Triệu chứng bệnh tuyến giáp: dấu hiệu ở nữ và nam, khi nào cần xét nghiệm

Tuyến giáp là một tuyến nhỏ hình con bướm nằm ở phía trước cổ, ngay dưới yết hầu (trái cổ). Tuyến tiết ra hai hormone, T4 và T3, điều chỉnh nhịp độ của gần như mọi thứ: tốc độ đốt năng lượng, nhịp tim, thân nhiệt, tiêu hóa, kinh nguyệt, cảm xúc và sự phát triển của da, tóc. Vì vậy triệu chứng bệnh tuyến giáp có thể xuất hiện ở khắp cơ thể.

Tuyến giáp được điều khiển bởi TSH (hormone kích thích tuyến giáp) do tuyến yên trong não tiết ra. Khi hormone tuyến giáp thấp, TSH tăng lên để thúc tuyến giáp làm việc nhiều hơn; khi hormone tuyến giáp cao, TSH giảm xuống. Đó là lý do TSH là xét nghiệm máu đầu tiên bác sĩ chỉ định.

Bệnh tuyến giáp rất phổ biến, và gặp ở phụ nữ nhiều hơn hẳn: theo Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ, phụ nữ có nguy cơ mắc cao gấp năm đến tám lần nam giới, và cứ tám phụ nữ thì có một người sẽ mắc một bệnh tuyến giáp trong đời. Trong một nghiên cứu tại tám thành phố của Ấn Độ, cứ khoảng mười người lớn thì có một người bị suy giáp, nhiều người không hề biết.

Khi tuyến giáp tiết ra quá ít hormone, cơ thể chậm lại. Triệu chứng thường đến từ từ đến mức nhiều người nghĩ là do tuổi tác, căng thẳng hay cuộc sống bận rộn.

Triệu chứng thường gặp: mệt mỏi, hay lạnh, tăng cân, táo bón, da khô, tóc khô cứng hoặc thưa dần, mặt sưng phù, đau nhức cơ, buồn chán, hay quên, kinh nguyệt ra nhiều và khàn tiếng. Có người không có triệu chứng gì và chỉ phát hiện khi xét nghiệm máu định kỳ.

Nguyên nhân thường gặp:

• Viêm tuyến giáp Hashimoto, khi hệ miễn dịch dần dần làm tổn thương tuyến giáp. Đây là nguyên nhân hay gặp nhất ở những nơi ăn uống đủ i-ốt, và có tính chất gia đình.
• Thiếu i-ốt, vẫn là nguyên nhân phổ biến nhất trên thế giới. Muối i-ốt đã giúp tình trạng này hiếm hơn nhiều.
• Điều trị hoặc phẫu thuật tuyến giáp, ví dụ dùng i-ốt phóng xạ để chữa cường giáp.
• Một số loại thuốc, trong đó có lithium và amiodarone.
• Sau khi sinh (viêm tuyến giáp sau sinh), thường chỉ tạm thời.

Điều trị thường là uống viên hormone tuyến giáp (levothyroxine) mỗi ngày, liều do bác sĩ quyết định và theo dõi bằng xét nghiệm TSH. Phần lớn mọi người khỏe lại khi chỉ số về đúng mức.

Khi tuyến giáp tiết ra quá nhiều hormone, cơ thể chạy quá tốc độ. Cảm giác như lúc nào cũng bị kích động.

Triệu chứng thường gặp: sụt cân dù ăn ngon miệng, tim đập nhanh hoặc không đều, hồi hộp đánh trống ngực, nóng nực và đổ mồ hôi, run tay, lo âu, cáu gắt, khó ngủ, đi ngoài nhiều lần, yếu cơ và kinh nguyệt ra ít. Ở người mắc bệnh Graves (bệnh Basedow), mắt có thể cộm, nhìn trừng trừng hoặc lồi ra.

Nguyên nhân thường gặp:

• Bệnh Graves (Basedow), một bệnh miễn dịch và là nguyên nhân hay gặp nhất.
• Nhân tuyến giáp tự tiết thêm hormone.
• Viêm tuyến giáp, kể cả sau khi sinh, có thể gây một giai đoạn cường giáp ngắn rồi chuyển sang suy giáp.
• Uống quá nhiều thuốc hormone tuyến giáp.

Cường giáp không được điều trị gây áp lực lên tim (trong đó có rung nhĩ, một dạng nhịp tim không đều) và làm xương yếu dần theo thời gian, nên cần được chữa. Các lựa chọn gồm thuốc làm dịu tuyến giáp, i-ốt phóng xạ hoặc phẫu thuật; bác sĩ (thường là bác sĩ nội tiết) sẽ giải thích cách nào phù hợp với bạn.

Phụ nữ dễ mắc bệnh tuyến giáp hơn nhiều, và một số triệu chứng biểu hiện theo cách dễ bị bỏ qua:

• Kinh nguyệt: ra nhiều hơn hoặc đến dày hơn khi suy giáp; ra ít hơn, thưa hơn khi cường giáp.
• Khả năng sinh sản: cả hai đều có thể khiến việc có thai khó hơn. Bác sĩ thường kiểm tra TSH khi kinh nguyệt không đều hoặc mãi chưa có thai.
• Mang thai: giai đoạn đầu thai kỳ, em bé phụ thuộc vào hormone tuyến giáp của mẹ, nên bệnh tuyến giáp không được điều trị càng quan trọng khi mang thai. Nếu bạn có bệnh tuyến giáp, hoặc có triệu chứng, hãy báo bác sĩ hoặc nữ hộ sinh ngay khi biết mình có thai hoặc đang dự định có thai.
• Sau sinh: viêm tuyến giáp sau sinh gặp ở khoảng 5 đến 10% phụ nữ trong năm đầu sau khi sinh con. Bệnh hay bị nhầm với sự kiệt sức và buồn chán khi mới làm cha mẹ.
• Mãn kinh: bốc hỏa, khó ngủ, buồn chán và thay đổi cân nặng trùng với triệu chứng tuyến giáp, nên xét nghiệm TSH giúp phân biệt.
• Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS): kinh nguyệt không đều, tăng cân và thay đổi ở tóc có thể do một trong hai, và đôi khi hai bệnh đi cùng nhau.

Tuyến giáp to ra được gọi là bướu cổ (bướu giáp). Bướu cổ có thể gặp khi tuyến giáp hoạt động kém, quá mức hoặc bình thường, và thường không đau. Nhân tuyến giáp là một khối u nhỏ nằm trong tuyến.

Nhân tuyến giáp rất phổ biến, nhất là khi lớn tuổi, và theo Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ, hơn 90% là lành tính (không phải ung thư). Dù vậy, mọi khối u mới ở cổ đều cần được khám. Các bước đầu tiên thường là xét nghiệm TSH và siêu âm tuyến giáp; một số nhân sau đó cần chọc hút bằng kim nhỏ để lấy mẫu.

Hãy đi khám sớm hơn nếu khối u to nhanh, sờ thấy cứng, hoặc kèm khàn tiếng, khó nuốt hay khó thở.

Triệu chứng chỉ gợi ý, xét nghiệm máu mới quyết định:

• TSH là xét nghiệm đầu tiên. TSH cao khi tuyến giáp hoạt động kém và thấp khi tuyến giáp hoạt động quá mức. Ở phần lớn người lớn, khoảng bình thường vào khoảng 0,4 đến 4,0 mIU/L. Xem hướng dẫn xét nghiệm TSH để hiểu từng kết quả.
• T4 tự do (và đôi khi T3) cho biết lượng hormone tuyến giáp thực sự có trong máu.
• Kháng thể tuyến giáp (anti-TPO cho bệnh Hashimoto, TRAb cho bệnh Graves) cho biết hệ miễn dịch có phải là nguyên nhân hay không.
• Siêu âm để xem tuyến giáp khi có sưng hoặc khối u.

Một vài yếu tố có thể làm sai kết quả: thực phẩm bổ sung biotin (hay có trong sản phẩm cho tóc và móng) có thể làm xét nghiệm tuyến giáp ra sai, nên hãy báo phòng xét nghiệm nếu bạn đang dùng. Mới ốm dậy, mang thai và một số loại thuốc cũng làm TSH thay đổi.

• Xét nghiệm trước khi điều trị. Đừng tự ý uống thuốc tuyến giáp, i-ốt, tảo bẹ hay các sản phẩm "hỗ trợ tuyến giáp". Quá nhiều i-ốt có thể làm một số bệnh tuyến giáp nặng hơn, và thực phẩm bổ sung có thể che lấp tình trạng thật.
• Ghi lại các triệu chứng cùng thời điểm bắt đầu, rồi mang danh sách đó (hoặc bảng tự kiểm tra ở trên) khi đi khám.
• Nếu bạn đang điều trị mà triệu chứng quay lại, hãy đề nghị xét nghiệm lại TSH; có thể cần chỉnh liều. Hỏi dược sĩ cách uống thuốc tuyến giáp sao cho đúng với bữa ăn và các thuốc khác.
• Dùng muối i-ốt với lượng bình thường. Các thực phẩm như bắp cải, bông cải xanh và đậu nành vẫn ăn được trong chế độ ăn bình thường.
• Chú ý đến tim và xương khi bị cường giáp: điều trị giúp bảo vệ cả hai.