Triệu chứng bệnh lao (TB): ho kéo dài và các dấu hiệu khác, lao tiềm ẩn và lao hoạt động, cách chữa khỏi

Ho mãi không khỏi, đổ mồ hôi về đêm, sụt cân dù không ăn kiêng? Bệnh lao rất phổ biến, hay bị bỏ sót, nhưng chữa khỏi được. Dưới đây là cách nhận biết, nên đề nghị làm xét nghiệm gì, và vì sao cần điều trị cho đến hết liệu trình.

Cập nhật · Nguồn tham khảo

Trả lời nhanh

Triệu chứng bệnh lao (lao phổi) là gì?

Bệnh lao (TB) ở phổi, hay lao phổi, thường gây ho kéo dài từ 3 tuần trở lên, đôi khi ho ra máu hoặc ra đờm, kèm đau ngực, mệt mỏi, sốt, đổ mồ hôi về đêm, chán ăn và sụt cân. Triệu chứng có thể nhẹ trong nhiều tháng. Lao cũng có thể ảnh hưởng đến các bộ phận khác của cơ thể. Bệnh lao chữa khỏi được nếu dùng kháng sinh đủ liệu trình, vì vậy hãy đi khám bác sĩ để được xét nghiệm.

Thông tin sức khỏe, không phải lời khuyên y khoa. Bác sĩ hiểu rõ toàn bộ tình trạng của bạn; hãy hỏi bác sĩ về kết quả của mình.

So sánh

Nhiễm lao tiềm ẩn và bệnh lao hoạt động khác nhau thế nào

Nhiều người mang vi khuẩn lao trong người mà không bị bệnh. Chỉ một số người sau đó mới chuyển thành bệnh lao. Đây là những điểm khác nhau.

Điều bạn nhận thấyNhiễm lao tiềm ẩnBệnh lao hoạt động
Cảm giác của bạnKhỏe mạnh; không có triệu chứngThường thấy không khỏe: ho kéo dài, sốt, đổ mồ hôi đêm, sụt cân
Có lây cho người khác không?KhôngCó, khi bệnh ở phổi hoặc ở họng
Mức độ phổ biếnKhoảng một phần tư dân số thế giớiKhoảng 5 đến 10% người bị nhiễm, trong suốt cuộc đời
Các xét nghiệmXét nghiệm máu tìm lao hoặc test da dương tính; X-quang phổi và xét nghiệm đờm bình thườngXét nghiệm đờm và chụp X-quang phổi thường cho thấy lao
Điều trịĐiều trị dự phòng, thường 3 đến 6 tháng, để bệnh không chuyển sang hoạt độngKháng sinh, thường trong 4 đến 6 tháng, đôi khi lâu hơn
Vì sao quan trọngĐiều trị giúp ngăn lao tiềm ẩn chuyển thành bệnh lao sau nàyKhông điều trị có thể tử vong; được điều trị thì chữa khỏi được

Hệ miễn dịch suy yếu, do HIV, đái tháo đường, một số loại thuốc hoặc suy dinh dưỡng, làm lao tiềm ẩn dễ chuyển thành lao hoạt động hơn.

Danh sách kiểm tra triệu chứng bệnh lao

Đánh dấu những điều đúng với bạn trong vài tuần gần đây. Thẻ kết quả cho thấy các mục bạn chọn nghiêng về triệu chứng ở phổi hay về dấu hiệu toàn thân và yếu tố nguy cơ. Không có thông tin nào được lưu lại hay gửi đi.

Danh sách kiểm tra triệu chứng bệnh lao

Đã đánh dấu 0/12 mục

Triệu chứng ở phổi0/4
Dấu hiệu toàn thân và yếu tố nguy cơ0/8

Đánh dấu bất cứ điều gì đúng với bạn trong vài tuần gần đây.

Danh sách này sắp xếp triệu chứng thành một bức tranh để bác sĩ tham khảo. Nó không thể chẩn đoán bệnh lao: muốn chẩn đoán cần xét nghiệm đờm, chụp X-quang hoặc các xét nghiệm khác, và rất nhiều bệnh cũng gây ho kéo dài, sốt hoặc sụt cân.

Bệnh lao (TB) là gì, và lây truyền như thế nào?

Bệnh lao (tuberculosis, TB) là bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn lao gây ra, thường gặp nhất ở phổi (lao phổi), nhưng có thể ảnh hưởng đến hầu hết mọi bộ phận của cơ thể.

Cách lây: qua không khí, khi người mắc lao ở phổi hoặc ở họng ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc hát. Vi khuẩn có thể lơ lửng trong không khí hàng giờ, nên nguy cơ cao hơn ở trong nhà và những nơi kém thông thoáng, và khi tiếp xúc gần, kéo dài. Bệnh lao không lây qua đụng chạm, ăn chung hay hôn.

Nhiễm lao và bệnh lao: khoảng một phần tư dân số thế giới mang vi khuẩn lao trong người mà không bị bệnh (lao tiềm ẩn). Họ không thấy ốm và không lây cho người khác. Khoảng 5 đến 10% trong số họ sẽ chuyển thành bệnh lao vào một lúc nào đó.

Năm 2025, có 10,6 triệu người mắc bệnh lao và 1,13 triệu người tử vong, khiến lao trở thành nguyên nhân gây tử vong hàng đầu thế giới do một tác nhân truyền nhiễm đơn lẻ. Phần lớn ca bệnh ở Ấn Độ (khoảng một phần tư), Indonesia, Philippines, Trung Quốc, Pakistan, Nigeria, Cộng hòa Dân chủ Congo và Bangladesh.

Bệnh lao chữa khỏi được khi dùng đúng kháng sinh và uống đủ liệu trình.

Triệu chứng bệnh lao là gì?

Lao phổi:

  • ho kéo dài từ 3 tuần trở lên
  • ho có đờm, đôi khi lẫn máu
  • đau ngực

Triệu chứng toàn thân:

  • lúc nào cũng thấy mệt mỏi hoặc yếu sức
  • sốt, ớn lạnh hoặc đổ mồ hôi về đêm
  • chán ăn và sụt cân dù không cố giảm cân
  • ở trẻ em: không lên cân hoặc chậm lớn so với mong đợi

Triệu chứng có thể nhẹ trong nhiều tháng, nên bệnh lao hay bị bỏ sót.

Lao ngoài phổi gây triệu chứng ở nơi bị bệnh:

  • hạch bạch huyết (lao hạch): các khối sưng chắc dưới da, thường ở cổ
  • cột sống: đau lưng
  • thận: tiểu ra máu, hoặc nước tiểu sẫm màu hay đục
  • não (lao màng não): đau đầu, cứng cổ, lú lẫn
  • thanh quản: khàn tiếng
  • ngoài ra còn đau bụng, sưng khớp hoặc sưng mắt cá chân

Ai dễ mắc bệnh lao hơn?

Bạn dễ mắc bệnh lao hơn nếu bạn:

  • đã tiếp xúc gần với người mắc lao hoạt động, nhất là người sống cùng nhà
  • sinh ra hoặc từng sống ở nơi có nhiều người mắc lao
  • nhiễm HIV, bị đái tháo đường, suy thận, hoặc hệ miễn dịch suy yếu do hóa trị, ghép tạng hay một số thuốc sinh học
  • bị suy dinh dưỡng
  • hút thuốc, uống nhiều rượu bia hoặc dùng ma túy
  • là trẻ dưới 5 tuổi
  • sống ở nơi chật chội, không có nhà ở hoặc đang ở trong trại giam
  • đã từng mắc lao nhưng chưa điều trị đủ
  • làm việc trong ngành y tế hoặc ở các cơ sở tạm trú, nhà tình thương

Đái tháo đường và bệnh lao thường đi cùng nhau: nếu bạn mắc một bệnh, hãy hỏi về xét nghiệm bệnh kia (HbA1c kiểm tra đường huyết).

Những xét nghiệm nào giúp phát hiện bệnh lao?

Xét nghiệmCho biết điều gì
Xét nghiệm sinh học phân tử nhanh trên mẫu đờmTìm vi khuẩn lao trong đờm ho ra, thường có kết quả trong vòng 48 giờ; WHO khuyến cáo đây là xét nghiệm đầu tiên cho bất kỳ ai có triệu chứng
Soi đờm và nuôi cấy đờmTìm và nuôi cấy vi khuẩn lao từ đờm; nuôi cấy cho biết thuốc nào sẽ có tác dụng
Chụp X-quang phổiCho thấy những thay đổi ở phổi do lao
Xét nghiệm máu tìm lao (IGRA) hoặc test daCho thấy có nhiễm lao, tiềm ẩn hoặc hoạt động; riêng xét nghiệm này không phân biệt được là loại nào
Chụp chiếu khác hoặc sinh thiếtDùng khi lao có thể ở ngoài phổi

Test da và xét nghiệm máu: test da được đọc kết quả sau 2 đến 3 ngày. Vắc xin BCG có thể làm test da dương tính giả, vì vậy người đã tiêm BCG thường được ưu tiên làm xét nghiệm máu.

Người mắc lao cũng được đề nghị xét nghiệm HIV, và xét nghiệm đường huyết để kiểm tra đái tháo đường.

Bệnh lao được điều trị như thế nào?

Bệnh lao được điều trị bằng phối hợp nhiều loại kháng sinh, thường là rifampicin, isoniazid, pyrazinamide và ethambutol, uống hằng ngày trong 4 đến 6 tháng, đôi khi lâu hơn. Lao tiềm ẩn được điều trị bằng một liệu trình dự phòng ngắn hơn, thường 3 đến 6 tháng.

  • Uống đủ mọi liều, đúng như bác sĩ kê đơn, cho đến khi hết liệu trình, kể cả khi đã thấy khỏe hơn. Ngừng thuốc sớm hoặc bỏ liều có thể khiến lao quay lại và dẫn đến lao kháng thuốc, khó điều trị hơn nhiều.
  • Nhiều chương trình chống lao có hỗ trợ, ví dụ cán bộ y tế liên lạc với bạn mỗi ngày hoặc vài lần một tuần, gặp trực tiếp hoặc qua gọi video, để giúp bạn kiên trì điều trị.
  • Lao kháng thuốc (như lao đa kháng thuốc, MDR-TB) vẫn điều trị được và chữa khỏi được, nhưng cần bác sĩ chuyên khoa lao và thuốc dùng lâu hơn hoặc thuốc khác.

Tác dụng phụ:

  • Một số thuốc lao làm nước tiểu, nước mắt, mồ hôi và nước bọt có màu cam. Điều này vô hại.
  • Hãy gọi bác sĩ hoặc nhóm điều trị lao ngay trong ngày nếu bị vàng da hoặc vàng mắt, đau bụng kèm buồn nôn hoặc nôn, tê hoặc châm chích ở bàn tay hay bàn chân, chóng mặt, hoặc nổi ban.
  • Tránh rượu bia, vì rượu bia làm gan phải chịu thêm gánh nặng.
  • Một số thuốc lao làm thuốc tránh thai dạng uống kém hiệu quả hơn; hãy hỏi về biện pháp tránh thai khác.

Dùng thuốc nào, và liều bao nhiêu, là do bác sĩ quyết định. Đừng bao giờ tự ý ngừng thuốc lao hay đưa thuốc lao của mình cho người khác dùng.

Làm sao để phòng bệnh lao?

  • Hãy đi xét nghiệm nếu bạn từng ở gần người mắc lao, kể cả khi bạn thấy khỏe. Điều trị dự phòng giúp lao tiềm ẩn không chuyển thành bệnh lao.
  • Che miệng khi ho hoặc hắt hơi, và giữ phòng ở thông thoáng.
  • Điều trị cho đến hết liệu trình nếu bạn mắc lao: điều đó giúp bạn khỏi bệnh và bảo vệ những người xung quanh.
  • Vắc xin BCG: được tiêm cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ ở nhiều nước có nhiều người mắc lao. Vắc xin bảo vệ trẻ khỏi các thể lao nặng và ngăn ngừa tử vong, nhưng không bảo vệ hoàn toàn cho người lớn.
  • Chăm sóc sức khỏe: ăn uống đủ chất, không hút thuốc, hạn chế rượu bia và kiểm soát tốt đái tháo đường và HIV giúp giảm nguy cơ mắc bệnh lao.

Khi nào cần đi khám

Đặt lịch khám

  • Ho kéo dài hơn 3 tuần, nhất là khi kèm sốt, đổ mồ hôi đêm, sụt cân hoặc mệt mỏi: đi khám bác sĩ trong vòng vài ngày và hỏi về xét nghiệm lao.
  • Ho ra máu hoặc đờm có lẫn tia máu: đi khám hoặc hỏi ý kiến bác sĩ khẩn cấp ngay hôm nay.
  • Tiếp xúc gần với người mắc lao: đi khám bác sĩ để được xét nghiệm, kể cả khi bạn thấy khỏe.
  • Trẻ dưới 5 tuổi, hoặc người nhiễm HIV, bị đái tháo đường hay có hệ miễn dịch suy yếu, đã ở gần người mắc lao: sớm đi khám bác sĩ.
  • Đang điều trị lao mà bị vàng da hoặc vàng mắt, đau bụng kèm nôn, tê bì, chóng mặt hoặc nổi ban: gọi bác sĩ hoặc nhóm điều trị lao ngay trong ngày.

Cần cấp cứu ngay (gọi số cấp cứu tại nơi bạn sống) nếu một người có:

  • cứng cổ kèm đau đầu dữ dội, hoặc đau khi nhìn ánh sáng chói
  • co giật, lú lẫn đột ngột hoặc thay đổi hành vi
  • đột ngột yếu hoặc không cử động được một phần cơ thể
  • ho ra nhiều máu, hoặc khó thở

Bệnh lao chữa khỏi được, và phần lớn người bệnh được điều trị tại nhà. Những dấu hiệu trên có thể cho thấy lao đã lan lên não hoặc đang gây chảy máu phổi nghiêm trọng, và không thể chờ được. Đừng tự lái xe đi viện.

Ho mãi không khỏi? Hãy cùng trao đổi.

Saluvo lắng nghe triệu chứng của bạn bằng lời lẽ và ngôn ngữ của chính bạn, kiểm tra dấu hiệu cảnh báo trước tiên, rồi cho bạn biết nên gặp bác sĩ nào và cần đi khám sớm đến mức nào. Đang điều trị lao? Lời nhắc qua WhatsApp có thể giúp bạn uống đủ mọi liều thuốc.

Hỏi về triệu chứng của tôi

Bắt đầu miễn phí. Mô tả cảm giác của bạn bằng lời lẽ và ngôn ngữ của chính bạn.

Câu hỏi thường gặp

  • Thường là ho mãi không khỏi, kéo dài từ 3 tuần trở lên, kèm mệt mỏi, sốt, đổ mồ hôi đêm, chán ăn hoặc sụt cân. Triệu chứng có thể bắt đầu từ từ và nhẹ trong nhiều tháng, nên bệnh lao rất dễ bị nhầm với cảm lạnh dai dẳng hoặc viêm phế quản. Ho kéo dài là lý do đáng để xét nghiệm lao.

  • Ho do lao không tự khỏi: ho kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng và thường nặng dần, đôi khi ho ra đờm hoặc ra máu. Bất kỳ cơn ho nào kéo dài từ 3 tuần trở lên đều cần được bác sĩ kiểm tra, nhất là khi kèm sốt, đổ mồ hôi đêm hoặc sụt cân.

  • Lao hoạt động ở phổi hoặc ở họng có thể lây qua không khí khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc hát, thường là sau khi tiếp xúc gần, kéo dài trong nhà. Lao tiềm ẩn không lây. Bệnh lao không lây qua đụng chạm, ăn chung hay hôn. Điều trị giúp nhanh chóng giảm nguy cơ lây cho người khác.

  • Lao tiềm ẩn nghĩa là có vi khuẩn lao trong cơ thể bạn nhưng chúng không hoạt động: bạn thấy khỏe, không có triệu chứng và không lây cho người khác. Khoảng 5 đến 10% người bị lao tiềm ẩn sau này chuyển thành bệnh lao, thường gặp hơn ở người nhiễm HIV, bị đái tháo đường hoặc có hệ miễn dịch suy yếu. Một liệu trình thuốc dự phòng ngắn có thể ngăn điều đó.

  • Có. Bệnh lao chữa khỏi được bằng phối hợp nhiều loại kháng sinh uống hằng ngày cho đến hết liệu trình, thường 4 đến 6 tháng. Lao kháng thuốc cũng điều trị được và chữa khỏi được, với các thuốc khác do bác sĩ chuyên khoa lao chỉ định. Nếu không điều trị, bệnh lao có thể gây tử vong.

  • Thường 4 đến 6 tháng đối với bệnh lao, đôi khi lâu hơn, ví dụ khi lao ảnh hưởng đến não hoặc là lao kháng thuốc. Lao tiềm ẩn được điều trị bằng một liệu trình dự phòng ngắn hơn, thường 3 đến 6 tháng. Bác sĩ sẽ quyết định phác đồ cho bạn.

  • Bệnh lao có thể quay lại, và vi khuẩn có thể trở nên kháng thuốc, khiến bệnh khó điều trị hơn rất nhiều. Hãy uống đủ mọi liều cho đến khi bác sĩ nói đã hết liệu trình, kể cả khi bạn thấy khỏe hơn. Nếu quên một liều hoặc gặp tác dụng phụ, hãy báo cho bác sĩ hoặc nhóm điều trị lao thay vì tự ngừng thuốc.

  • Với người có triệu chứng, đó là xét nghiệm đờm, tốt nhất là xét nghiệm sinh học phân tử nhanh cho kết quả trong vòng 48 giờ, cùng với chụp X-quang phổi. Xét nghiệm máu tìm lao hoặc test da cho thấy có nhiễm lao, nhưng riêng chúng không phân biệt được lao tiềm ẩn với lao hoạt động. Lao ngoài phổi có thể cần chụp chiếu hoặc sinh thiết.

  • Có. Lao ngoài phổi, như lao hạch, lao cột sống hay lao thận, có thể gây nổi hạch, đau lưng hoặc tiểu ra máu thay vì ho. Lao phổi giai đoạn sớm cũng có thể nhẹ. Sốt, đổ mồ hôi đêm và sụt cân không rõ nguyên nhân đều nên được kiểm tra.

  • BCG bảo vệ trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ khỏi các thể lao nặng, như lao màng não, và ngăn ngừa tử vong. Vắc xin không bảo vệ hoàn toàn người lớn khỏi lao phổi, vì vậy bất kỳ ai có triệu chứng lao đều cần xét nghiệm, kể cả khi đã tiêm BCG.

  • Một số thuốc lao, như rifampicin, làm nước tiểu, nước mắt, mồ hôi và nước bọt có màu cam. Điều này bình thường và vô hại, và có thể làm ố kính áp tròng mềm. Nhưng vàng da hoặc vàng mắt, đau bụng kèm nôn, hoặc tê bì là những tác dụng phụ cần báo cho bác sĩ ngay trong ngày.

  • Có. Đái tháo đường làm tăng nguy cơ mắc bệnh lao, và bệnh lao có thể khiến đường huyết khó kiểm soát hơn. Người mắc lao thường được xét nghiệm đái tháo đường, và người bị đái tháo đường mà ho kéo dài nên được xét nghiệm lao. HIV cũng là một yếu tố nguy cơ lớn, nên người bệnh cũng được đề nghị xét nghiệm HIV.

  • Có. Trẻ em, nhất là trẻ dưới 5 tuổi, dễ mắc các thể lao nặng hơn, và có thể biểu hiện bằng việc không lên cân hoặc chậm lớn thay vì ho kéo dài. Trẻ từng ở gần người mắc lao nên được đưa đi khám bác sĩ, kể cả khi trông có vẻ khỏe mạnh. BCG bảo vệ trẻ nhỏ khỏi các thể lao nặng.

Xét nghiệm hữu ích

Blog

Nguồn tham khảo

  1. WHO fact sheet: Tuberculosis
  2. CDC: Signs and symptoms of TB
  3. CDC: About tuberculosis
  4. CDC: Treating tuberculosis
  5. NHS: Tuberculosis (TB)

Cập nhật . Thông tin sức khỏe, không phải lời khuyên y khoa. Bác sĩ hiểu rõ toàn bộ tình trạng của bạn; hãy hỏi bác sĩ về kết quả của mình.