Triệu chứng thiếu vitamin B12: dấu hiệu, nguyên nhân và xét nghiệm

Vitamin B12 (cobalamin) cần thiết để tạo ra hồng cầu khỏe mạnh và giữ cho dây thần kinh, não và tủy sống hoạt động bình thường. Cơ thể không tự tạo ra B12: chất này có trong thực phẩm từ động vật như sữa, sữa chua, phô mai, trứng, thịt và cá, và trong thực phẩm được bổ sung thêm B12 (thực phẩm tăng cường).

Để hấp thu B12, dạ dày tiết ra một loại protein gọi là yếu tố nội, rồi B12 được hấp thu ở đoạn cuối ruột non. Trục trặc ở bất kỳ khâu nào trên con đường này, hoặc ăn quá ít B12, đều có thể dẫn đến thiếu hụt.

Gan dự trữ đủ B12 cho vài năm, nên triệu chứng thường đến từ từ trong nhiều tháng hoặc nhiều năm. Đó là lý do thiếu B12 rất dễ bị đổ cho tuổi tác, căng thẳng hay cuộc sống bận rộn.

• Chế độ ăn: ăn ít hoặc không ăn thực phẩm từ động vật. Người ăn chay nhưng ít dùng sữa, và người ăn thuần chay không dùng thực phẩm tăng cường hay thực phẩm bổ sung, có nguy cơ cao hơn. Ở Ấn Độ, nơi nhiều người ăn chay, thiếu B12 rất phổ biến.
• Thiếu máu ác tính: một bệnh tự miễn khiến cơ thể ngừng tạo yếu tố nội, nên hoàn toàn không hấp thu được B12 từ thức ăn.
• Bệnh ở dạ dày và ruột: viêm teo dạ dày, bệnh celiac, bệnh Crohn, và phẫu thuật dạ dày hoặc ruột, kể cả nhiều loại phẫu thuật giảm cân.
• Thuốc: dùng lâu dài metformin (thuốc điều trị tiểu đường) và các thuốc giảm axit dạ dày như thuốc ức chế bơm proton (omeprazole và các thuốc tương tự) và thuốc kháng H2, cũng như một số thuốc khác được nêu trong hướng dẫn của NICE. Đừng tự ngừng thuốc vì lý do này: hãy hỏi bác sĩ về xét nghiệm B12.
• Tuổi tác: khả năng hấp thu giảm theo tuổi, nên người lớn tuổi dễ bị thiếu hơn.
• Hít khí cười (nitơ oxit, “bóng cười”) để tiêu khiển: khí này làm bất hoạt B12 và có thể gây tổn thương thần kinh nghiêm trọng ngay cả khi nồng độ B12 trong máu trông vẫn bình thường.

Triệu chứng thường đến từ từ, và không phải ai cũng có đủ tất cả.

Dấu hiệu ở máu (thiếu máu): mệt mỏi, thiếu sức lực, khó thở, tim đập nhanh, đau đầu, da nhợt nhạt hoặc hơi vàng. Những dấu hiệu này là do có quá ít hồng cầu khỏe mạnh.

Dấu hiệu ở thần kinh: tê bì, kim châm, tê hoặc cảm giác nóng rát ở bàn tay và bàn chân, yếu cơ, vụng về, mất thăng bằng hoặc đi lại không vững, đôi khi có vấn đề về thị lực. Những dấu hiệu này có thể xuất hiện trước khi xét nghiệm máu thấy thiếu máu.

Trí nhớ và cảm xúc: hay quên, khó suy nghĩ mạch lạc, cáu gắt, buồn chán hoặc lo âu, và khi nặng có thể lú lẫn.

Miệng: lưỡi đau, đỏ, nhẵn bóng (viêm lưỡi) và loét miệng.

Điều quan trọng: thiếu máu do thiếu B12 thường hồi phục hoàn toàn khi được điều trị, nhưng tổn thương thần kinh có thể trở thành vĩnh viễn nếu điều trị muộn. Có triệu chứng thần kinh là lý do để đi xét nghiệm sớm, đừng để đến “lúc nào đó”.

• Người ăn chay và ăn thuần chay, nhất là người ít ăn sữa hoặc trứng và không dùng thực phẩm tăng cường.
• Người lớn tuổi, vì khả năng hấp thu giảm theo tuổi.
• Người dùng metformin hoặc thuốc giảm axit dạ dày trong thời gian dài.
• Người bị thiếu máu ác tính, các bệnh tự miễn khác (như bệnh tuyến giáp hoặc đái tháo đường type 1), bệnh celiac hoặc bệnh Crohn, hoặc từng phẫu thuật dạ dày hay ruột.
• Mang thai và cho con bú: người mẹ thiếu B12 có thể khiến em bé cũng bị thiếu. Em bé có mẹ ăn chay hoặc thuần chay bị thiếu B12 có thể bị ốm, vì vậy B12 rất quan trọng cả trước và trong khi mang thai.
• Người hít khí cười để tiêu khiển.

Xét nghiệm máu mới là thứ quyết định, thường làm cùng tổng phân tích tế bào máu (CBC), ferritin (sắt dự trữ) và folate.

Hướng dẫn của NICE (Anh, 2024) đưa ra các ngưỡng sau cho lần xét nghiệm B12 đầu tiên, đồng thời lưu ý mỗi phòng xét nghiệm có thể đặt ngưỡng riêng:

1 ng/L tương đương 1 pg/mL, đơn vị mà nhiều phiếu kết quả sử dụng. Nếu kết quả ở mức có thể thiếu (chưa xác định) và bạn có triệu chứng, bác sĩ có thể cho xét nghiệm axit methylmalonic (MMA), chất này tăng lên khi cơ thể thiếu B12.

Trong CBC, thiếu B12 thường cho thấy hồng cầu to (MCV cao). Thiếu sắt thì ngược lại, và nếu thiếu cả hai, MCV có thể trông bình thường. Xem hướng dẫn xét nghiệm CBC và hướng dẫn xét nghiệm ferritin để hiểu các kết quả đó.

Viên uống, thuốc tiêm hoặc thực phẩm bổ sung B12 dùng gần đây có thể làm thay đổi kết quả, vì vậy hãy báo bác sĩ hoặc phòng xét nghiệm nếu bạn đang dùng.

• Điều trị tùy theo nguyên nhân. Bác sĩ cho dùng B12 dạng tiêm hoặc viên uống; nếu ruột không hấp thu được B12 (như trong thiếu máu ác tính), thường cần tiêm, nhiều khi phải tiêm suốt đời. Bác sĩ sẽ quyết định dạng thuốc và tần suất dùng.
• Triệu chứng thần kinh được điều trị ngay, và điều trị càng sớm thì khả năng hồi phục hoàn toàn càng cao.
• Đừng tự uống axit folic một mình để chữa thiếu máu khi chưa xét nghiệm B12: nó có thể cải thiện công thức máu trong khi tổn thương thần kinh do thiếu B12 vẫn tiếp diễn.
• Ăn thực phẩm có B12 nếu có thể: sữa, sữa chua, phô mai, trứng, cá và thịt. Nếu bạn ăn thuần chay hoặc ít dùng sữa, hãy dùng thực phẩm tăng cường (một số loại sữa thực vật, ngũ cốc, men dinh dưỡng) hoặc thực phẩm bổ sung B12; dược sĩ có thể giúp bạn chọn.
• Tiếp tục dùng các thuốc được kê đơn như metformin; thay vào đó, hãy hỏi bác sĩ về việc kiểm tra B12.
• Xét nghiệm lại theo hẹn: bác sĩ thường cho xét nghiệm máu lại để xem điều trị có hiệu quả không.