علائم بیماری کلیه: نشانه‌های آسیب کلیه و آزمایش‌هایی که آن را پیدا می‌کنند

شما دو کلیه دارید، هر کدام تقریباً به اندازه یک مشت، زیر دنده‌ها در دو طرف ستون فقرات. کلیه‌ها هر دقیقه خون شما را تصفیه می‌کنند و مواد زائد و آب اضافه را به شکل ادرار بیرون می‌فرستند. همچنین نمک‌ها و مواد معدنی بدن را در تعادل نگه می‌دارند، به کنترل فشار خون کمک می‌کنند، در ساخت گلبول‌های قرمز نقش دارند و استخوان‌ها را محکم نگه می‌دارند.

بیماری مزمن کلیه (CKD) یعنی کلیه‌ها آسیب دیده‌اند و به مدت سه ماه یا بیشتر کمتر از حد لازم تصفیه می‌کنند. این بیماری شایع است، به‌خصوص با بالا رفتن سن، و در افرادی با تبار جنوب آسیا یا سیاه‌پوست شایع‌تر است.

کلیه‌ها ظرفیت ذخیره زیادی دارند، پس می‌توانند بخش بزرگی از کارکردشان را از دست بدهند پیش از آنکه شما چیزی حس کنید. بنیاد ملی کلیه (National Kidney Foundation) تخمین می‌زند که فقط حدود 1 نفر از هر 10 نفر مبتلا به CKD از بیماری‌اش خبر دارد. برای همین بیماری کلیه معمولاً با آزمایش پیدا می‌شود، نه با علائم.

در ابتدا: معمولاً هیچ علامتی وجود ندارد. اولین سرنخ اغلب یک آزمایش خون یا ادرار معمولی است که به دلیل دیگری انجام شده. بعضی افراد متوجه ادرار کف‌دار، پف چشم یا ادرار کردن بیشتر در شب می‌شوند که می‌تواند از نشانه‌های اولیه نشت پروتئین یا کاهش توانایی کلیه‌ها در غلیظ کردن ادرار باشد.

بعدها، با کاهش کارکرد کلیه:

• نشانه‌های مایعات: تورم مچ پا، پاها یا دست‌ها، پف چشم، تنگی نفس
• نشانه‌های ادرار: ادرار کردن بیشتر، به‌خصوص در شب، خون در ادرار، ادرار کف‌دار
• نشانه‌های تجمع مواد زائد: خستگی، خارش یا خشکی پوست، بی‌اشتهایی و کاهش وزن، حالت تهوع، گرفتگی عضلات، مشکل خواب، تمرکز ضعیف، سردرد
• در مردان: مشکلات نعوظ. در زنان: در بیماری پیشرفته، قاعدگی ممکن است نامنظم شود یا قطع شود.

وقتی کلیه‌ها از کار می‌افتند (مرحله 5): این علائم شدیدتر می‌شوند و ممکن است دیالیز یا پیوند کلیه لازم شود. طبق آمار NHS (خدمات سلامت ملی بریتانیا)، این اتفاق فقط برای حدود 2 نفر از هر 100 نفر مبتلا به CKD می‌افتد؛ بیشتر افراد بیماری را با دارو و چکاپ‌های منظم کنترل می‌کنند.

آسیب حاد کلیه (AKI) فرق دارد: طی چند ساعت یا چند روز پیش می‌آید، اغلب در جریان یک بیماری دیگر. نشانه‌ها شامل ادرار خیلی کمتر از معمول، تشنگی زیاد، تهوع یا استفراغ، تورم پاها، گیجی یا خواب‌آلودگی، و تنگی نفس در حالت دراز کشیده است. AKI باید همان روز توسط پزشک بررسی شود.

معمولاً نه. بیماری مزمن کلیه تقریباً همیشه بدون درد است و این یکی از دلایلی است که متوجهش نمی‌شوند.

دردی که از کلیه‌ها می‌آید در پهلو یا پشت، درست زیر دنده‌ها حس می‌شود و معمولاً علت دیگری دارد:

• عفونت کلیه: درد پهلو یا پشت همراه با تب، لرز، حالت تهوع، و اغلب سوزش هنگام ادرار. باید همان روز پیش پزشک بروید.
• سنگ کلیه: درد شدید و پیچشی (کولیکی) که موج‌موج می‌آید، از پشت یا پهلو به سمت کشاله ران، گاهی همراه با خون در ادرار.

بیشتر کمردردها از عضلات و مفاصل است، نه از کلیه‌ها. کمردرد به‌تنهایی، بدون تب و بدون تغییر در ادرار، به‌ندرت مشکل کلیه است.

• دیابت: قند خون بالا به فیلترهای ریز کلیه آسیب می‌زند. یکی از دو علت شایع اصلی است.
• فشار خون بالا: به رگ‌های خونی کوچک کلیه فشار می‌آورد. علت شایع اصلی دیگر است، و بیماری کلیه هم می‌تواند فشار خون را بیشتر بالا ببرد.
• بیماری قلبی و کلسترول بالا، که روی رگ‌های خون‌رسان کلیه اثر می‌گذارند.
• التهاب کلیه (گلومرولونفریت)، عفونت‌های مکرر کلیه و بیماری‌های ارثی مثل بیماری کلیه پلی‌کیستیک.
• انسداد در مسیر جریان ادرار، مثل سنگ کلیه‌ای که مدام برمی‌گردد یا بزرگی پروستات.
• مصرف طولانی‌مدت بعضی داروها، مثل مصرف منظم مسکن‌های ضدالتهاب (NSAIDs مثل ایبوپروفن یا دیکلوفناک) و لیتیوم. به این دلیل داروی تجویزشده را قطع نکنید: از پزشکتان بپرسید آیا به آزمایش کلیه نیاز دارید.
• سابقه آسیب حاد کلیه، که می‌تواند آسیب ماندگاری به جا بگذارد.

چون بیماری کلیه در مراحل اولیه بی‌صداست، به افرادی که در معرض خطر بیشتری هستند توصیه می‌شود حتی وقتی حالشان خوب است، مرتب آزمایش بدهند:

• دیابت: چک کردن کلیه هر سال
• فشار خون بالا یا بیماری قلبی
• سابقه خانوادگی نارسایی کلیه یا بیماری ارثی کلیه
• سابقه آسیب حاد کلیه، سنگ کلیه‌ای که مدام برمی‌گردد، بزرگی پروستات یا لوپوس
• مصرف طولانی‌مدت داروهایی که می‌توانند روی کلیه اثر بگذارند، مثل لیتیوم یا مصرف منظم مسکن‌های NSAID
• سن بالای 60 سال، و افراد با تبار جنوب آسیا یا سیاه‌پوست که خطر بیشتری دارند
• پروتئین یا خون در ادرار که قبلاً پیدا شده و علتش معلوم نیست

از پزشکتان بپرسید هر چند وقت یک بار باید آزمایش بدهید.

دو آزمایش ساده بیشتر موارد بیماری کلیه را پیدا می‌کنند، معمولاً خیلی پیش از آنکه علائم ظاهر شوند:

• آزمایش خون کراتینین، ماده زائدی که کلیه‌ها آن را دفع می‌کنند. آزمایشگاه آن را به eGFR (میزان فیلتراسیون گلومرولی تخمینی) تبدیل می‌کند که نشان می‌دهد کلیه‌ها در هر دقیقه چقدر خون را تصفیه می‌کنند. eGFR کمتر از 60 به مدت سه ماه یا بیشتر یعنی CKD، و کمتر از 15 یعنی نارسایی کلیه. راهنمای کراتینین ما عددها و مراحل را همراه با یک ماشین‌حساب توضیح می‌دهد.
• آزمایش آلبومین ادرار، پروتئینی که کلیه‌های سالم آن را در خون نگه می‌دارند. نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (ACR) نشان می‌دهد چقدر از آن نشت می‌کند.

برگه‌های آزمایش از هر دو واحد استفاده می‌کنند، پس ببینید برگه شما کدام را چاپ کرده است. جواب بالا معمولاً برای تأیید تکرار می‌شود، چون ورزش، عفونت یا قاعدگی می‌تواند آن را برای مدتی بالا ببرد.

پزشک ممکن است آزمایش نواری ادرار (دیپ‌استیک) برای خون و پروتئین، سونوگرافی کلیه‌ها، و آزمایش‌های خون دیگری مثل پتاسیم و شمارش کامل خون (CBC) را هم درخواست کند، چون بیماری کلیه می‌تواند باعث کم‌خونی شود.

بیماری مزمن کلیه درمان قطعی ندارد، اما درمان می‌تواند پیشرفتش را کُند کند و از قلب محافظت کند، و هرچه زودتر شروع شود بهتر است.

• کنترل فشار خون مهم‌ترین قدم است. پزشکان اغلب داروهایی به کار می‌برند که از کلیه‌ها هم محافظت می‌کنند؛ اینکه کدام دارو و چه مقدار، تصمیم پزشک شماست.
• کنترل قند خون اگر دیابت دارید. بعضی داروهای دیابت هم به کلیه‌ها کمک می‌کنند مدت طولانی‌تری کار کنند.
• داروهای پایین‌آورنده کلسترول برای محافظت از قلب، چون CKD خطر حمله قلبی و سکته مغزی را بالا می‌برد.
• پیش از مصرف هر داروی جدید، مسکن، مکمل یا داروی گیاهی با پزشک یا داروساز مشورت کنید، از جمله داروهای سنتی: بعضی می‌توانند به کلیه‌ها آسیب بزنند، و بسیاری از داروها وقتی کلیه‌ها کمتر تصفیه می‌کنند دوز متفاوتی لازم دارند. eGFR خود را به هر پزشک و داروسازی بگویید.
• سیگار نکشید، فعال بمانید، برای رسیدن به وزن سالم تلاش کنید و نمک کمتری بخورید. اگر کارکرد کلیه‌تان پایین است، متخصص تغذیه می‌تواند درباره پروتئین، پتاسیم و فسفات راهنمایی‌تان کند.
• آن‌قدر آب بنوشید که ادرارتان کم‌رنگ باشد، مگر اینکه پزشکتان گفته باشد مایعات را محدود کنید.
• چکاپ‌هایتان را فراموش نکنید. تکرار آزمایش خون و ادرار نشان می‌دهد درمان جواب می‌دهد یا نه.

اگر کلیه‌ها از کار بیفتند، دیالیز یا پیوند کلیه کار آن‌ها را انجام می‌دهد. تیم درمان کلیه شما مدت‌ها پیش از آنکه به آن نیاز پیدا کنید، درباره‌اش با شما صحبت می‌کند.