Ngā tohu mate kōwhai (jaundice): karu me te kiri kōwhai i ngā pakeke me ngā pēpi, ngā take, me te wā e kore e taea te tatari

Kōwhai te mā o ngā karu, kōwhai te kiri, pōuri te mimi? He tohu te mate kōwhai, ehara i te mate. Anei te tikanga i ngā pakeke me ngā pēpi hou, me te hohoro o te tiki āwhina.

I whakahoutia · Ngā mātāpuna

Whakautu poto

He aha ngā tohu o te mate kōwhai (jaundice)?

Ka kōwhai te mā o ngā karu me te kiri i te mate kōwhai. Ka mangeo pea te kiri, ka pōuri ake te mimi, ka kōmā ake te tūtae i te tikanga. I te kiri parauri, kiri mangu rānei, ko te mā o ngā karu te wāhi māmā rawa te kite i te kōwhai. I ngā pakeke, me whai tonu he hui GP ohorere; i ngā pēpi hou he noa, ā, i te nuinga kāore he kino, engari he ohotata ētahi tohu.

He mōhiohio hauora, ehara i te tohutohu hauora. E mōhio ana tō rata ki tō āhua katoa; pātai ki a ia mō tō hua.

Taha ki te taha

Te mate kōwhai i ngā pakeke me ngā pēpi hou

He rerekē rawa te tikanga o te kara kōwhai kotahi i ngā tau rerekē o te tangata. I ngā pakeke, he tohu whakatūpato e tika ana kia tirohia i ngā wā katoa; i ngā pēpi hou, he noa, ā, i te nuinga ka ngaro ko ia anō. Anei ngā rerekētanga noa.

Te mea ka kitea e koeNgā pakekeNgā pēpi hou
Te noaEhara i te mea noa; me kite tonu i te rataHe noa, ā, i te nuinga kāore he kino
Te take noaNgā raruraru ate pērā i te hepatitis, te waipiro rānei, ngā kōhatu au (gallstones), te pancreas, ngā mate toto rāneiKāore anō te ate o te pēpi kia tino mahi katoa
Āhea ka kiteaI ngā wā katoa, i ētahi wā i muri i ētahi rā e māuiui anaKa tino kitea i te 3 rā pea te pakeke; i te nuinga kua ngaro i te 2 wiki pea
Te wāhi hei titiroTe mā o ngā karu, kātahi ko te kiriTe kanohi me te māhunga i te tuatahi, kātahi ko te tinana; i raro i te arero me roto i ngā pāpāringa
Ētahi atu tohuKiri mangeo, mimi pōuri, tūtae kōmāMimi kōwhai pōuri, parauri rānei, tūtae kōmā rite ki te kirīmi, tino hiamoe, kai kino
Te mahiTikina he hui GP ohorere, he tohutohu hauora ohorere rānei i tēnei rāKōrerotia ki te kaiwhakawhānau (midwife), ki te rata rānei; ko ētahi tohu, me tiki āwhina ohotata
Te maimoatangaTe maimoa i te takeI te nuinga kāore; i ētahi wā he maimoatanga marama (phototherapy)

He uaua ake pea te kite i te kōwhai i te kiri parauri, kiri mangu rānei. I ngā pakeke, tirohia te mā o ngā karu i te awatea; i ngā pēpi, pēhia mārie te ihu, te rae rānei i te marama pai, ā, tirohia i raro i te arero.

Rārangi tirotiro tohu mate kōwhai (pakeke)

Tohua ngā mea e hāngai ana ki te pakeke e āwangawanga ana koe. Ka whakaatu te kāri mēnā e anga ana ngā tohu ki ngā tohu o te mate kōwhai tonu, ki ngā tohu rānei o tōna take. Mō tētahi pēpi hou, tirohia te wāhanga mō ngā pēpi i raro iho. Kāore he mea e tiakina ana, e tukuna ana rānei ki hea.

Rārangi tirotiro tohu mate kōwhai (pakeke)

0 o ngā tohu 12 kua tohua

Ngā tohu mate kōwhai0/5
Ngā tohu o te take0/7

Tohua ngā mea e hāngai ana ki te pakeke e āwangawanga ana koe.

Ka whakaraupapa tēnei rārangi i ngā tohu hei tauira mō tō rata. Kāore e taea e ia te whakatau i te take o te mate kōwhai: me whai whakamātautau toto, ā, i ētahi wā he matawai. Ko te mate kōwhai i tētahi pakeke, me kite tonu i te rata.

He aha te mate kōwhai, ā, he aha ōna take?

Ko te mate kōwhai (jaundice), ko te wā ka kōwhai te kiri, te mā rānei o ngā karu. Ka puta ina kohi te tinana i tētahi matū kōwhai ko bilirubin te ingoa.

Ka hangaia te bilirubin ina wāwāhi te tinana i ngā pūtau toto whero tawhito. I te tikanga ka tukuna e te ate ki te au (bile), ā, ka rere mā ngā ngongo au ki te whēkau. Ko te tikanga o te mate kōwhai, kei te hē tētahi mea i taua huarahi:

  • Ka tere rawa te wāwāhi o ngā pūtau toto whero, hei tauira i te haemolytic anaemia, i te mate pūtau toto whero sickle (sickle cell disease) rānei
  • Te ate: te hepatitis (ngā pokenga huaketo pērā i te hepatitis A, B, C, E rānei), te mate ate nā te waipiro, me ētahi rongoā
  • Kua purua ngā ngongo au: ngā kōhatu au (gallstones), me ngā raruraru o te pancreas pērā i te pancreatitis

He tohu te mate kōwhai, ehara i te mate ko ia anake, ā, i ngā pakeke he tohu pea o tētahi mea taumaha, nō reira me kite tonu i te rata. I ngā pēpi hou, he noa, ā, i te nuinga kāore he kino (tirohia i raro iho).

He aha ngā tohu o te mate kōwhai?

  • kōwhai te mā o ngā karu
  • kōwhai te kiri
  • mangeo te kiri
  • pōuri ake te mimi, kōmā ake te tūtae i te tikanga

I te kiri parauri, kiri mangu rānei, he uaua pea te kite i te kiri kōwhai, engari ka kōwhai te āhua o te mā o ngā karu. Tirohia i te awatea.

Ko ētahi atu tohu, ka hāngai ki te take:

  • hepatitis: kirika, ngenge, kore hiakai, hiahia ruaki me te kino o te puku, i te nuinga i ngā rā i mua i te kōwhaitanga
  • kōhatu au: mamae i te taha matau o runga o te puku, i ētahi wā me te kirika nui
  • mate ate roa: ngenge, pupuhi o te puku, o ngā waewae rānei, māmā te maru

Ka whakamārama tā mātou aratohu ate mōmona i ngā tohu o te tūkino ate roa.

Hepatitis A me E: ngā take noa o te mate kōwhai

Ko te hepatitis A me te hepatitis E he pokenga huaketo o te ate, ka horapa te nuinga mā te kai, te wai rānei kua poke i te tūtae o tētahi tangata kua pāngia. He noa i ngā wāhi he iti te wai mā me te pūnaha parakaingaki (sanitation).

  • Hepatitis A: i te nuinga ka tīmata ngā tohu i te 14 ki te 28 rā i muri i te pokenga, me te kirika, te ngenge, te kore hiakai, te tikotiko (diarrhoea), te hiahia ruaki, te kino o te puku, te mimi pōuri me te mate kōwhai. He maha ngā wā kāore he tohu o ngā tamariki nohinohi. Ka ora katoa te tata ki te katoa, ahakoa tērā pea ka roa, he wiki, he marama rānei.
  • Hepatitis E: ka tīmata ngā tohu i te 2 ki te 10 wiki i muri i te pokenga, ā, i te nuinga ka mauru i roto i te 2 ki te 6 wiki.
  • Te hapūtanga: he tino mōrearea ake te hepatitis E i te wā e hapū ana, inarā i te toru marama tuarua me te toru marama tuatoru, ka taea e ia te whakaputa i te korenga o te ate (liver failure). Ko te wahine hapū he mate kōwhai tōna, me whai tiaki ohorere i taua rā tonu.

Kāore he rongoā motuhake mō tētahi o ēnei; mā te okioki, te inu wai me te karo i te waipiro e āwhina te ate kia ora. Pātai ki tētahi rata i mua i te kai i tētahi rongoā, tae atu ki te paracetamol, ki ngā rongoā otaota (herbal) rānei, i a koe e pāngia ana e te hepatitis.

Te ārai: he wai inu haumaru (karohia te wai me te huka tio (ice) kāore e mōhiotia ana mēnā he mā), te horoi ringa ki te hopi i mua i te kai, i muri hoki i te wharepaku, me te tiaki kai. He haumaru, he whai hua hoki te kano ārai mate hepatitis A, mai i te 1 tau te pakeke. Ko te kano ārai mate hepatitis E, kua whakaaetia i ētahi wāhi torutoru anake.

Te mate kōwhai i ngā pēpi hou: he aha te mea noa, ā, āhea tiki āwhina ai?

He noa te mate kōwhai i ngā pēpi hou, ā, i te nuinga kāore he kino. Kāore anō te ate o te pēpi hou kia tino mahi katoa, nō reira ka kohi te bilirubin mō tētahi wā. I te nuinga ka tino kitea te kōwhai i te 3 rā pea te pakeke, ā, ka 2 wiki pea i te nuinga kia ngaro.

Te wāhi hei titiro: i te nuinga ka tīmata te kōwhai i te kanohi me te māhunga, ā, ka horapa pea ki te tinana. Tirohia te mā o ngā karu, i raro i te arero me roto i ngā pāpāringa. I te kiri parauri, kiri mangu rānei, pēhia mārie te ihu, te rae rānei o te pēpi i te marama pai, ā, tirohia te kara ina hiki tō matimati.

Te mea ka kitea e koeTe mahi
Kiri, karu kōwhai rānei i tētahi pēpi iti iho i te 24 haora te pakekeĀwhina ohotata ināianei
Tino hiamoe, uaua te whakaoho, kāore e kai, ngohengohe, māro rānei, ōkaka (jerking), kāore he kope mākū, uaua rānei te whakahāĀwhina ohotata ināianei
He pāmahana 38°C neke atu, 36°C heke iho rāneiĀwhina ohotata ināianei
Ki ōu whakaaro he mate kōwhai tō pēpi, kāore rānei te mate kōwhai kua whakatauria e pai ake anaWhakapā atu ki tō kaiwhakawhānau, ki tō rata rānei i tēnei rā
Mimi kōwhai pōuri, parauri rānei, tūtae kōmā rite ki te kirīmi rāneiWhakapā atu ki tō kaiwhakawhānau, ki tō rata rānei i tēnei rā, ā, puritia he tauira tūtae

Te whāngai: whāngaia tō pēpi i ngā wā maha, 8 ki te 12 wā i te rā pea, ā, whakaohoa te pēpi hiamoe kia whāngaia. Te maimoatanga, ina hiahiatia, i te nuinga ko te maimoatanga marama (phototherapy), i te nuinga mō te 48 haora pea; he onge, ka hiahiatia he whakawhiti toto (blood transfusion), he rongoā rānei ki roto i te uaua toto. Ka tirohia ngā pēpi nā te mea ka taea e te bilirubin tino teitei, he onge nei, te tūkino i te roro.

Ko ēhea whakamātautau e tirotiro ana i te mate kōwhai?

  • Whakamātautau toto bilirubin: ka ine i te bilirubin katoa, ā, i te nuinga ko ngā wāhanga "direct" (conjugated) me te "indirect" (unconjugated), e āwhina ana kia kitea te wāhi o te raruraru. He rerekē ngā awhe noa i ia taiwhanga, nō reira whakatairitea ki te awhe kei tō pūrongo. I ngā pēpi hou, tērā pea ka tirohia tuatahitia te bilirubin mā tētahi marama ki te kiri.
  • Ētahi atu whakamātautau toto ate, pērā i te ALT, te AST me te alkaline phosphatase.
  • He tatauranga toto katoa (CBC), hei rapu mēnā e tere rawa ana te wāwāhi o ngā pūtau toto whero.
  • Ngā whakamātautau mō te hepatitis A, B, C me E.
  • He matawai oro (ultrasound) o te ate, te ngaukawa (gallbladder) me ngā ngongo au, hei rapu kōhatu au, purunga rānei.

Ko te Gilbert's syndrome he āhuatanga tuku iho, noa, kāore he kino, ka piki iti ai te bilirubin, i te nuinga i te wā e māuiui ana, e nohopuku ana rānei, ā, ka kōwhai māmā ngā karu. Ka taea e tētahi rata te whakaū mā ngā whakamātautau toto.

Me pēhea te maimoa i te mate kōwhai?

Ka maimoatia te mate kōwhai mā te maimoa i tōna take:

  • ko te hepatitis huaketo A, E rānei, i te nuinga ka pai ake ko ia anō mā te okioki me te inu wai, me ngā whakamātautau toto hei tirotiro kei te ora haere te ate
  • ko ngā kōhatu au, tētahi purunga kē rānei, tērā pea me whai tukanga, pokanga rānei hei whakawātea i ngā ngongo au
  • ko te mate ate nā te waipiro, me whakamutu te waipiro, me te tautoko hauora
  • ko tētahi rongoā e puta ai, tērā pea me whakamutu, engari mā te tohutohu a te rata anake
  • ko te mate kōwhai o te pēpi hou, i te nuinga kāore he maimoatanga e hiahiatia ana, ko te maimoatanga marama rānei

I a koe e pāngia ana e te mate kōwhai:

  • karohia katoatia te waipiro
  • pātai ki tētahi rata, kaiwhakarite rongoā (pharmacist) rānei i mua i te kai i tētahi rongoā, tae atu ki te paracetamol, i mua hoki i tētahi rongoā otaota, rongoā tuku iho rānei, nā te mea ka taea e ētahi te tūkino i te ate
  • inumia he wai maha, ā, kainga he kai māmā ina taea

Kāore he rongoā ā-kāinga e maimoa ana i te mate kōwhai tonu. Ko tēhea rongoā, ā, e hia te nui, mā tō rata e whakatau.

Āhea kite ai i te rata

Whakaritea he hui ki te rata

  • He kiri kōwhai, he mā kōwhai rānei o ngā karu i tētahi pakeke: tikina he hui GP ohorere, he tohutohu hauora ohorere rānei i tēnei rā.
  • E hapū ana, ā, ka kōwhai tō kiri, ō karu rānei: tikina he tiaki ohorere i tēnei rā.
  • He pēpi hou neke atu i te 24 haora te pakeke he kōwhai te āhua, he mate kōwhai rānei kua whakatauria kāore e pai ake ana: whakapā atu ki tō kaiwhakawhānau, ki tō rata rānei i tēnei rā.
  • He pēpi he mimi kōwhai pōuri, parauri rānei, he tūtae kōmā rite ki te kirīmi rānei: whakapā atu ki tō kaiwhakawhānau, ki tō rata rānei i tēnei rā, ā, puritia he tauira tūtae.
  • E ora haere ana i te hepatitis: hoki anō mō ngā whakamātautau toto i ngā wā e tohutohu ai tō rata, ā, karohia te waipiro.

Tikina he āwhina ohotata ināianei (waea atu ki te nama ohotata o tō rohe) mēnā kei tētahi tangata:

  • he mate kōwhai me te rangirua, te hiamoe, he uaua rānei te whakaoho
  • he mate kōwhai me te ruaki toto, he tūtae pango rānei, he rite rānei ki te tā (tarry)
  • he mate kōwhai me te mamae puku taumaha me te kirika nui, te wiriwiri rānei
  • he pēpi iti iho i te 24 haora te pakeke he kōwhai te āhua, he pēpi mate kōwhai rānei e tino hiamoe ana, kāore e kai, he ngohengohe, he māro rānei, kāore he kope mākū, he pāmahana rānei 38°C neke atu, 36°C heke iho rānei

I te nuinga kāore he kino o te mate kōwhai i te pēpi hou, engari i te pakeke me kite tonu i te rata i taua rā tonu. E kore e taea te tatari i ēnei tohu. Kaua e taraiwa i a koe anō.

He karu kōwhai, he hua bilirubin rānei kāore koe i te mārama? Kōrerotia.

Ka whakarongo a Saluvo ki ō tohu, i ō ake kupu, i tō ake reo, ka tirotiro tuatahi i ngā tohu whakatūpato, ā, ka kī atu ko tēhea rata hei kite māu, ā, kia hohoro pēhea. He whakamātautau toto ate kē rānei tōu? Ka whakamāramatia e ia ia uara, tae atu ki te bilirubin.

Pātai mō aku tohu

Kore utu te tīmata. Kōrerotia tō āhua i ō ake kupu, i tō ake reo.

Ngā pātai a te iwi

  • I te nuinga ko te kōwhaitanga o te mā o ngā karu, kātahi ko te kiri. Ka puta tahi pea te kiri mangeo, te mimi pōuri ake me te tūtae kōmā ake. Mō te hepatitis, i te nuinga ka puta te kirika, te ngenge, te kore hiakai me te hiahia ruaki i ētahi rā i mua i te kōwhaitanga. I te kiri parauri, kiri mangu rānei, tirohia te mā o ngā karu i te awatea.

  • I ngā pakeke, ka taea: he tohu te mate kōwhai kei te pā tētahi mea ki te ate, ki ngā ngongo au, ki te toto rānei, ā, he taumaha ētahi take. Tikina tonu he hui GP ohorere i taua rā tonu. I ngā pēpi hou, he noa te mate kōwhai, ā, i te nuinga kāore he kino, engari ko ētahi tohu, me tiki āwhina ohotata.

  • Ko ētahi take noa ko te hepatitis huaketo (A, B, C, E rānei), te mate ate nā te waipiro, ngā kōhatu au e puru ana i ngā ngongo au, te pancreatitis, ētahi rongoā, me ngā mate e tere rawa ai te wāwāhi o ngā pūtau toto whero, pērā i te sickle cell disease. Ka puta i te Gilbert's syndrome he kōwhai māmā kāore he kino. Mā ngā whakamātautau toto me tētahi matawai e kitea ai te take.

  • Kāore te mate kōwhai tonu e pā mai i tētahi atu, engari ko ētahi o ōna take, ka pā. Ka horapa te hepatitis A me te E mā te kai, te wai rānei kua poke i te tūtae o tētahi tangata kua pāngia, nō reira horoia paitia ō ringa ki te hopi i muri i te wharepaku, i mua hoki i te kai, i te tunu kai rānei, ā, inumia he wai haumaru.

  • Āe, he noa, ā, i te nuinga kāore he kino, nā te mea kāore anō te ate o te pēpi hou kia tino mahi katoa. I te nuinga ka tino kitea i te 3 rā pea te pakeke, ā, ka ngaro i roto i te 2 wiki pea. Kōrerotia ki tō kaiwhakawhānau, ki tō rata rānei mēnā ki ōu whakaaro he mate kōwhai tō pēpi, ā, tikina he āwhina ohotata mō ngā tohu whakatūpato.

  • I te nuinga ka 2 wiki pea kia ngaro. Whakapā atu ki tō kaiwhakawhānau, ki tō rata rānei mēnā kāore e pai ake ana, e kino haere ana rānei, mēnā rānei he kōwhai pōuri, he parauri rānei te mimi o tō pēpi, he kōmā rite ki te kirīmi rānei te tūtae. Ka āwhina te whāngai i ngā wā maha, 8 ki te 12 wā i te rā pea.

  • Tikina he āwhina ohotata ināianei mēnā he kōwhai te āhua o tētahi pēpi iti iho i te 24 haora te pakeke, mēnā rānei he pēpi mate kōwhai e tino hiamoe ana, he uaua rānei te whakaoho, kāore e kai, he ngohengohe, he māro rānei, e ōkaka ana, kāore he kope mākū, he uaua te whakahā, he pāmahana rānei 38°C neke atu, 36°C heke iho rānei.

  • He rerekē ngā awhe noa i ia taiwhanga, nō reira whakatairitea tō hua ki te awhe kua tāngia ki tō pūrongo. Ka titiro ngā rata ki te bilirubin katoa, ā, i te nuinga ki ōna wāhanga direct me indirect, me ētahi atu whakamātautau ate me tētahi tatauranga toto, hei kimi i te take. Ko te hua kua piki, me whakamārama e tētahi rata.

  • Kāore he kai motuhake mō te mate kōwhai. Inumia he wai maha, kainga he kai māmā, hou te tunu ina taea, kia haumaru tō wai, ā, karohia katoatia te waipiro. Pātai ki tētahi rata i mua i te kai i tētahi rongoā, rongoā otaota rānei, nā te mea ka taea e ētahi te tūkino i te ate.

  • He maha ngā wā ko te mā o ngā karu te mea tuatahi ka kōwhai, ā, i te kiri parauri, kiri mangu rānei, tērā pea koia anake te wāhi māmā te kite. Ka puta anō pea ngā karu kōwhai māmā i te Gilbert's syndrome, he āhuatanga noa, kāore he kino. Ahakoa he aha, ko ngā karu kōwhai i tētahi pakeke, me whai hui GP ohorere hei kimi i te take.

  • Ka taea. He tino mōrearea ake te hepatitis E i te wā e hapū ana, inarā i te toru marama tuarua me te toru marama tuatoru, ā, ka taea anō e ētahi atu raruraru ate o te hapūtanga te whakaputa i te mate kōwhai. Mēnā e hapū ana koe, ā, ka kōwhai tō kiri, ō karu rānei, tikina he tiaki ohorere i taua rā tonu.

  • Ka hāngai ki te take. Ka whiwhi koe i te ārai mate mō te roanga o tō oranga i te hepatitis A ina ora koe. Ka taea e ngā kōhatu au te whakaputa anō, anō hoki, kia maimoatia rā anō. Ka taea e te Gilbert's syndrome te whakaputa anō i te kōwhai māmā i te wā e māuiui ana, e ahotea ana, e nohopuku ana rānei. Ka taea e te mate ate e haere tonu ana te whakaputa anō i te mate kōwhai ki te kino ake.

  • Kāore he kano ārai mate mō te mate kōwhai tonu, engari ka taea te werohia ki te ārai i ētahi o ōna take. He kano ārai mate hepatitis A haumaru, whai hua hoki e wātea ana mai i te 1 tau te pakeke. Ko te kano ārai mate hepatitis E, kua whakaaetia i ētahi wāhi torutoru anake. Mā te wai haumaru, te horoi ringa me te tiaki kai e tiaki i a koe i ngā mea e rua.

Ngā whakamātautau e āwhina ana

Rangitaki

Ngā mātāpuna

  1. NHS: Jaundice
  2. NHS: Jaundice in babies
  3. MedlinePlus: Bilirubin blood test
  4. WHO fact sheet: Hepatitis A
  5. WHO fact sheet: Hepatitis E

I whakahoutia . He mōhiohio hauora, ehara i te tohutohu hauora. E mōhio ana tō rata ki tō āhua katoa; pātai ki a ia mō tō hua.