อาการโรคไต: สัญญาณของไตเสื่อม และการตรวจที่ช่วยให้รู้ทัน

คนเรามี ไต สองข้าง แต่ละข้างขนาดประมาณกำปั้น อยู่ใต้ซี่โครงทั้งสองข้างของกระดูกสันหลัง ไตกรองเลือดอยู่ทุกนาที เพื่อขับ ของเสียและน้ำส่วนเกิน ออกมาเป็นปัสสาวะ ไตยังช่วยรักษาสมดุลของ เกลือแร่ ช่วยควบคุม ความดันโลหิต ช่วยสร้าง เม็ดเลือดแดง และช่วยให้ กระดูก แข็งแรง

โรคไตเรื้อรัง (CKD) หมายถึงไตเสียหายและกรองได้น้อยกว่าที่ควร ต่อเนื่องนาน สามเดือนขึ้นไป โรคนี้พบได้บ่อย โดยเฉพาะเมื่ออายุมากขึ้น และพบมากกว่าในคนเชื้อสาย เอเชียใต้ หรือ คนผิวดำ

ไตมีกำลังสำรองเหลือเฟือ จึงสูญเสียการทำงานไปได้มากก่อนที่คุณจะรู้สึกอะไร มูลนิธิโรคไตแห่งชาติของสหรัฐอเมริกา (National Kidney Foundation) ประมาณว่า มีเพียงราว 1 ใน 10 ของคนที่เป็นโรคไตเรื้อรังเท่านั้นที่รู้ตัว นี่จึงเป็นเหตุผลที่โรคไตมักถูกพบจากการตรวจ ไม่ใช่จากอาการ

ระยะแรก: มัก ไม่มีอาการอะไรเลย สิ่งแรกที่บอกได้มักเป็นผลตรวจเลือดหรือตรวจปัสสาวะตามปกติที่ตรวจด้วยเหตุผลอื่น บางคนสังเกตเห็น ปัสสาวะเป็นฟอง หนังตาบวม หรือ ปัสสาวะบ่อยขึ้นตอนกลางคืน ซึ่งอาจเป็นสัญญาณแรกๆ ว่ามีโปรตีนรั่ว หรือไตทำให้ปัสสาวะเข้มข้นได้น้อยลง

ระยะหลัง เมื่อไตทำงานลดลง:

• สัญญาณเรื่องน้ำ: ข้อเท้า เท้า หรือมือบวม หนังตาบวม หายใจหอบเหนื่อย
• สัญญาณเรื่องปัสสาวะ: ปัสสาวะบ่อยขึ้น โดยเฉพาะตอนกลางคืน มีเลือดในปัสสาวะ ปัสสาวะเป็นฟอง
• สัญญาณของเสียคั่ง: เหนื่อยล้า ผิวคันหรือผิวแห้ง เบื่ออาหารและน้ำหนักลด คลื่นไส้ เป็นตะคริว นอนหลับยาก สมาธิไม่ดี ปวดศีรษะ
• ในผู้ชาย: มีปัญหาการแข็งตัวของอวัยวะเพศ ในผู้หญิง: ประจำเดือนอาจมาไม่สม่ำเสมอหรือหยุดไปเมื่อโรคเป็นมาก

เมื่อไตวาย (ระยะที่ 5): อาการเหล่านี้จะรุนแรงขึ้น และอาจต้องฟอกไตหรือปลูกถ่ายไต ข้อมูลของ NHS ระบุว่าเกิดขึ้นเพียงราว 2 ใน 100 ของคนที่เป็นโรคไตเรื้อรัง คนส่วนใหญ่ดูแลได้ด้วยยาและการตรวจติดตาม

ไตบาดเจ็บเฉียบพลัน (AKI) ต่างออกไป คือเกิดขึ้นภายในไม่กี่ชั่วโมงหรือไม่กี่วัน มักเกิดระหว่างป่วยด้วยโรคอื่น อาการได้แก่ ปัสสาวะน้อยกว่าปกติมาก กระหายน้ำมาก คลื่นไส้หรืออาเจียน ขาบวม สับสนหรือง่วงซึม และหายใจหอบเหนื่อยเวลานอนราบ ไตบาดเจ็บเฉียบพลันต้องพบแพทย์ภายในวันเดียวกัน

มักไม่ปวด โรคไตเรื้อรังแทบจะไม่ทำให้เจ็บปวดเลย ซึ่งเป็นเหตุผลหนึ่งที่คนมักไม่รู้ตัว

อาการปวดที่มาจากไตจะรู้สึกที่ บั้นเอวหรือหลัง ใต้ซี่โครงลงมาเล็กน้อย และมักมีสาเหตุอื่น:

• กรวยไตอักเสบ (ไตติดเชื้อ): ปวดบั้นเอวหรือหลัง ร่วมกับ ไข้ หนาวสั่น คลื่นไส้ และมักแสบขัดเวลาปัสสาวะ ต้องพบแพทย์ภายในวันเดียวกัน
• นิ่วในไต: ปวดบิดรุนแรง เป็นพักๆ จากหลังหรือบั้นเอวร้าวลงไปที่ขาหนีบ บางครั้งมีเลือดในปัสสาวะ

อาการปวดหลังส่วนล่าง ส่วนใหญ่มาจากกล้ามเนื้อและข้อต่อ ไม่ใช่จากไต ปวดหลังอย่างเดียวโดยไม่มีไข้และปัสสาวะไม่เปลี่ยนไป แทบไม่ใช่ปัญหาไต

• เบาหวาน: น้ำตาลในเลือดสูงทำลายหน่วยกรองเล็กๆ ของไต เป็นหนึ่งในสองสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด
• ความดันโลหิตสูง: ทำให้หลอดเลือดเล็กๆ ในไตทำงานหนัก เป็นอีกสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด และโรคไตเองก็ทำให้ความดันสูงขึ้นอีกได้
• โรคหัวใจและไขมันในเลือดสูง ซึ่งมีผลต่อหลอดเลือดที่ไปเลี้ยงไต
• ไตอักเสบ (โกลเมอรูโลเนฟไฟรติส) ไตติดเชื้อซ้ำๆ และ โรคทางพันธุกรรม เช่น โรคถุงน้ำในไต
• การอุดกั้น ทางเดินปัสสาวะ เช่น นิ่วในไตที่เป็นซ้ำ หรือต่อมลูกหมากโต
• การใช้ยาบางชนิดเป็นเวลานาน เช่น กินยาแก้ปวดต้านการอักเสบเป็นประจำ (NSAIDs เช่น ibuprofen หรือ diclofenac) และ lithium อย่าหยุดยาที่แพทย์สั่งเพราะเหตุนี้ ให้ถามแพทย์ว่าคุณควรตรวจไตหรือไม่
• เคยมีไตบาดเจ็บเฉียบพลัน ซึ่งอาจทิ้งความเสียหายไว้ระยะยาว

เพราะโรคไตระยะแรกไม่มีอาการ คนที่มีความเสี่ยงสูงจึงควร ตรวจเป็นประจำแม้จะรู้สึกสบายดี:

• เบาหวาน: ตรวจไต ทุกปี
• ความดันโลหิตสูง หรือ โรคหัวใจ
• มีคนในครอบครัว เป็นไตวายหรือโรคไตทางพันธุกรรม
• เคยมีไตบาดเจ็บเฉียบพลัน นิ่วในไตที่เป็นซ้ำ ต่อมลูกหมากโต หรือโรคพุ่มพวง (SLE)
• ใช้ยาระยะยาว ที่อาจมีผลต่อไต เช่น lithium หรือยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs เป็นประจำ
• อายุเกิน 60 ปี และคนเชื้อสาย เอเชียใต้ หรือ คนผิวดำ ซึ่งมีความเสี่ยงสูงกว่า
• เคยตรวจพบโปรตีนหรือเลือดในปัสสาวะ โดยไม่ทราบสาเหตุ

ถามแพทย์ว่าคุณควรตรวจบ่อยแค่ไหน

การตรวจง่ายๆ สองอย่างพบโรคไตได้เกือบทั้งหมด และมักพบก่อนมีอาการนานมาก:

• ตรวจเลือดดูค่าครีเอตินิน ซึ่งเป็นของเสียที่ไตกรองออก แล็บจะแปลงค่านี้เป็น eGFR (อัตราการกรองของไตโดยประมาณ) ซึ่งบอกว่าไตกรองเลือดได้มากแค่ไหนในแต่ละนาที eGFR ต่ำกว่า 60 นานสามเดือนขึ้นไปหมายถึงโรคไตเรื้อรัง และ ต่ำกว่า 15 หมายถึงไตวาย คู่มือค่าครีเอตินิน ของเราอธิบายตัวเลขและระยะของโรค พร้อมเครื่องคำนวณ
• ตรวจปัสสาวะดูอัลบูมิน ซึ่งเป็นโปรตีนที่ไตปกติจะเก็บไว้ในเลือด อัตราส่วนอัลบูมินต่อครีเอตินิน (ACR) บอกว่ามีโปรตีนรั่วออกมามากแค่ไหน

ใบผลอาจใช้หน่วยใดหน่วยหนึ่ง ให้ดูว่าใบผลของคุณพิมพ์หน่วยไหน ผลที่สูงมักต้อง ตรวจซ้ำ เพื่อยืนยัน เพราะการออกกำลังกาย การติดเชื้อ หรือประจำเดือน อาจทำให้ค่าสูงขึ้นชั่วคราว

แพทย์อาจตรวจเพิ่ม เช่น ตรวจปัสสาวะด้วยแถบจุ่ม ดูเลือดและโปรตีน อัลตราซาวด์ ดูไต และตรวจเลือดอื่นๆ เช่น โพแทสเซียม และ การตรวจความสมบูรณ์ของเม็ดเลือด (CBC) เพราะโรคไตทำให้เกิดภาวะโลหิตจางได้

โรคไตเรื้อรังยังรักษาไม่หายขาด แต่การรักษาช่วย ชะลอโรค และปกป้องหัวใจได้ ยิ่งเริ่มเร็วยิ่งดี

• การคุมความดันโลหิต เป็นขั้นตอนที่สำคัญที่สุด แพทย์มักใช้ยาที่ช่วยปกป้องไตไปด้วย แพทย์ของคุณจะเป็นผู้ตัดสินใจว่าใช้ยาตัวไหนและขนาดเท่าไร
• การคุมน้ำตาลในเลือด ถ้าคุณเป็นเบาหวาน ยาเบาหวานบางชนิดยังช่วยให้ไตทำงานได้นานขึ้นด้วย
• ยาลดไขมันในเลือด และปกป้องหัวใจ เพราะโรคไตเรื้อรังเพิ่มความเสี่ยงหัวใจวายและโรคหลอดเลือดสมอง
• ปรึกษาก่อนใช้ยาใหม่ ยาแก้ปวด อาหารเสริม หรือยาสมุนไพรทุกชนิด รวมถึงยาแผนโบราณ บางชนิดทำร้ายไตได้ และยาหลายตัวต้องปรับขนาดเมื่อไตกรองได้น้อยลง บอกค่า eGFR ของคุณกับแพทย์และเภสัชกรทุกคน
• ไม่สูบบุหรี่ ขยับร่างกายสม่ำเสมอ รักษาน้ำหนักให้เหมาะสม และกินเค็มน้อยลง นักกำหนดอาหารแนะนำเรื่องโปรตีน โพแทสเซียม และฟอสเฟตได้ ถ้าไตของคุณทำงานต่ำ
• ดื่มน้ำให้พอจนปัสสาวะมีสีอ่อน เว้นแต่แพทย์บอกให้จำกัดน้ำ
• ไปตรวจตามนัดเสมอ การตรวจเลือดและปัสสาวะซ้ำจะบอกว่าการรักษาได้ผลหรือไม่

ถ้าไตวาย การฟอกไต หรือ การปลูกถ่ายไต จะทำหน้าที่แทนไต ทีมแพทย์โรคไตจะคุยเรื่องนี้กับคุณล่วงหน้านานก่อนที่จะต้องใช้