थाइराइडका लक्षण (thyroid symptoms): महिला र पुरुषमा देखिने संकेत, र कहिले जाँच गराउने

थाइराइड घाँटीको अगाडि, कण्ठको हड्डी (Adam's apple) भन्दा अलि तल रहेको पुतलीको आकारको सानो ग्रन्थि हो। यसले T4 र T3 नामका दुई हर्मोन बनाउँछ, जसले शरीरका लगभग सबै कामको गति तय गर्छन्: शक्ति कति छिटो खर्च हुन्छ, मुटुको धड्कन, शरीरको तापक्रम, पाचन, महिनावारी, मुड, र छाला तथा कपाल कसरी बढ्छन्।

यो ग्रन्थिलाई दिमागको पिट्युटरी ग्रन्थिबाट आउने TSH (थाइराइड-स्टिमुलेटिङ हर्मोन) ले चलाउँछ। थाइराइड हर्मोन कम हुँदा TSH बढेर थाइराइडलाई बढी काम गर्न धकेल्छ; हर्मोन बढी हुँदा TSH घट्छ। त्यसैले डाक्टरले सबैभन्दा पहिले TSH रगत जाँच गराउँछन्।

थाइराइड समस्या सामान्य हुन्, र महिलामा झन् धेरै: अमेरिकन थाइराइड एसोसिएसनका अनुसार महिलामा पुरुषभन्दा पाँचदेखि आठ गुणा बढी थाइराइड समस्या हुने सम्भावना हुन्छ, र आठ जनामध्ये एक जना महिलालाई जीवनकालमा थाइराइड रोग लाग्छ। भारतका आठ सहरमा गरिएको एउटा अध्ययनमा करिब दस जनामध्ये एक जना वयस्कमा कम सक्रिय थाइराइड भेटियो, धेरैलाई त थाहै थिएन।

थाइराइडले चाहिनेभन्दा कम हर्मोन बनाउँदा शरीर सुस्त हुन्छ। लक्षण यति बिस्तारै आउँछन् कि मानिसहरू यसलाई उमेर, तनाव वा व्यस्त जीवनको असर ठान्छन्।

सामान्य लक्षण: थकाइ, जाडो लाग्ने, तौल बढ्ने, कब्जियत, सुख्खा छाला, खस्रो वा पातलिँदो कपाल, सुन्निएको अनुहार, मांसपेशी दुख्ने, मन उदास हुने, बिर्सने, महिनावारीमा धेरै रगत जाने र स्वर बस्ने। कतिपयमा कुनै लक्षण नै हुँदैन, र नियमित रगत जाँचमा मात्र थाहा हुन्छ।

सामान्य कारण:

• हासिमोटो थाइराइडाइटिस (Hashimoto's), जसमा शरीरको रोग प्रतिरोधी प्रणालीले बिस्तारै थाइराइडलाई क्षति पुर्याउँछ। खानामा पर्याप्त आयोडिन पाइने ठाउँमा यही सबैभन्दा सामान्य कारण हो, र यो परिवारमा चल्छ।
• आयोडिनको कमी, जुन विश्वभर अझै सबैभन्दा सामान्य कारण हो। आयोडिनयुक्त नुनले यसलाई धेरै कम गरेको छ।
• थाइराइडको उपचार वा शल्यक्रिया, जस्तै बढी सक्रिय थाइराइडका लागि दिइने रेडियोधर्मी आयोडिन।
• केही औषधि, जस्तै लिथियम र एमियोडारोन।
• सुत्केरीपछि (पोस्टपार्टम थाइराइडाइटिस), जुन प्रायः अस्थायी हुन्छ।

उपचार प्रायः दैनिक एउटा थाइराइड हर्मोन चक्की (लेभोथाइरोक्सिन) हो, जसको मात्रा डाक्टरले TSH जाँचका आधारमा तय गर्छन् र जाँचिरहन्छन्। मात्रा मिलेपछि धेरैजसो मानिस फेरि सन्चो महसुस गर्छन्।

थाइराइडले चाहिनेभन्दा बढी हर्मोन बनाउँदा शरीर छिटो चल्छ। सधैं उत्तेजित, तनावमा तानिएजस्तो महसुस हुन सक्छ।

सामान्य लक्षण: राम्रो भोक हुँदा पनि तौल घट्ने, मुटुको धड्कन छिटो वा अनियमित हुने, मुटु ढुकढुक गर्ने, गर्मी र पसिना आउने, हात काँप्ने, चिन्ता, झर्को, राम्रो निद्रा नलाग्ने, बारम्बार दिसा लाग्ने, मांसपेशी कमजोर हुने र महिनावारीमा कम रगत जाने। ग्रेभ्स रोग (Graves' disease) मा आँखामा बालुवा परेजस्तो हुन सक्छ, आँखा टोलाएर हेरेजस्तो वा बाहिर निस्केजस्तो देखिन सक्छ।

सामान्य कारण:

• ग्रेभ्स रोग, रोग प्रतिरोधी प्रणालीसँग सम्बन्धित अवस्था, र सबैभन्दा सामान्य कारण।
• थाइराइडका गाँठा (नोड्युल), जसले आफैं थप हर्मोन बनाउँछन्।
• थाइराइडाइटिस (थाइराइडमा सुजन), सुत्केरीपछि हुने समेत, जसले केही समय बढी सक्रिय अवस्था र त्यसपछि कम सक्रिय अवस्था ल्याउन सक्छ।
• थाइराइड हर्मोनको औषधि धेरै खानु।

उपचार नगरिएको बढी सक्रिय थाइराइडले मुटुमा दबाब दिन्छ (एट्रियल फिब्रिलेसन, अर्थात् अनियमित मुटुको धड्कन समेत) र समयसँगै हड्डी कमजोर बनाउँछ, त्यसैले उपचार गराउनु जरुरी छ। उपचारका विकल्प थाइराइडलाई शान्त पार्ने औषधि, रेडियोधर्मी आयोडिन वा शल्यक्रिया हुन्; कुन उपयुक्त हुन्छ भनेर तपाईंको डाक्टरले (प्रायः इन्डोक्राइनोलोजिस्ट, अर्थात् हर्मोन रोग विशेषज्ञ) बुझाउनुहुन्छ।

महिलामा थाइराइड समस्या धेरै बढी हुन्छ, र केही लक्षण सजिलै छुट्ने किसिमले देखा पर्छन्:

• महिनावारी: कम सक्रिय थाइराइडमा धेरै रगत जाने वा छिटो-छिटो महिनावारी हुने; बढी सक्रियमा कम रगत जाने, ढिलो-ढिलो हुने।
• गर्भधारण: दुवैले गर्भ रहन गाह्रो बनाउन सक्छन्। महिनावारी अनियमित हुँदा वा गर्भ रहन ढिलो हुँदा डाक्टरले प्रायः TSH जाँच गर्छन्।
• गर्भावस्था: सुरुका महिनामा बच्चा आमाको थाइराइड हर्मोनमा भर पर्छ, त्यसैले गर्भावस्थामा उपचार नगरिएको थाइराइड समस्या झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तपाईंलाई थाइराइड रोग वा यसका लक्षण छन् भने, गर्भवती हुनेबित्तिकै वा गर्भधारणको योजना बनाउँदा नै डाक्टर वा मिडवाइफलाई भन्नुहोस्।
• सुत्केरीपछि: बच्चा जन्मेको एक वर्षभित्र करिब 5 देखि 10% महिलामा पोस्टपार्टम थाइराइडाइटिस हुन्छ। यसलाई प्रायः नयाँ आमाबुवा बन्दाको थकाइ र उदासी ठानिन्छ।
• महिनावारी बन्द हुने समय (मेनोपज): एक्कासि गर्मी हुने (hot flushes), राम्रो निद्रा नलाग्ने, मन उदास हुने र तौलमा फरक आउने लक्षण थाइराइडसँग मिल्दाजुल्दा हुन्छन्, त्यसैले TSH जाँचले यिनलाई छुट्याउन मद्दत गर्छ।
• PCOS: अनियमित महिनावारी, तौल बढ्ने र कपालमा फरक आउने कुरा दुवैबाट हुन सक्छ, र कहिलेकाहीं दुवै एकैसाथ हुन्छन्।

ठूलो भएको थाइराइडलाई गलगाँड (goitre) भनिन्छ। यो कम सक्रिय, बढी सक्रिय वा सामान्य काम गरिरहेको थाइराइडमा पनि हुन सक्छ, र प्रायः दुख्दैन। थाइराइड नोड्युल भनेको ग्रन्थिभित्रको गाँठो हो।

नोड्युल धेरै सामान्य हुन्छन्, खासगरी उमेर बढ्दै जाँदा, र अमेरिकन थाइराइड एसोसिएसनका अनुसार 90% भन्दा बढी साधारण (benign) हुन्छन्, अर्थात् क्यान्सर होइनन्। तैपनि घाँटीमा देखिएको हरेक नयाँ गाँठो जँचाउनुपर्छ। सामान्यतया पहिले TSH जाँच र घाँटीको अल्ट्रासाउन्ड गरिन्छ; कुनै-कुनै नोड्युलबाट मसिनो सुईले नमुना लिनुपर्ने हुन्छ।

गाँठो छिटो बढ्दै छ, कडा छ, वा स्वर बसेको, निल्न गाह्रो वा सास फेर्न गाह्रो छ भने अझ चाँडो डाक्टरलाई देखाउनुहोस्।

लक्षणले बाटो देखाउँछ, तर टुंगो रगत जाँचले लगाउँछ:

• TSH पहिलो जाँच हो। थाइराइड कम सक्रिय हुँदा यो बढी हुन्छ, बढी सक्रिय हुँदा कम हुन्छ। धेरैजसो वयस्कमा सामान्य दायरा करिब 0.4 देखि 4.0 mIU/L हुन्छ। हरेक नतिजाको अर्थ के हो भनेर हाम्रो TSH जाँच गाइड हेर्नुहोस्।
• Free T4 (र कहिलेकाहीं T3) ले रगतमा वास्तवमा कति थाइराइड हर्मोन छ भनेर देखाउँछ।
• थाइराइड एन्टिबडी (हासिमोटोका लागि anti-TPO, Graves' का लागि TRAb) ले रोग प्रतिरोधी प्रणाली नै कारण हो कि होइन भनेर देखाउँछ।
• घाँटीमा सुन्निएको वा गाँठो छ भने अल्ट्रासाउन्ड ले ग्रन्थि हेर्छ।

केही कुराले नतिजा बिगार्न सक्छन्: बायोटिन (biotin) सप्लिमेन्ट (प्रायः कपाल र नङका उत्पादनमा हुन्छ) ले थाइराइड जाँच गलत देखाउन सक्छ, त्यसैले खाइरहनुभएको छ भने ल्याबलाई भन्नुहोस्। भर्खरैको बिरामी, गर्भावस्था र केही औषधिले पनि TSH मा फरक पार्छन्।

• उपचार गर्नुअघि जाँच गराउनुहोस्। आफैं थाइराइडको चक्की, आयोडिन, केल्प (समुद्री झार) वा “थाइराइड सपोर्ट” सप्लिमेन्ट सुरु नगर्नुहोस्। धेरै आयोडिनले केही थाइराइड समस्या झन् बिगार्न सक्छ, र सप्लिमेन्टले वास्तविक अवस्था लुकाउन सक्छ।
• आफ्ना लक्षण लेख्नुहोस्, कहिलेदेखि सुरु भए भन्ने पनि, र त्यो सूची (वा माथिको चेकलिस्ट) डाक्टरकहाँ जाँदा लैजानुहोस्।
• पहिलेदेखि उपचार चलिरहेको छ र लक्षण फर्किंदै छन् भने, TSH फेरि जाँच गर्न भन्नुहोस्; औषधिको मात्रा मिलाउनुपर्ने हुन सक्छ। थाइराइड चक्की खाना र अरू औषधिसँग कसरी खाने भनेर फार्मासिस्टलाई सोध्नुहोस्।
• आयोडिनयुक्त नुन सामान्य मात्रामा प्रयोग गर्नुहोस्। बन्दा, ब्रोकाउली र सोयाजस्ता खाना सामान्य खानपानमा खान ठीक छ।
• बढी सक्रिय थाइराइडमा मुटु र हड्डीको ख्याल राख्नुहोस्: उपचारले दुवैलाई जोगाउँछ।