Xét nghiệm TSH: chỉ số bình thường, TSH là gì và TSH cao hay thấp nghĩa là gì

TSH là viết tắt của thyroid-stimulating hormone, tức hormone kích thích tuyến giáp. TSH không do tuyến giáp tạo ra: nó được tiết từ tuyến yên ở nền não, và nhiệm vụ của nó là “ra lệnh” cho tuyến giáp ở cổ cần sản xuất bao nhiêu hormone tuyến giáp (T4 và T3).

TSH hoạt động giống như bộ điều nhiệt. Khi hormone tuyến giáp xuống thấp, tuyến yên tăng TSH để thúc tuyến giáp làm việc nhiều hơn. Khi hormone quá nhiều, tuyến yên giảm TSH. Vì vậy kết quả trông có vẻ “ngược”: TSH cao thường có nghĩa là suy giáp, còn TSH thấp thường có nghĩa là cường giáp.

Vì TSH phản ứng với những thay đổi nhỏ trước cả T4, đây là xét nghiệm tuyến giáp đầu tiên và nhạy nhất. Bộ xét nghiệm chức năng tuyến giáp thường có thêm T4 tự do (FT4), đôi khi cả FT3, còn kháng thể tuyến giáp (anti-TPO) cho biết hệ miễn dịch có đang tấn công tuyến giáp hay không.

TSH cao thường gặp nhất khi tuyến giáp không sản xuất đủ hormone: suy giáp. Nguyên nhân phổ biến nhất trên thế giới là viêm tuyến giáp Hashimoto, khi hệ miễn dịch dần dần làm tổn thương tuyến giáp; các nguyên nhân khác gồm thiếu i-ốt, từng phẫu thuật tuyến giáp hoặc điều trị bằng i-ốt phóng xạ, và một số thuốc (như lithium và amiodarone).

Dấu hiệu thường gặp là mệt mỏi, sợ lạnh, tăng cân, táo bón, da khô, tóc mỏng, tâm trạng đi xuống, suy nghĩ chậm chạp, kinh nguyệt ra nhiều và mạch chậm. Nhiều người không có triệu chứng gì, nhất là khi TSH chỉ hơi cao. Bài về triệu chứng bệnh tuyến giáp của chúng tôi trình bày cả hai phía, kèm bảng tự kiểm tra.

TSH hơi cao (khoảng 4 đến 10) và FT4 bình thường được gọi là suy giáp cận lâm sàng. Tình trạng này hay gặp, có thể tự trở về bình thường, và thường được xét nghiệm lại sau 6 đến 12 tuần kèm kháng thể trước khi quyết định điều gì. Khi TSH trên 10, hoặc có triệu chứng, đang mang thai hay dự định mang thai, bác sĩ thường cân nhắc điều trị.

TSH cũng có thể tăng một thời gian sau một đợt ốm, và thường cao hơn ở người lớn tuổi.

TSH thấp thường có nghĩa là tuyến giáp đang sản xuất quá nhiều hormone: cường giáp. Nguyên nhân hay gặp là bệnh Basedow (Graves), một bệnh tự miễn, các nhân tuyến giáp tự hoạt động, và viêm tuyến giáp, thường chỉ là tạm thời.

Nếu bạn đang dùng thuốc tuyến giáp, TSH thấp thường có nghĩa là liều đang cao hơn mức bạn cần. Đừng tự đổi liều; hãy báo cho bác sĩ kê đơn.

Dấu hiệu cường giáp gồm sụt cân dù không ăn kiêng, tim đập nhanh hoặc hồi hộp đánh trống ngực, lo âu, run tay, người nóng và ra nhiều mồ hôi, đi ngoài phân lỏng, khó ngủ và kinh nguyệt ít đi. Cường giáp có thể ảnh hưởng đến nhịp tim và xương, nên TSH thấp rõ rệt cần được khám sớm.

Ít gặp hơn, TSH thấp là do bệnh nặng, thuốc corticoid, giai đoạn đầu thai kỳ (khi TSH giảm tự nhiên) hoặc, hiếm khi, bệnh ở tuyến yên.

Mang thai làm thay đổi các xét nghiệm tuyến giáp. TSH giảm tự nhiên trong ba tháng đầu, và thai nhi dựa vào hormone tuyến giáp của mẹ trong giai đoạn đầu, nên phòng xét nghiệm dùng khoảng tham chiếu riêng cho từng giai đoạn thai kỳ. Khi không có khoảng này, Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ gợi ý lấy khoảng 4,0 mIU/L làm giới hạn trên trong giai đoạn đầu thai kỳ. Nếu bạn đang mang thai hoặc dự định mang thai và có bệnh tuyến giáp hay TSH bất thường, hãy đi khám sớm; liều thuốc tuyến giáp thường cần điều chỉnh ngay từ đầu.

Người cao tuổi thường có TSH cao hơn một cách tự nhiên. Mức 5 đến 7 có thể bình thường ở người trên 70 tuổi, và bác sĩ thận trọng hơn khi điều trị TSH hơi cao ở người lớn tuổi.

• Chỉ cần lấy một ít máu tĩnh mạch. Xét nghiệm TSH không cần nhịn ăn, nhưng các xét nghiệm khác làm cùng lúc có thể cần.
• Ngừng biotin (vitamin B7, có trong nhiều sản phẩm bổ sung cho tóc, da và móng) ít nhất 2 ngày trước khi xét nghiệm, vì biotin có thể làm kết quả tuyến giáp cao giả hoặc thấp giả. Nếu biotin do bác sĩ kê, hãy hỏi bác sĩ trước.
• Nếu bạn dùng thuốc tuyến giáp, hãy lấy máu trước khi uống liều buổi sáng, và mỗi lần xét nghiệm vào khoảng cùng một giờ trong ngày.
• TSH lúc sáng sớm hơi cao hơn buổi chiều, và có thể thay đổi trong hoặc ngay sau một đợt ốm.
• Kết quả thường có trong ngày hoặc ngày hôm sau.

• Khi bắt đầu hoặc đổi liều thuốc tuyến giáp: khoảng 6 đến 8 tuần sau, vì TSH cần ngần ấy thời gian để ổn định.
• Khi đã dùng liều ổn định: thường mỗi năm một lần.
• TSH hơi cao, chưa điều trị: xét nghiệm lại sau 6 đến 12 tuần, sau đó cứ 6 đến 12 tháng một lần.
• Mang thai và có bệnh tuyến giáp: khoảng mỗi 4 tuần trong nửa đầu thai kỳ, theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Có yếu tố nguy cơ (đái tháo đường type 1, gia đình có người bị bệnh tuyến giáp, bệnh tự miễn khác, từng xạ trị vùng cổ, hoặc có triệu chứng): hãy hỏi bác sĩ về việc xét nghiệm.

• Thuốc tuyến giáp và liều dùng là do bác sĩ quyết định. Đừng bao giờ tự bắt đầu, ngừng hay đổi liều; thay đổi nhỏ cũng tạo khác biệt lớn.
• Uống thuốc tuyến giáp đúng như bác sĩ hoặc dược sĩ đã hướng dẫn, thường là lúc bụng đói và cách xa canxi, sắt và đậu nành, vì chúng cản trở việc hấp thu thuốc.
• Dùng muối i-ốt với lượng bình thường; tránh các sản phẩm bổ sung i-ốt liều cao hoặc tảo bẹ, trừ khi bác sĩ khuyên dùng.
• Chăm lo những điều còn lại: ngủ đủ, vận động và ăn uống cân bằng giúp bạn có năng lượng và giữ cân nặng, dù kết quả tuyến giáp thế nào.
• Ghi lại chỉ số TSH và FT4 theo thời gian. Xu hướng thường nói lên nhiều hơn một kết quả đơn lẻ.