औलो (मलेरिया)का लक्षण: सुरुका संकेत, खतराका संकेत, र जाँचमा किन ढिला गर्नु हुँदैन

औलो हुने ठाउँमा बसेपछि वा गएपछि ज्वरो, जाडो र टाउको दुखाइ? सुरुमा औलो फ्लूजस्तो देखिन सक्छ, तर यो आपतकालीन अवस्था हो। कसरी छुट्याउने, कुन जाँच गराउने, र केले मद्दत गर्छ, यहाँ बुझ्नुहोस्।

अद्यावधिक · स्रोतहरू

छोटो जवाफ

औलो (मलेरिया)का लक्षण के-के हुन्?

औलो प्रायः संक्रमित लामखुट्टेले टोकेको 10 देखि 15 दिनपछि, कहिलेकाहीँ धेरै पछि, ज्वरो, जाडो लागेर काम्ने र टाउको दुखाइसँग सुरु हुन्छ। पसिना आउने, मांसपेशी दुख्ने, थकाइ, वाकवाकी लाग्ने, बान्ता र पखाला सामान्य हुन्। सुरुका लक्षण फ्लूजस्तै हल्का हुन सक्छन्, तर उपचार नगरे औलो 24 घण्टाभित्रै गम्भीर हुन सक्छ, त्यसैले औलो हुने ठाउँमा बसेपछि वा गएपछि ज्वरो आएका जो कोहीले सोही दिन जाँच गराउनुपर्छ।

यो स्वास्थ्य जानकारी हो, चिकित्सकीय सल्लाह होइन। तपाईंको पूरा अवस्था डाक्टरलाई थाहा हुन्छ; आफ्नो नतिजाबारे उहाँलाई सोध्नुहोस्।

तुलना

सामान्य औलो र गम्भीर औलो: संकेत कसरी फरक हुन्छन्

धेरैजसो औलो फ्लूजस्ता लक्षणबाट सुरु हुन्छ। उपचार नगरे गम्भीर औलो, मुख्यतया फाल्सिपेरम (falciparum) प्रकारबाट, छिट्टै हुन सक्छ। सामान्यतया देखिने फरक यी हुन्।

तपाईंले के देख्नुहुन्छसामान्य (जटिलताबिनाको) औलोगम्भीर औलो
ज्वरोज्वरो, जाडो लागेर काम्ने र पसिना आउनेतेज ज्वरो, प्रायः तलका संकेतसँगै
कस्तो महसुस हुन्छटाउको दुखाइ, मांसपेशी दुखाइ, थकाइअत्यधिक थकाइ वा कमजोरी; उठेर बस्न वा उभिन नसक्ने
होस र सोचाइहोस ठीक, सोचाइ स्पष्टअलमल हुने, लठ्ठ पर्ने, फिट (छारे रोगजस्तो काम्ने) आउने वा बेहोस (कोमा) हुने
साससामान्यसास फेर्न गाह्रो हुने
पिसाब र छालाप्रायः सामान्यगाढा वा रगत मिसिएको पिसाब; छाला वा आँखा पहेँलो हुने
रक्तस्रावहुँदैनअसामान्य रूपमा रगत बग्ने
उपचारऔलोविरोधी (एन्टिमलेरियल) चक्की, सोही दिन सुरु गरेरअस्पतालमा आपतकालीन उपचार
कति चाँडोआजै औलो जाँच र उपचारअहिले नै आपतकालीन सहायता

उपचार नगरे फाल्सिपेरम औलो 24 घण्टाभित्रै हल्का लक्षणबाट गम्भीर रोगमा पुग्न सक्छ। 5 वर्षमुनिका बालबालिका, गर्भवती महिला र यात्रुलाई गम्भीर औलोको जोखिम बढी हुन्छ।

औलोका लक्षण चेकलिस्ट

तपाईंलाई जसको चिन्ता लागेको छ, ती व्यक्तिमा जे लागू हुन्छ त्यसमा टिक लगाउनुहोस्। कार्डले टिकहरू औलोका लक्षणतिर बढी ढल्किएका छन् कि औलोको जोखिम बढाउने कुरातिर, देखाउँछ। केही पनि सेभ हुँदैन, कतै पठाइँदैन।

औलोका लक्षण चेकलिस्ट

12 मध्ये 0 लक्षणमा टिक लगाइयो

औलोका लक्षण0/6
औलोको जोखिम0/6

तपाईंलाई जसको चिन्ता लागेको छ, ती व्यक्तिमा जे लागू हुन्छ त्यसमा टिक लगाउनुहोस्।

यो चेकलिस्टले तपाईंका लक्षणलाई डाक्टरका लागि एउटा ढाँचामा मिलाउँछ। यसले औलो निदान गर्न सक्दैन: रगत जाँचले मात्र औलो पक्का गर्छ, र डेंगी, टाइफाइड र अरू संक्रमणले पनि उस्तै लक्षण ल्याउँछन्।

औलो (मलेरिया) के हो, र यो कसरी लाग्छ?

औलो (मलेरिया) एउटा गम्भीर संक्रमण हो, जुन एक किसिमको परजीवी (parasite) ले गराउँछ। यो परजीवी संक्रमित पोथी एनोफिलिस (Anopheles) लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्छ। कहिलेकाहीँ मात्र यो रगत चढाउँदा, एउटै सुई साझा गर्दा, वा आमाबाट गर्भको बच्चामा सर्छ। सामान्यतया यो एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तिमा सिधै सर्दैन।

सन् 2024 मा 80 देशमा अनुमानित 282 मिलियन औलोका केस र 610,000 मृत्यु भएका थिए, जसमध्ये करिब 95% विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) को अफ्रिकी क्षेत्रमा थिए।

औलोका धेरै प्रकार हुन्छन्। प्लाज्मोडियम फाल्सिपेरम (Plasmodium falciparum) सबैभन्दा खतरनाक हो र छिट्टै गम्भीर हुन सक्छ। प्लाज्मोडियम भाइभ्याक्स (Plasmodium vivax) र ओभाले (ovale) कलेजोमा लुकेर बस्न सक्छन्, र महिनौं वा वर्षौंपछि पनि रोग फेरि ल्याउन सक्छन्।

औलोका लक्षण के-के हुन्, र कहिले सुरु हुन्छन्?

सुरुका सबैभन्दा सामान्य लक्षण ज्वरो, टाउको दुखाइ र जाडो लागेर काम्ने हुन्। अरू लक्षण:

  • पसिना आउने, वा कहिले तातो, कहिले चिसो भएर काम्ने
  • मांसपेशी दुखाइ र थकाइ; बालबालिका प्रायः धेरै थकित र निदाउने हुन्छन्
  • वाकवाकी लाग्ने, बान्ता वा पखाला, र भोक नलाग्ने
  • खोकी वा घाँटी दुख्ने
  • छाला वा आँखा पहेँलो हुने (जन्डिस), जुन गहुँगोरो वा कालो छालामा देख्न अझ गाह्रो हुन सक्छ

कहिले सुरु हुन्छन्: प्रायः टोकेको 10 देखि 15 दिनपछि, तर करिब 7 दिनदेखि एक वर्ष वा त्योभन्दा बढीपछिसम्म सुरु हुन सक्छन्, खासगरी कलेजोमा लुकेर बस्ने प्रकारमा। त्यसैले औलो हुने ठाउँ गएको 12 महिनाभित्र आउने जुनसुकै ज्वरोको जाँच गराउनुपर्छ।

सुरुको औलो फ्लूजस्तो देखिन सक्छ। पहिलो लक्षण हल्का र अरू ज्वरोभन्दा छुट्याउन गाह्रो हुन सक्छन्, त्यसैले आफैं ठीक होला भनेर नपर्खनुहोस्।

गम्भीर औलोका संकेत के-के हुन्?

यीमध्ये कुनै भएमा तुरुन्तै आपतकालीन उपचार लिनुहोस्:

  • अत्यधिक थकाइ वा कमजोरी
  • अलमल हुने, लठ्ठ पर्ने वा बेहोस हुने
  • बारम्बार फिट (छारे रोगजस्तो काम्ने) आउने
  • सास फेर्न गाह्रो हुने
  • गाढा वा रगत मिसिएको पिसाब
  • छाला वा आँखा पहेँलो हुने
  • असामान्य रूपमा रगत बग्ने

उपचार नगरे फाल्सिपेरम औलो 24 घण्टाभित्रै गम्भीर रोग र मृत्युसम्म पुग्न सक्छ। गम्भीर औलोले मिर्गौलाले काम गर्न छोड्ने (किड्नी फेलियर), रगतको गम्भीर कमी (एनिमिया) र कोमा पनि गराउन सक्छ।

गम्भीर औलोको बढी जोखिम: शिशु र 5 वर्षमुनिका बालबालिका, गर्भवती महिला, पहिले कहिल्यै औलो नभएका यात्रु, र HIV भएका मानिस। गर्भावस्थामा औलोले बच्चालाई पनि हानि गर्न सक्छ।

कुन जाँचले औलो पक्का गर्छ?

रगत जाँचले मात्र औलो पक्का गर्न सक्छ:

  • र्‍यापिड डायग्नोस्टिक टेस्ट (RDT), जसको नतिजा केही मिनेटमै आउँछ
  • ब्लड स्मियर (blood smear), अर्थात् माइक्रोस्कोपमा हेरिने रगतको स्लाइड, जसले औलोको प्रकार र रगतमा कति परजीवी छन् भन्ने पनि देखाउँछ

नतिजा केही घण्टाभित्रै आउनुपर्छ। पहिलो जाँच नेगेटिभ आयो तर औलोको सम्भावना अझै छ भने, ब्लड स्मियर जाँच प्रायः हरेक 12 देखि 24 घण्टामा, जम्मा 3 पटक दोहोर्‍याइन्छ।

डाक्टरले रगतको कमी (एनिमिया) र प्लेटलेट घटेको छ कि भनेर CBC (पूरा रगत गणना) पनि जाँच्न सक्छन्, र उही ठाउँमा धेरै हुने अरू ज्वरो, जस्तै डेंगी र टाइफाइड को पनि जाँच गर्न सक्छन्।

औलोको उपचार कसरी हुन्छ?

औलोको उपचार सधैं औलोविरोधी (एन्टिमलेरियल) औषधिले गर्नुपर्छ, र सकेसम्म चाँडो सुरु गर्नुपर्छ।

  • फाल्सिपेरम औलोका लागि आर्टेमिसिनिनमा आधारित संयुक्त उपचार (artemisinin-based combination therapy, ACT) सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार हो।
  • कुन औषधि र कति समयसम्म दिने भन्ने कुरा औलोको प्रकार, संक्रमण कहाँ लागेको हो, बिरामी कत्तिको गम्भीर छ, उमेर र गर्भवती हो कि होइन भन्नेमा भर पर्छ। यो निर्णय डाक्टरको हो।
  • गम्भीर औलोको उपचार अस्पतालमा हुन्छ, प्रायः नसाबाट दिइने औषधिले।
  • भाइभ्याक्स (vivax) वा ओभाले (ovale) औलोमा, कलेजोमा लुकेका परजीवी हटाउन र रोग फेरि आउनबाट रोक्न अर्को एउटा औषधि पनि दिइन सक्छ।

पूरा कोर्स ठ्याक्कै डाक्टरले लेखेअनुसार खानुहोस्, सन्चो भएजस्तो लागे पनि। पहिले बचेका वा डाक्टरले नलेखेका औलोविरोधी औषधि खाएर आफैं उपचार नगर्नुहोस्: गलत औषधिले काम नगर्न सक्छ, र अफ्रिकाका केही भागमा औलोका कतिपय औषधिले काम नगर्ने (रेजिस्टेन्स) समस्या बढ्दै छ।

ज्वरोका लागि पारासिटामोलले मद्दत गर्न सक्छ; प्याकेटमा लेखिएको निर्देशन पालना गर्नुहोस् वा फार्मासिस्टलाई सोध्नुहोस्, र बच्चाका लागि डाक्टरलाई सोध्नुहोस्। प्रशस्त झोल पदार्थ पिउनुहोस्।

औलोबाट कसरी बच्न सकिन्छ?

  • औलो हुने ठाउँमा कीटनाशक लगाइएको झुलभित्र सुत्नुहोस्।
  • लामखुट्टे भगाउने औषधि (रिपेलेन्ट) प्रयोग गर्नुहोस्, जसमा DEET, IR3535 वा icaridin हुन्छ, खासगरी साँझ परेदेखि, लेबलमा लेखिएअनुसार।
  • साँझपख लामो बाहुला भएको लुगा र लामो पाइन्ट लगाएर शरीर ढाक्नुहोस्।
  • यात्रुहरू: जानुभन्दा 4 देखि 6 हप्ता अगाडि औलोविरोधी चक्कीबारे सल्लाह लिनुहोस्, र ठ्याक्कै डाक्टरले लेखेअनुसार खानुहोस्; प्रायः यात्राअघि सुरु गरेर फर्केपछि पनि केही हप्तासम्म खानुपर्छ। कुनै पनि चक्कीले पूर्ण सुरक्षा दिँदैन, त्यसैले अझै पनि टोकाइबाट बच्नुहोस् र जुनसुकै ज्वरोमा जाँच गराउनुहोस्।
  • खोप: विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले औलो मध्यमदेखि धेरै फैलिने ठाउँमा बस्ने बालबालिकाका लागि RTS,S र R21 औलो खोप सिफारिस गर्छ। यसबारे आफ्नो स्थानीय स्वास्थ्य सेवामा सोध्नुहोस्।

डाक्टरलाई कहिले देखाउने

डाक्टरसँग समय लिनुहोस्

  • औलो हुने ठाउँमा बस्दा, वा त्यस्तो ठाउँ गएको 12 महिनाभित्र ज्वरो, जाडो लागेर काम्ने, टाउको दुखाइ वा फ्लूजस्तो बिरामी: औलोविरोधी चक्की खानुभएको थियो भने पनि आजै औलो जाँच गराउनुहोस्।
  • यात्राका बेला यी लक्षणसहित बिरामी महसुस भएमा: तपाईं जहाँ भए पनि छिट्टै स्वास्थ्य सल्लाह लिनुहोस्।
  • गर्भवती महिला, वा 5 वर्षमुनिको बच्चालाई औलो हुने ठाउँमा ज्वरो आएमा: आजै, सकेसम्म चाँडो डाक्टरलाई देखाउनुहोस्।
  • औलोको उपचार गरिसकेपछि ज्वरो फेरि आएमा, अहिले होस् वा महिनौंपछि: डाक्टरलाई देखाउनुहोस् र पहिले औलो भएको थियो भनेर बताउनुहोस्।
  • औलो हुने ठाउँको यात्राको योजना छ: जानुभन्दा 4 देखि 6 हप्ता अगाडि औलोविरोधी चक्कीबारे सल्लाह लिनुहोस्।

कसैलाई यीमध्ये कुनै भएमा तुरुन्त आपतकालीन सहायता लिनुहोस् (आफ्नो स्थानीय आपतकालीन नम्बरमा फोन गर्नुहोस्):

  • अलमल हुने, लठ्ठ पर्ने, वा फिट आउने
  • सास फेर्न गाह्रो हुने
  • गाढा वा रगत मिसिएको पिसाब, छाला वा आँखा पहेँलो हुने, वा असामान्य रूपमा रगत बग्ने
  • अत्यधिक थकाइ वा कमजोरी, वा उठेर बस्न वा पिउन नसक्ने, वा खाएपिएको केही पनि पेटमा नटिक्ने

औलो आपतकालीन अवस्था हो: उपचार नगरे यो 24 घण्टाभित्रै गम्भीर हुन सक्छ। यी संकेतको अर्थ गम्भीर औलो हो, र पर्खन मिल्दैन। आफैं गाडी चलाएर नजानुहोस्।

औलो हुने ठाउँमा बसेपछि वा गएपछि ज्वरो? कुरा गरेर बुझ्नुहोस्।

Saluvo ले तपाईंका लक्षण तपाईंकै शब्द र भाषामा सुन्छ, सबैभन्दा पहिले खतराका संकेत जाँच्छ, र कुन डाक्टरलाई कति चाँडो देखाउने भनेर बताउँछ। रगत जाँचको रिपोर्ट पहिले नै छ? यसले हरेक मानको अर्थ बुझाउँछ।

मेरा लक्षणबारे सोध्नुहोस्

सुरु गर्न निःशुल्क। आफूलाई कस्तो भइरहेको छ, आफ्नै शब्द र भाषामा बताउनुहोस्।

मानिसहरूले सोध्ने प्रश्न

  • प्रायः ज्वरो, टाउको दुखाइ र जाडो लागेर काम्ने, धेरैजसो पसिना आउने, मांसपेशी दुख्ने, थकाइ, वाकवाकी, बान्ता वा पखालासँगै। सुरुका लक्षण हल्का र फ्लूजस्ता हुन सक्छन्। औलो हुने ठाउँमा बस्ने वा पछिल्लो 12 महिनाभित्र त्यस्तो ठाउँ गएका जो कोहीलाई ज्वरो आए सोही दिन औलो जाँच गराउनुपर्छ।

  • प्रायः टोकेको 10 देखि 15 दिनपछि, तर करिब 7 दिनमै पनि सुरु हुन सक्छन्, र केही प्रकारले महिनौंपछि, वा विरलै एक वर्ष वा त्योभन्दा बढीपछि पनि लक्षण ल्याउन सक्छन्। ज्वरो आउँदा पछिल्लो 12 महिनामा गरेका जुनसुकै यात्राबारे डाक्टरलाई बताउनुहोस्।

  • सक्छन्। औलोका केही प्रकार, खासगरी भाइभ्याक्स (vivax) र ओभाले (ovale), कलेजोमा लुकेर बस्न सक्छन् र महिनौं वा वर्षौंपछि पनि लक्षण ल्याउन सक्छन्। औलो हुने ठाउँ गएको 12 महिनाभित्र आउने जुनसुकै ज्वरोमा औलो जाँच गराउनुपर्छ, औलोविरोधी चक्की खानुभएको थियो भने पनि।

  • सामान्य सम्पर्कबाट सर्दैन: सामान्यतया अर्को व्यक्तिबाट औलो लाग्दैन। यो संक्रमित लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्छ। कहिलेकाहीँ मात्र यो रगत चढाउँदा, एउटै सुई साझा गर्दा, वा आमाबाट गर्भको बच्चामा सर्न सक्छ।

  • रगत जाँचले: केही मिनेटमै नतिजा दिने र्‍यापिड डायग्नोस्टिक टेस्ट (RDT), वा माइक्रोस्कोपमा हेरिने ब्लड स्मियर (blood smear), जसले औलोको प्रकार पनि देखाउँछ। नतिजा केही घण्टाभित्रै आउनुपर्छ। लक्षण मात्रैले औलो पक्का गर्न सकिँदैन।

  • सक्छ, खासगरी सुरुका दिनमा वा रगतमा थोरै परजीवी हुँदा। पहिलो जाँच नेगेटिभ आयो तर औलोको सम्भावना अझै छ भने, ब्लड स्मियर जाँच प्रायः हरेक 12 देखि 24 घण्टामा, जम्मा 3 पटक दोहोर्‍याइन्छ। ज्वरो रहिरह्यो भने फेरि डाक्टरलाई देखाउनुहोस्।

  • औलोविरोधी (एन्टिमलेरियल) औषधिले, सकेसम्म चाँडो सुरु गरेर। फाल्सिपेरम औलोका लागि आर्टेमिसिनिनमा आधारित संयुक्त उपचार (ACT) सबैभन्दा प्रभावकारी उपचार हो। कुन औषधि र कति समयसम्म भन्ने कुरा औलोको प्रकार, संक्रमण कहाँ लागेको हो, बिरामी कत्तिको गम्भीर छ र गर्भवती हो कि होइन भन्नेमा भर पर्छ। गम्भीर औलोको उपचार अस्पतालमा हुन्छ।

  • सक्छ। भाइभ्याक्स र ओभाले औलो कलेजोमा लुकेका परजीवीका कारण महिनौं वा वर्षौंपछि फेरि बल्झिन सक्छ, त्यसैले कहिलेकाहीँ अर्को एउटा औषधि पनि दिइन्छ। नयाँ टोकाइबाट फेरि औलो लाग्न पनि सक्छ। कुनै पनि नयाँ ज्वरोमा डाक्टरलाई देखाउनुहोस्, र पहिले औलो भएको थियो भनेर बताउनुहोस्।

  • लक्षण मिल्दाजुल्दा हुन्छन्, त्यसैले रगत जाँच मात्र भरपर्दो उपाय हो। औलोमा प्रायः जाडो लागेर काम्दै ज्वरो आउँछ र पसिना आउँछ; डेंगीमा प्रायः आँखाको पछाडि दुखाइ र जीउ दुखाइ हुन्छ; टाइफाइडमा ज्वरो प्रायः बिस्तारै बढ्दै जान्छ र पेटका लक्षण हुन्छन्। यी सबै धेरै हुने ठाउँमा डाक्टरले एकभन्दा बढी रोगको जाँच गर्न सक्छन्।

  • छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले औलो मध्यमदेखि धेरै फैलिने ठाउँमा बस्ने बालबालिकाका लागि दुई वटा औलो खोप, RTS,S र R21, सिफारिस गर्छ। यिनले पूर्ण सुरक्षा दिँदैनन्, त्यसैले झुल, रिपेलेन्ट र ज्वरो आउँदा जाँच अझै जरुरी छन्। यात्रुहरूले प्रायः यसको सट्टा औलोविरोधी चक्की खान्छन्।

  • सकिँदैन। पहिले जाँच गराउनुहोस्, र तपाईंलाई लागेको औलोको प्रकारका लागि डाक्टरले लेखेको औषधि खानुहोस्। पहिले बचेका वा डाक्टरले नलेखेका औलोविरोधी औषधि गलत औषधि वा गलत मात्रा हुन सक्छन्, तिनले काम नगर्न सक्छ, र औषधिले काम नगर्ने (रेजिस्टेन्स) समस्या बढाउँछन्। कुनै घरेलु उपाय गर्न खोज्दा जाँचमा कहिल्यै ढिला नगर्नुहोस्।

  • हुन्छ। गर्भवती महिलालाई गम्भीर औलो हुने सम्भावना बढी हुन्छ, र यसले बच्चालाई पनि हानि गर्न सक्छ। औलो हुने ठाउँमा ज्वरो आएकी गर्भवती महिलाले सोही दिन औलो जाँच गराउनुपर्छ। कुनै पनि औषधि खानुअघि डाक्टरलाई सोध्नुहोस्, र कीटनाशक लगाइएको झुलभित्र सुत्नुहोस्।

  • कीटनाशक लगाइएको झुलभित्र सुत्नुहोस्, DEET, IR3535 वा icaridin भएको रिपेलेन्ट प्रयोग गर्नुहोस्, खासगरी साँझ परेदेखि, र साँझपख लामो बाहुला भएको लुगा र लामो पाइन्ट लगाउनुहोस्। यात्रुहरूले डाक्टरले लेखेअनुसार औलोविरोधी चक्की पनि खानुपर्छ। टोकाइबाट बचे पनि जुनसुकै ज्वरोमा जाँच गराउनुहोस्।

मद्दत गर्ने जाँचहरू

ब्लग

स्रोतहरू

  1. WHO fact sheet: Malaria
  2. CDC: Symptoms of malaria
  3. CDC: Malaria clinical guidance
  4. CDC: Clinical features of malaria
  5. CDC Yellow Book: Malaria
  6. NHS: Malaria

अद्यावधिक . यो स्वास्थ्य जानकारी हो, चिकित्सकीय सल्लाह होइन। तपाईंको पूरा अवस्था डाक्टरलाई थाहा हुन्छ; आफ्नो नतिजाबारे उहाँलाई सोध्नुहोस्।