Ngā tohu o te ate mōmona (fatty liver): te tikanga o te kōeke 1, 2 me te 3, te ingoa hou MASLD, me ngā mea e āwhina ana

I kīia he ate mōmona tōu i tētahi matawai, engari e pai ana tō rongo? Koinā te āhua noa. Anei te tikanga, te āhua o te tirotiro a ngā rata mēnā he take nui, me te huri whakamuri i te mate.

I whakahoutia · Ngā mātāpuna

Whakautu poto

He aha ngā tohu o te ate mōmona?

I te nuinga o te wā kāore he tohu o te ate mōmona, ā, ko te nuinga o te tangata ka mōhio mai i tētahi matawai, whakamātautau toto rānei i mahia mō tētahi take kē. Ko ētahi ka tino ngenge, ka rongo rānei i tētahi ānini mamae i raro i ngā rara matau. Ko ngā tohu pērā i te kiri, i ngā karu kōwhai, te puku, ngā waewae pupuhi rānei, te mangeo me te māmā o te maru, ka puta anake ina kua tino nawe te ate (cirrhosis).

He mōhiohio hauora, ehara i te tohutohu hauora. E mōhio ana tō rata ki tō āhua katoa; pātai ki a ia mō tō hua.

Taha ki te taha

Te ate mōmona tōmua me te cirrhosis: te rerekē o ngā tohu

E whā pea ngā wāhanga o te ate mōmona, mai i te ngako anake ki te kakā (inflammation), ki te nawe, ā, ko te mutunga ko te cirrhosis. I te nuinga o te wā he wahangū ngā wāhanga tōmua; ko te nuinga o ngā tohu ka puta i te cirrhosis. Anei ngā rerekētanga noa.

Te mea ka kitea e koeAte mōmona (ngā wāhanga tōmua)Cirrhosis (te wāhanga mutunga)
Tō rongo i a koeI te nuinga kāore he aha; i ētahi wā he ngenge, he māuiui whānui rāneiNgenge, māuiui hoki i ngā wā katoa
Te pukuI ētahi wā he ānini mamae, he kino rānei te rongo i raro i ngā rara matauHe mamae, he puku pupuhi rānei nā te wai
Te hiakai me te taumahaI te nuinga he noa; he taumaha tāpiri i te hope i te nuinga o te wāKore hiakai, heke te taumaha, hiahia ruaki
Te kiri me ngā karuHe noaKōwhai te kiri, ngā karu rānei, te mangeo, ngā ia toto whero iti rite ki te pūngāwerewere, ngā kapu ringa whero kōpurepure
Te toto me te maruHe noaMāmā te maru, te rere toto rānei; ko te ruaki toto, te tūtae pango rānei, he ohotata
Ngā waewae me ngā raparapaHe noaPupuhi ngā waewae, ngā rekereke, ngā raparapa rānei
Te whakaaroHe noaTe rangirua, te uaua o te arotahi, te kōrero mangungu (slurred speech)
Ka pai ake rānei?Āe: ka ngaro pea te ngako mā te whakaheke taumaha me te iti iho o te waipiroKa mau tonu te nawe, engari mā te maimoatanga e kore ai e kino ake
Te āhua o te kiteaNgā whakamātautau toto me tētahi matawai oro (ultrasound), i te nuinga o te wā mā te tūponoNgā whakamātautau toto, ngā matawai me te aromatawai a tētahi mātanga ate

Ko te kakā (MASH) me te nawe (fibrosis) kei waenga i ēnei e rua, ā, i te nuinga kāore he tohu, nō reira mā ngā whakamātautau toto me ngā matawai, kaua mā ngā tohu, e kitea ai te tawhiti kua tae.

Rārangi tohu ate mōmona

Tohua ngā mea e hāngai ana ki a koe. Ka whakaatu te kāri mēnā e tītaha ana ō tohu ki te ate mōmona tōmua me ōna take tūpono, ki ngā tohu rānei o te ate kua tino nawe. Kāore he mea e tiakina, e tukuna rānei ki hea.

Rārangi tohu ate mōmona

0 o ngā tohu 16 kua tohua

Ngā tohu tōmua me ngā take tūpono0/10
Ngā tohu o te tūkino ate kua kaha0/6

Tohua ngā mea e hāngai ana ki a koe.

Ka whakaraupapa tēnei rārangi i ō tohu me ō take tūpono hei tauira mā tō rata. Kāore e taea e ia te whakatau he ate mōmona tōu, te kī rānei te nui o te nawe o te ate: me whai whakamātautau toto me ngā matawai mō tērā, ā, i te nuinga kāore rawa he tohu o te ate mōmona tōmua.

He aha te ate mōmona, ā, he aha i kīia ai ko MASLD ināianei?

Ko te ate mōmona (fatty liver), ko te tikanga kua kohi te ngako i roto i te ate. Koia te mate ate roa e tino kitea ana puta noa i te ao, e pā ana ki neke atu i te 30% o te tangata o te ao, ā, ki te 24% pea o ngā pakeke i Amerika.

E rua ngā momo matua:

  • Te ate mōmona e hono ana ki te taumaha, te huka toto me ngā ngako toto (metabolic). Koia te momo e tino kitea ana.
  • Te ate mōmona nā te waipiro, nā te inu nui rawa i te waipiro te nuinga.

Ngā ingoa hou. I Hune 2023 i hurihia ngā ingoa e ngā rōpū ate o te ao:

  • ko te mate ate mōmona kore-waipiro (NAFLD) kua huri hei mate ate ngako e hono ana ki te hapa pūngao (MASLD)
  • ko te ate mōmona kore-waipiro me te kakā (NASH), te momo kakā, kua huri hei te kakā ate ngako e hono ana ki te hapa pūngao (MASH)
  • ko MetALD mō te hunga he momo metabolic tō rātou, ā, he nui ake anō tā rātou inu waipiro

Ka whakaahua ngā ingoa hou i te take, kaua i ngā mea kāore te tangata e mahi, ā, kua whakarērea ngā kupu i whakaarohia e ētahi he whakaiti. Ka whakamahia pea e tō pūrongo tētahi o ngā ingoa e rua: he ōrite te mate o NAFLD me MASLD.

He aha te tikanga o te ate mōmona kōeke 1, kōeke 2 me te kōeke 3?

I tētahi pūrongo matawai oro (ultrasound), ko te kōeke (grade) e whakaahua ana i te nui o te ngako e kitea ana i te ate. Mā te ngako ka mārama ake te ate i te matawai.

Kōeke matawai oroTe tikanga i te nuinga o te wā
Kōeke 1 (māmā)He iti te ngako. He tino noa, ā, koia te māmā rawa ki te huri whakamuri
Kōeke 2 (waenga)He nui ake te ngako; he mārama kitea te kanapa ake o te ate
Kōeke 3 (taumaha)He nui te ngako; he uaua te kite i ngā wāhanga hōhonu o te ate i te matawai

Ehara te kōeke i te ōrite ki te tūkino. Ka whakaatu te matawai oro i te ngako, kaua i te kakā, i te nawe rānei. Ka taea he nawe tō tētahi he kōeke 1 tōna, ā, kāore pea he nawe o tētahi he kōeke 3. Nō reira ahakoa te kōeke, he ōrite te mahi e whai ake nei: he tatau whakamātautau toto (FIB-4), ā, i ētahi wā he matawai motuhake hei tirotiro i te nawe, me ngā tirotiro mō te mate huka, te cholesterol me te pēhanga toto.

He mōrearea rānei te ate mōmona kōeke 1? Ko ia anake, kāore i te nuinga o te wā, ā, ka ngaro pea. Engari he tohu whakatūpato: ko ngā mea e kohi ai te ngako ki te ate, ka piki anō te tūponotanga o te mate huka momo 2 me te mate manawa.

He aha ngā tohu o te ate mōmona?

I te nuinga kāore he tohu. He maha ngā wā ka kīia te ate mōmona he mate wahangū. Ko te nuinga o te tangata ka mōhio mā te tūpono, i tētahi matawai, whakamātautau toto rānei i mahia mō tētahi take kē.

Ina puta ngā tohu, he rangirua:

  • te tino ngenge, te māuiui whānui rānei
  • he ānini mamae, he kino rānei te rongo i te taha matau o runga o te puku, i raro i ngā rara

Ngā wāhanga e whā (ko te tuatahi anake ka pā ki te nuinga):

  1. Ate mōmona (steatosis): he ngako i te ate, kāore he tūkino
  2. MASH (ko NASH i mua): kua kakā te ate
  3. Fibrosis: he nawe, engari i te nuinga e pai tonu ana te mahi a te ate
  4. Cirrhosis: he nawe taumaha, mau tonu

Ngā tohu o te cirrhosis, te wāhanga mutunga:

  • kōwhai te kiri, kōwhai rānei te mā o ngā karu (mate kōwhai, jaundice)
  • he puku pupuhi, he waewae, he rekereke, he raparapa pupuhi rānei
  • he kiri mangeo, māmā te maru, te rere toto rānei
  • kore hiakai, heke te taumaha, hiahia ruaki
  • ngā ia toto whero iti rite ki te pūngāwerewere i te kiri, ngā kapu ringa whero kōpurepure
  • te rangirua, te uaua o te arotahi, te kōrero mangungu rānei
  • te ruaki toto, te tūtae tino pōuri, pango rānei, he ohotata tēnei

He aha ngā take o te ate mōmona, ā, ko wai ka pāngia?

He tata te hono o te ate mōmona ki te āhua o te whakahaere a te tinana i te huka me te ngako. He nui ake te tūponotanga mēnā kei a koe:

  • he taumaha tōpana, inarā he nui te ngako i te hope me te puku
  • te mate huka momo 2, te mate huka tōmua, te ātete inihurini (insulin resistance) rānei
  • he pēhanga toto teitei, he cholesterol, triglycerides teitei rānei
  • te metabolic syndrome (he maha o ēnei i te wā kotahi)
  • te PCOS
  • he kai kino ki te hauora, he iti rānei te korikori tinana
  • he pakeke neke atu i te 50

I Amerika, ko te hunga Hispanic e tino pāngia ana. Ka pāngia anō ngā tamariki: tata ki te 10% o ngā tamariki o Amerika e 2 ki te 19 tau te pakeke he ate mōmona tō rātou.

Kāore e tika kia taumaha tōpana koe. Ka taea he ate mōmona tō te hunga he taumaha hauora tō rātou, inarā mēnā he mate huka, he ngako tāpiri rānei i te hope.

Ka puta i te waipiro tōna ake momo ate mōmona, ā, ka kino ake te momo metabolic i a ia. Ka whakamārama tā mātou aratohu PCOS i tētahi o ngā mate taiaki e hono ana ki a ia.

Ka pēhea te whakatau i te ate mōmona, ā, ka pēhea te tirotiro a ngā rata mō te nawe?

I te nuinga ka kitea te ate mōmona mā te tūpono. Kātahi ka tirotiro ngā rata i te nui o tōna take:

  • Ngā whakamātautau toto ate (ALT me AST). He teitei ēnei i te nuinga o te wā, engari ka taea he noa ahakoa he ate mōmona, he nawe rānei, nō reira kāore te hua noa e whakakore i te mate.
  • Ka whakaatu te matawai oro (ultrasound) i te ngako i te ate, ā, ka hoatu i te kōeke. Ka taea anō e ngā matawai CT me te MRI te whakaatu.
  • He tatau nawe (FIB-4), ka tātaihia mai i tō pakeke, te ALT, te AST me te tatau pereti toto (platelets). Ko te tatau i raro iho i te 1.3, ko te tikanga kāore pea he nawe kua kaha; i te nuinga ka tirotirohia anōtia ia 1 ki te 2 tau. Ki te teitei ake te tatau, ka haere ki te whakamātautau e whai ake nei.
  • He matawai motuhake (elastography), pērā i te FibroScan, e ine ana i te mārō o te ate, he whakamātautau toto ELF rānei e rapu ana i te nawe.
  • He biopsy ate, he tauira iti rawa ka tangohia ki te ngira, koia anake te whakamātautau e whakaū ana i te MASH. I ētahi wā anake ka hiahiatia.

Ka tirotiro anō ngā rata i ngā mate e haere tahi ana me te ate mōmona: te huka toto (HbA1c), te cholesterol me ngā triglycerides, te pēhanga toto me te taumaha, ā, ka pātai mō te waipiro.

He mate taumaha rānei te ate mōmona?

Mō te nuinga, kāore: he ngako anake i te ate i ngā wā katoa, kāore he kakā, he nawe rānei. Engari i ētahi ka āta kino haere:

  • ka pā te MASH (kakā) ki tētahi wāhanga iti o te hunga he ate mōmona tō rātou, ki te 1.5 ki te 6.5% pea o ngā pakeke o Amerika
  • ka whai mai pea te fibrosis, kātahi ko te cirrhosis i roto i ngā tau
  • ka arahina pea e te cirrhosis ki te rahunga ate (liver failure), te rere toto o roto me te mate pukupuku ate

Ko te teitei ake o tō tatau nawe, ko te tata ake o te aroturuki.

Mō te nuinga, ko te manawa te mōrearea nui ake. Ko ngā take e kohi ai te ngako ki te ate, ka piki anō te tūponotanga o te mate huka momo 2, te manawa-hē (heart attack) me te ikura roro (stroke). Mā te maimoa i te taumaha, te huka toto, te pēhanga toto me te cholesterol e tiakina ai ngā mea e rua.

Ka taea rānei te huri whakamuri i te ate mōmona, ā, he aha ngā mea e āwhina ana?

Āe, inarā i ngā wāhanga tōmua. Ko te maimoatanga matua ko te āhua o te noho, ā, e whai hua ana:

  • Whakahekea āta haere te taumaha mēnā he taumaha tōpana tōu. Mā te heke o te 3 ki te 5% o te taumaha o tō tinana e iti iho ai pea te ngako i te ate; mā te 7 ki te 10% e iti iho ai pea te kakā me te nawe. Kaua e whai i ngā kai whakaheke taumaha tere rawa (crash diets): mā te tino tere o te heke o te taumaha e kino ake ai pea te mate ate.
  • Kia nui ake te korikori: kia 150 meneti i te iti rawa o te korikori i te wiki, pērā i te hīkoi tere. Ka āwhina te korikori tinana ahakoa kāore e tino rerekē tō taumaha.
  • Kainga he kai hauora, taurite hoki: kia nui ake ngā huawhenua, ngā huarākau, ngā pata kākano katoa, ngā pī me te ika, kia iti iho ngā inu huka, ngā kai reka me ngā kai tukatuka.
  • Waipiro: kaua e neke atu i te 14 waeine i te wiki, kia horahia ki ētahi rā. Mēnā he nawe tōu, he mate ate nā te waipiro rānei, tērā pea ka tohutohu tō rata kia whakamutua katoatia.
  • Whakamutua te kai paipa, ā, kia maimoatia te mate huka, te pēhanga toto me te cholesterol.

Ngā rongoā: kāore he rongoā mō te ate mōmona māmā. Mō te MASH, ka whakamahia pea e tētahi mātanga te pioglitazone, te vitamin E rānei mō ētahi tāngata. I Amerika, ka taea te tuku i te resmetirom (i whakaaetia i te 2024) me te semaglutide (i whakaaetia i te 2025) mō te MASH me te nawe waenga ki te nawe kua kaha, kāore he cirrhosis, i te taha o te kai me te korikori tinana.

Ko tēhea rongoā, ā, e hia te nui, mā tō rata tērā e whakatau. Kaua e kai i te vitamin E horopeta nui, i ngā rongoā otaota, i ngā hua “liver detox” rānei i a koe anō: ka taea e ētahi pire āpiti te tūkino i te ate. Pātai ki tētahi rata, kaiwhakarite rongoā (pharmacist) rānei i te tuatahi.

Āhea kite ai i te rata

Whakaritea he hui ki te rata

  • I kīia he ate mōmona tōu (ahakoa te kōeke) i tētahi matawai, he teitei rānei ngā enzyme ate i tētahi whakamātautau toto: kite i tō GP, rata whānau rānei i roto i ngā wiki torutoru e heke mai nei hei tirotiro i tō tūponotanga nawe (FIB-4), te huka toto, te cholesterol me te pēhanga toto.
  • He taumaha tōpana me te mate huka momo 2, he maha rānei ngā take tūpono: pātai mō tētahi tirotiro ate i tō hui GP e whai ake nei.
  • Kua whakatauria kē he ate mōmona tōu: kia kotahi te tirotiro i te tau i te iti rawa, me ngā whakamātautau ate ia 2 ki te 3 tau, i ngā wā rānei e tohutohu ai tō rata.
  • Kōwhai te kiri, ngā karu rānei: kite i tētahi rata i tēnei rā. He puku, he waewae pupuhi rānei, he mangeo kāore e mutu rānei: kite i tētahi rata i roto i ngā rā torutoru.
  • E inu ana neke atu i te 14 waeine i te wiki, ā, he uaua te whakaiti: kōrero ki tō rata; he āwhina e wātea ana.

Tikina he āwhina ohotata ināianei (waea atu ki te nama ohotata o tō rohe) mēnā kei tētahi tangata:

  • he ruaki toto, he tūtae tino pōuri, pango, he rite rānei ki te tā (tarry)
  • he rangirua ohorere, he tino hiamoe, he kōrero mangungu rānei, inarā mēnā kua mōhiotia he mate ate
  • he kiri, he karu kōwhai rānei me te mamae puku taumaha, te kirika nui, te wiriwiri rānei
  • he puku pupuhi me te uaua o te whakahā

He mate roa te ate mōmona e whakahaerehia ana i roto i ngā tau, ā, kāore te nuinga o te tangata e tae ki te wāhanga mutunga. Ko ēnei tohu ngā mea motuhake kāore e taea te tatari. Kaua koe e taraiwa i a koe anō ki te hōhipera.

He ate mōmona i tō matawai, he nama ate rānei kāore koe i te mārama? Kōrerotia.

Ka whakarongo a Saluvo ki ō tohu, i ō ake kupu, i tō ake reo, ka pātai i ngā pātai tika e whai ake ana, ā, ka kī atu ko tēhea rata hei kite māu, ā, kia hohoro pēhea. He pūrongo matawai, he whakamātautau toto ate kē rānei tōu? Ka whakamāramatia e ia ia uara.

Pātai mō aku tohu

Kore utu te tīmata. Kōrerotia tō āhua i ō ake kupu, i tō ake reo.

Ngā pātai a te iwi

  • I te nuinga kāore he tohu. Ko te nuinga o te tangata ka mōhio mai i tētahi matawai oro, i ngā enzyme ate teitei rānei i tētahi whakamātautau toto i mahia mō tētahi take kē. Ka kite ētahi i te ngenge, i tētahi ānini mamae rānei i raro i ngā rara matau. Ko te kiri, ngā karu kōwhai rānei, te puku pupuhi me te mangeo, he tohu tōmuri o te cirrhosis, ehara i te ate mōmona tōmua.

  • Ko te kōeke 1 i tētahi pūrongo matawai oro, ko te tikanga he ate mōmona māmā: mā te ngako iti ka kanapa iti ake te ate i te matawai. He tino noa, ā, koia te kōeke māmā rawa ki te huri whakamuri. Ka whakaatu te kōeke i te ngako, kaua i te nawe, nō reira ka tirotiro tonu pea tō rata i tētahi tatau nawe (FIB-4), te huka toto, te cholesterol me te pēhanga toto.

  • Ko ia anake, kāore i te nuinga o te wā, ā, ka ngaro pea mā te whakaheke taumaha ā-mārie, te nui ake o te korikori me te iti iho o te waipiro. Engari he tohu whakatūpato: ko aua take anō ka piki ai te tūponotanga o te mate huka momo 2 me te mate manawa. Pātai ki tō rata mō tētahi tatau nawe me ngā tirotiro mō te huka toto, te cholesterol me te pēhanga toto.

  • Ko MASLD te poto mō metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease, arā, te mate ate ngako e hono ana ki te hapa pūngao. Koia te ingoa i hoatu e ngā rōpū ate o te ao i Hune 2023 ki te mea i kīia i mua ko te mate ate mōmona kore-waipiro (NAFLD): he ngako i te ate e hono ana ki te taumaha, te huka toto, te pēhanga toto, ngā ngako toto rānei. Ko tōna momo kakā, ko NASH, ka kīia ināianei ko MASH. He ōrite ngā mate, he ingoa hou noa.

  • Āe, inarā i te tīmatanga. Mā te heke o te 3 ki te 5% o te taumaha o tō tinana e iti iho ai pea te ngako ate, ā, mā te 7 ki te 10% e iti iho ai pea te kakā me te nawe. Ka āwhina katoa te korikori auau, te kai taurite, me te whakaiti i te waipiro me ngā inu huka. Whakahekea āta haere te taumaha: mā te tino tere o te heke o te taumaha e kino ake ai pea te mate ate. Ka mau tonu te nawe o te cirrhosis, engari ka taea te aukati kia kaua e kino ake.

  • He rerekē. Ka tīmata pea te heke o te ngako ate i roto i ngā wiki ki ngā marama o te whakaheke taumaha ā-mārie me te nui ake o te korikori, ā, mā tētahi matawai, whakamātautau toto rānei anō e kitea ai te rerekētanga. He roa ake te pai ake o te kakā me te nawe, mēnā ka pai ake. Whāia ngā panoni pōturi, mau roa, kaua he rongoā tere, ā, pātai ki tō rata āhea tirotiro anō ai.

  • I te nuinga kāore. Ka rongo ētahi i tētahi ānini mamae, he kino rānei te rongo i te taha matau o runga o te puku, i raro i ngā rara. Ko te mamae puku taumaha, inarā me te kiri, ngā karu kōwhai rānei, he kirika rānei, ehara i te āhua noa o te ate mōmona, ā, me kite wawe i te rata, i te mea he raruraru au kawa (gallbladder), he raruraru kē rānei pea.

  • Āe. Ka taea he ate mōmona tō te hunga he taumaha hauora tō rātou, inarā mēnā he mate huka momo 2, he pēhanga toto teitei, he ngako toto teitei, he ngako tāpiri rānei i te hope. He ōrite ngā whakamātautau me te tohutohu: he tatau nawe, ngā tirotiro mō te huka toto me te cholesterol, te korikori auau, te kai taurite me te iti iho o te waipiro.

  • He kai hauora, taurite hoki: kia nui ngā huawhenua, ngā huarākau, ngā pata kākano katoa, ngā pī, te ika me te pūmua kiko-kore, kia iti iho ngā inu huka, ngā kai reka, ngā warowaihā kua tukatukahia me ngā kai tukatuka, kai parai rānei. Kāore he kai kotahi e whakaora i te ate mōmona. Ko te mea nui rawa, ko te kai iti iho i te katoa, kia āta heke ai tō taumaha mēnā e tika ana. Kia tūpato ki ngā hua ‘liver detox’.

  • Kaua e neke atu i te 14 waeine i te wiki, kia horahia ki ētahi rā, me ētahi rā kore-waipiro. Ka tāpiri te waipiro ki te tūkino, nō reira ko te iti iho te pai ake. Mēnā he nawe tōu (fibrosis, cirrhosis rānei), he mate ate nā te waipiro rānei, tērā pea ka tohutohu tō rata kia whakamutua katoatia. Mēnā he uaua te whakaiti, tonoa he āwhina i tō rata.

  • Āe. He teitei ngā enzyme ate (ALT me AST) i te nuinga o te wā i te ate mōmona, engari ka taea he noa ahakoa he ngako, he nawe rānei. Koia i whakamahia ai e ngā rata tētahi matawai oro hei kite i te ngako, ā, he tatau nawe (FIB-4), he elastography, he whakamātautau ELF rānei hei rapu i te nawe, kaua e whakawhirinaki ki ngā enzyme ate anake.

  • Āe, he tata te hono. Ka āwhina te ātete inihurini ki te kohi i te ngako ki te ate, ā, mā te ate mōmona ka uaua ake te whakahaere i te huka toto. He maha te hunga he mate huka momo 2 tō rātou he ate mōmona anō, ā, he nui ake te tūponotanga he nawe tō rātou. Mēnā kei a koe tētahi, he pai kia tirotirohia mō tērā atu: he whakamātautau HbA1c mō te mate huka, he tatau FIB-4 mō te ate.

  • Āe. Tata ki te 10% o ngā tamariki o Amerika e 2 ki te 19 tau te pakeke he ate mōmona tō rātou, e hono ana te nuinga ki te taumaha tāpiri. I te nuinga kāore he tohu. Mēnā he taumaha tōpana tētahi tamaiti, tērā pea ka tirotiro tētahi rata i tōna ate me te huka toto me ngā ngako toto. Ko ngā tikanga hauora a te whānau, te nui ake o te korikori me te iti iho o ngā inu huka ngā mea e tino āwhina ana.

Ngā whakamātautau e āwhina ana

Rangitaki