Symptomau clefyd yr arennau: arwyddion niwed i'r arennau, a'r profion sy'n ei ganfod

Mae gennych chi ddwy aren, pob un tua maint dwrn, o dan eich asennau ar bob ochr i'ch asgwrn cefn. Bob munud maen nhw'n hidlo'ch gwaed, gan dynnu gwastraff a dŵr ychwanegol allan fel wrin. Maen nhw hefyd yn cadw halwynau a mwynau mewn cydbwysedd, yn helpu i reoli pwysedd gwaed, yn helpu i wneud celloedd coch y gwaed ac yn cadw'r esgyrn yn gryf.

Mae clefyd cronig yr arennau (CKD) yn golygu bod yr arennau wedi'u niweidio ac yn hidlo'n llai da nag y dylen nhw, am dri mis neu fwy. Mae'n gyffredin, yn enwedig gydag oed, ac mae'n fwy cyffredin ymhlith pobl o dras De Asiaidd neu ddu.

Mae gan yr arennau lawer o gapasiti sbâr, felly gallan nhw golli llawer o'u gweithrediad cyn i chi deimlo dim. Mae'r National Kidney Foundation yn amcangyfrif mai dim ond tua 1 o bob 10 o bobl â CKD sy'n gwybod bod y cyflwr ganddyn nhw. Dyna pam mai profion, nid symptomau, yw'r ffordd y caiff clefyd yr arennau ei ganfod fel arfer.

Yn y dechrau: fel arfer dim byd o gwbl. Y cliw cyntaf yn aml yw prawf gwaed neu wrin arferol a wnaed am reswm arall. Mae rhai pobl yn sylwi ar wrin ewynnog, llygaid chwyddedig neu basio dŵr yn amlach yn y nos, a all fod yn arwyddion cynnar bod protein yn gollwng neu fod yr arennau'n crynhoi wrin yn llai da.

Yn ddiweddarach, wrth i'r gweithrediad ostwng:

• Arwyddion hylif: fferau, traed neu ddwylo chwyddedig, llygaid chwyddedig, diffyg anadl
• Arwyddion wrin: pasio dŵr yn amlach, yn enwedig yn y nos, gwaed yn yr wrin, wrin ewynnog
• Arwyddion gwastraff yn cronni: blinder, croen sy'n cosi neu'n sych, colli archwaeth a cholli pwysau, teimlo'n gyfoglyd, crampiau yn y cyhyrau, trafferth cysgu, canolbwyntio gwael, cur pen
• Mewn dynion: problemau codiad. Mewn menywod: gall y mislif fynd yn afreolaidd neu stopio mewn clefyd datblygedig.

Pan fydd yr arennau'n methu (cam 5): mae'r symptomau hyn yn mynd yn gryfach, ac efallai y bydd angen dialysis neu drawsblaniad. Yn ôl ffigurau'r GIG (NHS), dim ond tua 2 o bob 100 o bobl â CKD sy'n cyrraedd y cam hwn; mae'r rhan fwyaf o bobl yn rheoli'r cyflwr gyda meddyginiaethau ac archwiliadau rheolaidd.

Mae anaf acíwt i'r arennau (AKI) yn wahanol: mae'n dod dros oriau neu ddyddiau, yn aml yn ystod salwch arall. Mae'r arwyddion yn cynnwys pasio llawer llai o ddŵr nag arfer, teimlo'n sychedig iawn, cyfog neu chwydu, coesau chwyddedig, dryswch neu gysgadrwydd, a diffyg anadl wrth orwedd. Gydag AKI, mae angen gweld meddyg yr un diwrnod.

Fel arfer, nac ydy. Mae clefyd cronig yr arennau bron bob amser yn ddi-boen, sy'n un rheswm pam nad oes neb yn sylwi arno.

Mae poen sy'n dod o'r arennau i'w deimlo yn yr ochr neu'r cefn, ychydig o dan yr asennau, ac fel arfer mae achos gwahanol iddo:

• Haint ar yr arennau: poen yn yr ochr neu'r cefn gyda thwymyn, crynu, teimlo'n gyfoglyd, ac yn aml llosgi wrth basio dŵr. Mae angen gweld meddyg yr un diwrnod.
• Cerrig yn yr arennau: poen difrifol, crampiog sy'n dod mewn tonnau, o'r cefn neu'r ochr tuag at y werddyr, weithiau gyda gwaed yn yr wrin.

Mae'r rhan fwyaf o boen yng ngwaelod y cefn yn dod o'r cyhyrau a'r cymalau, nid o'r arennau. Anaml y mae poen cefn ar ei ben ei hun, heb dwymyn a heb newid yn eich wrin, yn broblem gyda'r arennau.

• Diabetes: mae siwgr gwaed uchel yn niweidio hidlwyr bach iawn yr arennau. Mae'n un o'r ddau achos mwyaf cyffredin.
• Pwysedd gwaed uchel: yn rhoi straen ar bibellau gwaed bach yr arennau. Dyma'r achos mwyaf cyffredin arall, a gall clefyd yr arennau godi pwysedd gwaed ymhellach.
• Clefyd y galon a cholesterol uchel, sy'n effeithio ar y pibellau gwaed sy'n cyflenwi'r arennau.
• Llid yr arennau (glomerwloneffritis), heintiau'r arennau sy'n dod yn ôl dro ar ôl tro a chyflyrau etifeddol fel clefyd amlgodennog yr arennau.
• Rhwystrau i lif yr wrin, fel cerrig yn yr arennau sy'n dal i ddod yn ôl neu brostad chwyddedig.
• Defnyddio rhai meddyginiaethau am amser hir, fel cyffuriau lladd poen gwrthlidiol rheolaidd (NSAIDs fel ibuprofen neu diclofenac) a lithiwm. Peidiwch â stopio meddyginiaeth ar bresgripsiwn oherwydd hyn: gofynnwch i'ch meddyg a oes angen profion arennau arnoch chi.
• Anaf acíwt i'r arennau yn y gorffennol, a all adael niwed parhaol.

Gan fod clefyd cynnar yr arennau'n dawel, cynghorir pobl sydd â risg uwch i gael profion rheolaidd hyd yn oed pan fyddan nhw'n teimlo'n iawn:

• Diabetes: gwiriad arennau bob blwyddyn
• Pwysedd gwaed uchel neu glefyd y galon
• Hanes teuluol o fethiant yr arennau neu glefyd etifeddol yr arennau
• Anaf acíwt i'r arennau yn y gorffennol, cerrig yn yr arennau sy'n dal i ddod yn ôl, prostad chwyddedig neu lwpws
• Meddyginiaethau hirdymor a all effeithio ar yr arennau, fel lithiwm neu gyffuriau lladd poen NSAID rheolaidd
• Oed dros 60, a phobl o dras De Asiaidd neu ddu, sydd â risg uwch
• Protein neu waed wedi'i ganfod yn yr wrin o'r blaen, heb achos hysbys

Gofynnwch i'ch meddyg pa mor aml y dylech chi gael prawf.

Mae dau brawf syml yn canfod y rhan fwyaf o glefyd yr arennau, fel arfer ymhell cyn i symptomau ddechrau:

• Prawf gwaed am greatinin, cynnyrch gwastraff mae'ch arennau'n ei glirio. Mae'r labordy'n ei droi'n eGFR (cyfradd hidlo glomerwlaidd amcangyfrifedig), sy'n dangos faint o waed mae'ch arennau'n ei hidlo bob munud. Mae eGFR o dan 60 am dri mis neu fwy yn golygu CKD, ac mae o dan 15 yn golygu methiant yr arennau. Mae ein canllaw creatinin yn esbonio'r rhifau a'r camau, gyda chyfrifiannell.
• Prawf wrin am albwmin, protein mae arennau iach yn ei gadw yn y gwaed. Mae'r gymhareb albwmin i greatinin (ACR) yn dangos faint sy'n gollwng.

Mae adroddiadau'n defnyddio'r naill uned neu'r llall, felly gwiriwch pa un sydd ar eich un chi. Fel arfer caiff canlyniad uwch ei ailadrodd i'w gadarnhau, gan y gall ymarfer corff, haint neu fislif ei godi am gyfnod.

Efallai y bydd meddygon hefyd yn gwneud prawf stribed wrin am waed a phrotein, sgan uwchsain i edrych ar yr arennau, a phrofion gwaed eraill fel potasiwm a chyfrif gwaed llawn (CBC), gan y gall clefyd yr arennau achosi anaemia.

Does dim gwellhad i glefyd cronig yr arennau, ond gall triniaeth ei arafu a gwarchod y galon, a gorau po gyntaf y bydd yn dechrau.

• Rheoli pwysedd gwaed yw'r cam pwysicaf. Mae meddygon yn aml yn defnyddio meddyginiaethau sydd hefyd yn gwarchod yr arennau; eich meddyg sy'n penderfynu pa rai a faint.
• Rheoli siwgr gwaed os oes gennych chi ddiabetes. Mae rhai meddyginiaethau diabetes hefyd yn helpu'r arennau i ddal i weithio'n hirach.
• Meddyginiaethau i ostwng colesterol a gwarchod y galon, gan fod CKD yn codi'r risg o drawiad ar y galon a strôc.
• Holwch eich meddyg neu fferyllydd cyn cymryd unrhyw feddyginiaeth, cyffur lladd poen, atchwanegiad neu feddyginiaeth lysieuol newydd, gan gynnwys meddyginiaethau traddodiadol: gall rhai niweidio'r arennau, ac mae angen dos gwahanol ar lawer o feddyginiaethau pan fydd yr arennau'n hidlo llai. Dywedwch wrth bob meddyg a fferyllydd beth yw'ch eGFR.
• Peidiwch ag ysmygu, cadwch yn heini, anelwch at bwysau iach a bwytewch lai o halen. Gall deietegydd roi cyngor ar brotein, potasiwm a ffosffad os yw gweithrediad eich arennau'n isel.
• Yfwch ddigon i gadw'ch wrin yn olau, oni bai bod eich meddyg wedi dweud wrthych chi am gyfyngu ar hylifau.
• Ewch i'ch archwiliadau. Mae profion gwaed ac wrin rheolaidd yn dangos a yw'r driniaeth yn gweithio.

Os bydd yr arennau'n methu, mae dialysis neu drawsblaniad aren yn gwneud eu gwaith. Bydd eich tîm arennau'n trafod hyn ymhell cyn i chi ei angen.