tohu.

• E hia ngā rā e mau ai te kirika dengue?

  I te nuinga ka mau te kirika mō te 2 ki te 7 rā, ā, ka ora te nuinga i roto i te 1 ki te 2 wiki. Ko te wā tino hira ko te hekenga o te kirika: i te nuinga ka puta ngā tohu whakatūpato o te dengue taumaha i roto i te 24 ki te 48 hāora i muri i tōna mutunga. Ka mau pea te ngenge mō ētahi wiki i muri i te whakaoranga.

• He aha ngā tohu whakatūpato o te dengue?

  He mamae kaha o te puku, he ruaki 3 wā, neke atu, i roto i te 24 hāora, he toto mai i te ihu, i ngā kapia rānei, he toto i te ruaki, i te tūtae rānei, he tino ngenge, he kore e tau rānei, he tere te hā, he tino hiainu, me te kiri kōmā, makariri, te tino ngoikore rānei. Ki te puta tētahi o ēnei, me haere ki tētahi whare haumanu, ki te tari ohotata rānei i taua wā tonu, ahakoa kua heke te kirika.

• Ko tēhea rongoā ka taea e au te kai mō te kirika dengue?

  Ko te paracetamol (acetaminophen) mō te kirika me te mamae, me te okioki me te nui o te inu wai. Kaua e kai i te ibuprofen, i te aspirin, i ētahi atu rongoā mamae whakaheke kakā rānei: ka whakapiki pea rātou i te tūpono o te toto. Kāore he rongoā motuhake mō te dengue ake. Mō te nui tika, whāia te pōkai, pātai rānei ki tētahi kaiwhakarite rongoā (pharmacist), ā, pātai ki tētahi rata mō te tamaiti.

• He aha te tatauranga platelets e mōrearea ana i te dengue?

  Kāore he tau kotahi e whakatau ana i a ia anō. Ko ngā platelets noa, tata ki te 150,000 ki te 450,000 ia microlitre (µL), ā, he maha ngā wā ka heke i te dengue. Ka mātai ngā rata i te ahunga, i te haematocrit me te āhua o te tangata, ehara i te tau platelets anake. Ko ngā tatauranga tino iti, ko tētahi toto rānei, me tiaki i te hōhipera; mā tō rata e kī atu te tikanga o tō tatauranga.

• Ko tēhea whakamātautau e whakaū ana i te dengue, ā, āhea me mahi?

  I ngā rā tuatahi e 7 o te māuiui, ka kitea te wheori e tētahi whakamātautau NS1 antigen, PCR rānei, i te nuinga me tētahi whakamātautau IgM antibody. I muri i te rā 3, ka kitea e ngā whakamātautau IgM te nuinga o ngā pokenga hou, ā, i muri i te rā 7 ko rātou te whakamātautau matua. Ko te NS1 e kore e kitea he aha (negative), kāore e whakakore i te dengue. Ka tirohia ngā platelets e te tatauranga toto katoa (CBC).

• Ka taea rānei kia rua ngā wā e pāngia ai koe e te dengue?

  Āe. E whā ngā momo wheori dengue, ā, ki te pāngia koe e tētahi momo, kāore koe e tiakina mai i ērā atu. He nui ake te tūpono o te dengue taumaha i te pokenga tuarua. Mēnā kua pāngia koe e te dengue i mua, kia kaha ake te karo i ngā ngau, kite wawe i te rata ina kirika, ā, pātai mō te kano ārai mate i mua i te haere ki tētahi wāhi dengue.

• Ka hopukia rānei te dengue mai i tētahi atu tangata?

  Kāore e tōtika: kāore e taea te hopu mai i tētahi atu tangata mā te pā, te maremare, te tiritiri kai rānei. Ka horapa mā ngā waeroa. I te wiki tuatahi o te māuiui kei te toto te wheori, ā, ka taea e te waeroa ka ngau i taua wā te tuku atu, nō reira me karo te tangata māuiui i ngā ngau, hei tauira mā te moe i raro i te kupenga.

• He aha hei kai, hei inu māku mēnā he dengue tōku?

  Kia nui te inu wai: he wai, he inu rānei kua tāpiria he tote me te huka, pērā i te oral rehydration solution. Kainga he kai māmā, ngāwari hoki ina taea e koe. Ko te tino hiainu, ko te tino iti iho o te mimi, ko te kore rānei e taea te pupuri wai nā te ruaki, he take ēnei kia kite tonu i te rata.

• Ka whakaora rānei te wai rau papaya i te dengue?

  Kāore he rongoā kāinga, tae atu ki te wai rau papaya (papaya leaf), kua whakaūngia hei maimoa i te dengue, hei whakahaumaru ake rānei. Ko te tiaki kua whakaūngia ko te okioki, ko te nui o te inu wai, ko te paracetamol mō te kirika, me te mataara tata ki ngā tohu whakatūpato. Pātai ki tētahi rata i mua i te whakamātau i tētahi rongoā, ā, kaua rawa e tukua kia whakatōmuri i tō haere ki te hōhipera ina puta ngā tohu whakatūpato.

• E hia te roa kia ora mai i te dengue?

  Ka ora te nuinga i roto i te 1 ki te 2 wiki, ahakoa ka mau pea te ngenge me te pōuri o te wairua mō ētahi wiki i muri. Okioki, kia pai te kai, ā, āta whakapiki i ō mahi. Kite i tō rata mēnā kāore koe e pai haere ana, mēnā ka puta rānei he tohu hou.

• He kano ārai mate rānei mō te dengue?

  Kotahi te kano ārai mate dengue kua whakaaetia i ētahi whenua. Ka tūtohu te WHO mō ngā tamariki anake 6 ki te 16 tau te pakeke i ngā wāhi e kaha horapa ana te dengue, ā, ka tukuna anō e ētahi whenua ki te hunga haereere kua pāngia e te dengue i mua. Pātai ki tō rata mēnā e tika ana mōu. Ko te karo i ngā ngau waeroa tonu te tiaki matua.

• Me pēhea e mōhio ai he dengue, he malaria rānei?

  He ōrite ētahi tohu, nō reira ko te whakamātautau toto anake te huarahi pono. I te nuinga ka mau mai te dengue i te mamae i muri i ngā karu, te mamae tinana, kōiwi hoki me te pukupuku kiri (rash), ka tīmata i te 4 ki te 10 rā i muri i te ngau. I te nuinga ka mau mai te malaria i te kirika me te wiriwiri, ka tīmata i te 10 ki te 15 rā i muri i te ngau, ā, me whai rongoā patu malaria (antimalarial) i ngā wā katoa. Tērā pea ka whakamātautau ngā rata mō ēnei e rua.