Symptomau asid wrig uchel a gowt: yr arwyddion, y lefelau, a phryd mae angen meddyg

Cynnyrch gwastraff yw asid wrig. Mae'r corff yn ei wneud wrth dorri i lawr purinau, sylweddau naturiol sydd yn eich celloedd eich hun ac mewn rhai bwydydd a diodydd. Fel arfer mae'n toddi yn y gwaed ac mae'r arennau yn ei basio allan yn yr wrin.

Mae'n cronni pan fydd y corff yn gwneud gormod ohono neu pan nad yw'r arennau'n cael gwared â digon. Yr enw ar lefel uchel yw hyperwricemia (hyperuricaemia). Mae'n gyffredin, a dydy llawer o bobl sydd â lefel uchel byth yn cael unrhyw broblem ohoni.

Ond pan fydd y lefel yn aros yn uchel, gall asid wrig ffurfio crisialau bach siâp nodwydd yn y cymalau ac o'u cwmpas ac yn yr arennau. Y crisialau hynny sy'n achosi'r symptomau: gowt yn y cymalau, a cherrig yn yr arennau.

Beth sy'n cyfrif fel uchel? Mae pob labordy'n argraffu ei ystod normal ei hun ar yr adroddiad, a chyn y menopos mae lefelau menywod fel arfer ychydig yn is na rhai dynion. Y rhif y mae meddygon yn gweithredu arno yng nghanllaw'r DU yw 360 micromol/L (6 mg/dL): ar y lefel honno neu uwch, mae gowt yn fwy tebygol mewn rhywun sydd â symptomau, a nod triniaeth gowt yw cadw'r lefel o dan hynny. I gymharu unedau, mae 1 mg/dL tua 60 micromol/L.

Yn aml does dim rhai. Ar ei ben ei hun, dydy asid wrig uchel fel arfer ddim yn achosi symptomau, ac yn aml caiff ei ganfod ar hap mewn prawf gwaed arferol. Dydy symptomau amwys fel blinder neu boenau drwy'r corff ddim yn nodweddiadol o asid wrig uchel, felly mae'n werth gwirio am achosion eraill.

Pyliau o gowt yw'r symptom mwyaf cyffredin:

• poen sydyn, difrifol mewn un cymal, yn aml yn dechrau yn y nos ac yn cynyddu dros ychydig oriau
• bôn bawd y troed gan amlaf, ond hefyd cymalau eraill y droed, y ffêr, y pen-glin, yr arddwrn, y llaw neu'r penelin
• mae'r cymal yn boeth, wedi chwyddo ac yn goch neu'n borffor, gyda chroen sgleiniog, ac mor dyner fel bod hyd yn oed cynfas gwely'n brifo
• fel arfer mae pwl yn setlo o fewn 1 i 2 wythnos, hyd yn oed heb driniaeth, ond mae pyliau'n tueddu i ddod yn ôl, yn amlach dros amser

Cerrig yn yr arennau: poen yn ochr y bol neu waelod y cefn a all ledu i'r werddyr a dod a mynd mewn tonnau, gyda theimlo'n gyfoglyd, angen pasio dŵr yn aml, neu wrin cymylog.

Ar ôl blynyddoedd o asid wrig uchel:

• lympiau caled, sialcaidd o dan y croen (tophi), ar y bysedd, bysedd y traed, y penelinoedd neu'r clustiau
• cymalau sy'n aros yn anystwyth ac yn boenus rhwng pyliau, a niwed i'r cymalau

Mewn menywod: mae gowt yn llai cyffredin ac yn brin cyn y menopos, oherwydd bod yr hormon oestrogen yn helpu'r arennau i gael gwared ag asid wrig. Ar ôl y menopos mae'r risg yn codi, ac mae'r symptomau yr un fath ag mewn dynion.

Mae asid wrig yn codi pan fydd y corff yn gwneud mwy ohono neu pan fydd yr arennau'n clirio llai. Pethau sy'n ei godi, neu'n gwneud gowt yn fwy tebygol:

• Alcohol, a diodydd wedi'u melysu â siwgr, gan gynnwys rhai â surop corn ffrwctos uchel
• Bwydydd llawn purinau: cig coch, offal fel iau ac aren, a rhai bwydydd môr
• Pwysau gormodol, pwysedd gwaed uchel, colesterol uchel, diabetes a chlefyd yr arennau
• Meddyginiaethau: tabledi dŵr (diwretigion), aspirin dos isel, rhai meddyginiaethau pwysedd gwaed (atalyddion ACE), ciclosporin a niacin dos uchel. Peidiwch â rhoi'r gorau i feddyginiaeth sydd wedi'i rhagnodi ar eich pen eich hun: gofynnwch i'r meddyg a'i rhagnododd.
• Eich genynnau a'ch oedran: mae gowt yn rhedeg mewn teuluoedd, yn fwy cyffredin mewn dynion, fel arfer yn dechrau yng nghanol oed, ac yn dod yn fwy tebygol mewn menywod ar ôl y menopos
• Yn fwy anaml, rhai canserau'r gwaed a'u triniaeth (cemotherapi)

Beth sy'n sbarduno pwl: yfed llawer o alcohol, pryd bwyd mawr iawn, peidio ag yfed digon o hylif, salwch gyda thwymyn, anaf neu lawdriniaeth, a dechrau neu newid rhai meddyginiaethau.

Mae prawf gwaed asid wrig (a elwir hefyd yn wrad serwm neu serum urate) yn mesur y lefel. Mewn rhywun sydd â symptomau nodweddiadol o gowt, mae lefel o 360 micromol/L (6 mg/dL) neu fwy yn cefnogi'r diagnosis. Gall y lefel ostwng yn ystod pwl, felly os yw'n is a gowt yn dal i ymddangos yn debygol, caiff y prawf ei ailadrodd o leiaf 2 wythnos ar ôl i'r pwl setlo. Dydy canlyniad uchel ar ei ben ei hun, heb symptomau, ddim yn golygu bod gennych chi gowt.

Lefel asid wrig	Beth mae fel arfer yn ei olygu
360 micromol/L (6 mg/dL) neu fwy	Yn cefnogi gowt mewn rhywun â symptomau nodweddiadol; dydy llawer o bobl ar y lefel hon byth yn cael gowt
O dan 360 micromol/L (6 mg/dL)	Y targed triniaeth arferol i bobl â gowt
O dan 300 micromol/L (5 mg/dL)	Targed is i bobl â lympiau (tophi), niwed parhaol i'r cymalau, neu byliau sy'n dal i ddod

Prawf hylif y cymal: os nad yw'r diagnosis yn glir, mae meddyg yn tynnu ychydig o hylif o'r cymal gyda nodwydd fain ac yn chwilio am grisialau o dan ficrosgop. Mae hefyd yn gwirio am haint.

Sganiau: pelydr-X, uwchsain neu sgan CT arbennig (CT ynni deuol, dual-energy CT) os na ellir cymryd hylif.

Gwiriadau eraill, gan fod gowt yn aml yn dod gyda chyflyrau eraill: gweithrediad yr arennau (creatinin ac eGFR), siwgr gwaed (HbA1c), colesterol a phwysedd gwaed. Gall prawf wrin am asid wrig helpu pan mai cerrig yn yr arennau yw'r broblem. Mae ein canllaw clefyd yr arennau yn esbonio rôl yr arennau.

Asid wrig uchel heb symptomau: dydy llawer o bobl byth yn cael problem. Os nad ydych chi erioed wedi cael gowt na cherrig yn yr arennau, gofynnwch i'ch meddyg a oes angen gwneud unrhyw beth; yn aml y cyngor yw gweithio ar yr achosion, fel pwysau, alcohol, diodydd llawn siwgr a phwysedd gwaed, yn hytrach na chymryd meddyginiaeth.

Mae gowt yn wahanol. Heb driniaeth sy'n gostwng asid wrig, mae crisialau newydd yn dal i ffurfio, a dros amser:

• mae pyliau'n dod yn amlach, yn para'n hirach ac yn lledu i fwy o gymalau
• mae tophi yn ffurfio o dan y croen
• gall cymalau gael eu niweidio'n barhaol (arthritis gowtaidd cronig)
• mae cerrig yn yr arennau yn dod yn fwy tebygol

Mae gowt hefyd yn aml yn mynd law yn llaw â phwysedd gwaed uchel, clefyd yr arennau, diabetes a chlefyd y galon, felly mae meddygon yn gwirio am y rhain hefyd. O'i drin yn dda, mae'r rhan fwyaf o bobl â gowt yn rhoi'r gorau i gael pyliau ac mae'r lympiau'n crebachu.

Yn ystod pwl:

• gorffwyswch y cymal a'i godi, cadwch gynfasau'r gwely oddi arno, a'i oeri gyda phecyn iâ wedi'i lapio mewn tywel
• yfwch ddigon o hylif
• efallai y bydd meddyg yn cynnig cyffur lladd poen gwrthlidiol (NSAID), colchicine, neu gwrs byr o dabledi steroid; po gyntaf y caiff ei ddechrau, gorau oll y mae'n gweithio

Gostwng asid wrig yn y tymor hir: mae meddygon yn cynnig meddyginiaeth sy'n gostwng wrad, fel arfer allopurinol neu febuxostat, i bobl sy'n cael pyliau dro ar ôl tro neu byliau trafferthus, clefyd yr arennau, tophi, niwed i'r cymalau, neu sy'n cymryd tabledi dŵr, ac yn ei thrafod gydag unrhyw un sydd wedi cael pwl. Fel arfer caiff ei dechrau 2 i 4 wythnos ar ôl i bwl setlo, ei chynyddu gam wrth gam gyda phrofion gwaed nes bod y lefel ar y targed, a'i chymryd yn y tymor hir, am oes yn aml. Gall pyliau ddigwydd yn ystod y misoedd cyntaf, felly efallai y bydd meddyg yn ychwanegu meddyginiaeth i'w hatal: daliwch ati i gymryd y feddyginiaeth sy'n gostwng wrad.

Arferion sy'n helpu:

• cadwch bwysau iach, a cholli pwysau'n araf os oes angen
• yfwch lai o alcohol a diodydd llawn siwgr, a chael diwrnodau heb alcohol
• yfwch ddigon o ddŵr drwy'r dydd
• cadwch yn heini mewn ffyrdd sy'n dyner ar gymalau poenus, a rhowch y gorau i ysmygu

Does dim un "deiet asid wrig" wedi'i brofi i atal pyliau na gostwng asid wrig; deiet iach a chytbwys yw'r hyn a gynghorir.

Penderfyniad eich meddyg yw pa feddyginiaeth, a faint ohoni. Dydy cyffuriau lladd poen gwrthlidiol ddim yn ddiogel i bawb, er enghraifft gyda chlefyd yr arennau, wlserau stumog neu rai cyflyrau'r galon, felly gofynnwch i fferyllydd neu feddyg yn gyntaf. Byddwch yn wyliadwrus o bowdrau, te ac atchwanegiadau "gwella asid wrig" sy'n cael eu gwerthu ar-lein: gofynnwch i feddyg neu fferyllydd cyn rhoi cynnig arnyn nhw.