व्हिटॅमिन B12 कमतरतेची लक्षणे (Vitamin B12 deficiency symptoms): चिन्हे, कारणे आणि तपासण्या

लोक विचारतात ते प्रश्न

• व्हिटॅमिन B12 कमतरतेची पहिली लक्षणे कोणती?

  अनेकदा आधी थकवा आणि ऊर्जा कमी वाटणे, मग धाप लागणे, लाल होऊन दुखणारी जीभ किंवा तोंड येणे दिसते. काही लोकांना आधी हातापायांना मुंग्या किंवा बधिरपणा जाणवतो, कधी कधी ॲनिमिया होण्याच्या आधीच. लक्षणे महिन्यांमध्ये हळूहळू वाढत असल्यामुळे ती सहज ताणतणाव किंवा वयावर ढकलली जातात. खात्रीने कळण्याचा मार्ग म्हणजे रक्त तपासणी.

• व्हिटॅमिन B12 कमी झाल्यास शरीरावर काय परिणाम होतो?

  लाल रक्तपेशी बनवण्यासाठी आणि मज्जातंतू व मेंदू निरोगी ठेवण्यासाठी B12 आवश्यक आहे. ते कमी झाले की थकवा आणि धाप यांसह ॲनिमिया, आणि मुंग्या, बधिरपणा, अशक्तपणा व तोल जाणे असे मज्जातंतूंचे त्रास होऊ शकतात. स्मरणशक्ती आणि मनःस्थितीवरही परिणाम होऊ शकतो. ॲनिमिया सहसा उपचाराने बरा होतो; उपचारास उशीर झाल्यास मज्जातंतूंचे नुकसान कदाचित बरे होत नाही.

• व्हिटॅमिन B12 ची सामान्य पातळी किती असते?

  लॅबनुसार ती वेगवेगळी असते. यूकेमधील NICE नुसार एकूण B12 ची पातळी 180 ng/L पेक्षा कमी असल्यास कमतरता निश्चित, 180 ते 350 असल्यास आणखी तपासण्या लागणारी शक्य कमतरता, आणि 350 पेक्षा जास्त असल्यास कमतरतेची शक्यता कमी मानली जाते. MedlinePlus नुसार साधारण 299 ते 1054 pg/mL ही सामान्य पातळी आहे (1 ng/L म्हणजेच 1 pg/mL). नेहमी तुमच्या स्वतःच्या रिपोर्टवरील रेंजशी तुलना करा.

• B12 च्या कमतरतेमुळे हातापायांना मुंग्या येऊ शकतात का?

  हो. हातापायांना मुंग्या, बधिरपणा किंवा जळजळ ही B12 कमी असल्याची सामान्य मज्जातंतूंची लक्षणे आहेत, आणि ती ॲनिमिया होण्याआधीच दिसू शकतात. उपचारास उशीर झाल्यास मज्जातंतूंचे नुकसान कायमचे होऊ शकते, म्हणून मुंग्या किंवा बधिरपणा जाणवत असेल तर साधारण एका आठवड्याच्या आत डॉक्टरांना भेटा आणि B12 तपासणी मागा.

• B12 कमी असल्यामुळे चिंता, नैराश्य किंवा विसराळूपणा येऊ शकतो का?

  त्यात B12 चा वाटा असू शकतो. B12 कमी असणे हे उदास मन, चिडचिड, विसराळूपणा आणि स्पष्ट विचार करायला अडचण यांच्याशी, आणि गंभीर प्रकरणांमध्ये गोंधळाशी जोडलेले आहे. या लक्षणांची इतरही अनेक कारणे असतात, म्हणून B12 तपासणी ही एक योग्य तपासणी आहे, विशेषतः वयस्कर व्यक्ती किंवा शाकाहारी लोकांमध्ये. तुमच्या मनात स्वतःला इजा करण्याचे विचार येत असतील, तर आत्ताच मदत घ्या.

• व्हिटॅमिन B12 कमी होण्याची शक्यता सर्वात जास्त कोणाला असते?

  कमी दूध-दुग्धजन्य पदार्थ घेणारे व्हिगन आणि शाकाहारी लोक, वयस्कर व्यक्ती, पर्निशियस ॲनिमिया किंवा इतर ऑटोइम्यून आजार असलेले लोक, सीलियाक किंवा क्रोन्स आजार असलेले किंवा पूर्वी जठर किंवा आतड्यांची शस्त्रक्रिया झालेले लोक, आणि मेटफॉर्मिन किंवा ॲसिडिटी कमी करणारी औषधे दीर्घकाळ घेणारे लोक. आहारातून कमी B12 मिळणाऱ्या गरोदर आणि स्तनपान करणाऱ्या महिलांना, आणि त्यांच्या बाळांनाही धोका असतो.

• मेटफॉर्मिनमुळे व्हिटॅमिन B12 ची कमतरता होते का?

  मेटफॉर्मिन दीर्घकाळ घेतल्याने काही लोकांमध्ये B12 ची पातळी कमी होऊ शकते, आणि NICE ने याला धोक्याचा घटक म्हणून नमूद केले आहे. यामुळे मेटफॉर्मिन बंद करू नका: ते मधुमेहाचे महत्त्वाचे औषध आहे. त्याऐवजी B12 तपासणी करावी का, हे तुमच्या डॉक्टरांना विचारा, विशेषतः तुम्हाला मुंग्या, बधिरपणा किंवा थकवा जाणवत असेल तर. ॲसिडिटी कमी करणारी औषधे दीर्घकाळ घेणाऱ्यांनाही हेच लागू होते.

• कोणत्या पदार्थांमध्ये व्हिटॅमिन B12 जास्त असते?

  दूध, दही, चीज, अंडी, मासे, मांस आणि शिंपले-कोळंबीसारखे सीफूड हे नैसर्गिक स्रोत आहेत. व्हिगन आणि कमी दूध-दुग्धजन्य पदार्थ घेणाऱ्यांसाठी काही वनस्पती-आधारित दूध, नाश्त्याचे सीरियल्स आणि न्यूट्रिशनल यीस्ट असे फोर्टिफाइड पदार्थ, किंवा B12 सप्लिमेंट उपयोगी ठरतात. योग्य निवडीसाठी फार्मासिस्ट मदत करू शकतात. तुम्हाला आधीच कमतरता असेल, तर फक्त आहार पुरेसा ठरेलच असे नाही: तुमचे डॉक्टर सल्ला देतील.

• व्हिटॅमिन B12 च्या कमतरतेवर उपचार कसे होतात?

  कारण आणि तीव्रता पाहून डॉक्टर B12 इंजेक्शन किंवा गोळ्यांनी उपचार करतात. पर्निशियस ॲनिमियाप्रमाणे आतड्यांमधून B12 शोषले जात नसेल, तर सहसा इंजेक्शन लागतात, अनेकदा आयुष्यभर. कोणत्या स्वरूपात आणि कोणत्या वेळापत्रकाने द्यायचे हे तुमचे डॉक्टर ठरवतात. मज्जातंतूंच्या लक्षणांवर तातडीने उपचार केले जातात, आणि उपचार लागू पडत आहेत का हे पाहण्यासाठी रक्त तपासण्या पुन्हा केल्या जातात.

• B12 च्या कमतरतेतून बरे व्हायला किती वेळ लागतो?

  उपचार सुरू केल्यानंतर अनेकांना काही दिवसांत ते आठवड्यांत जास्त उत्साही वाटू लागते, आणि रक्ताचे आकडे सहसा एक-दोन महिन्यांत सुधारतात. मज्जातंतूंची लक्षणे बरी व्हायला जास्त वेळ, अनेकदा अनेक महिने लागतात, आणि उपचारापूर्वी ती बराच काळ असतील तर पूर्ण बरी होणार नाहीत असेही होऊ शकते. म्हणूनच लवकर तपासणी करून घेणे फायद्याचे आहे.

• B12 ची कमतरता आणि लोहाची कमतरता एकच आहे का?

  नाही, पण दोन्हींमुळे ॲनिमिया होतो, त्यामुळे दोन्हींमध्ये थकवा, धाप आणि फिकटपणा जाणवू शकतो. B12 कमी असल्यास लाल पेशी मोठ्या होतात (MCV जास्त) आणि मज्जातंतू व तोंडाची लक्षणे दिसू शकतात; लोह कमी असल्यास लाल पेशी लहान होतात (MCV कमी) आणि नखे ठिसूळ होणे किंवा बर्फ खाण्याची इच्छा होऊ शकते. काही लोकांना दोन्ही असतात. रक्त तपासण्यांमधून फरक कळतो.

• B12 ऐवजी फॉलिक ॲसिड घेऊ शकतो का?

  आधी B12 तपासणी केल्याशिवाय नाही. B12 च्या कमतरतेत फॉलिक ॲसिडमुळे रक्ताचे आकडे सुधारू शकतात, पण मज्जातंतूंचे नुकसान नकळत चालूच राहते. म्हणूनच डॉक्टर B12 आणि फोलेट एकत्र तपासतात, आणि B12 च्या कमतरतेवर फोलेटच्या कमतरतेआधी किंवा सोबत उपचार करतात. यापैकी काहीही सुरू करण्याआधी तुमच्या डॉक्टरांना किंवा फार्मासिस्टना विचारा.

• गरोदरपणात व्हिटॅमिन B12 ची कमतरता महत्त्वाची आहे का?

  हो. B12 कमी असलेल्या आईकडून ही कमतरता बाळाकडे जाऊ शकते, आणि B12 कमी असलेली बाळे आजारी पडू शकतात: नीट दूध न पिणे किंवा वाढ मंद होणे. तुम्ही गरोदर असाल किंवा स्तनपान करत असाल आणि शाकाहारी किंवा व्हिगन असाल, किंवा इतर धोक्याचे घटक असतील, तर तुमच्या डॉक्टरांना किंवा मिडवाइफला सांगा आणि B12 बद्दल विचारा. सल्ल्याशिवाय सप्लिमेंट्स सुरू करू नका किंवा बदलू नका.