Einkenni nýrnasjúkdóms: merki um nýrnaskemmdir og prófin sem finna þær

Þú ert með tvö nýru, hvort um sig á stærð við krepptan hnefa, neðan við rifbeinin sitt hvorum megin við hrygginn. Á hverri mínútu sía þau blóðið og fjarlægja úrgangsefni og umframvatn sem þvag. Þau halda líka söltum og steinefnum í jafnvægi, hjálpa til við að stýra blóðþrýstingi, eiga þátt í myndun rauðra blóðkorna og halda beinunum sterkum.

Langvinnur nýrnasjúkdómur (CKD) þýðir að nýrun eru sködduð og sía verr en þau ættu að gera, í þrjá mánuði eða lengur. Hann er algengur, einkum með hækkandi aldri, og algengari hjá fólki af suðurasískum eða afrískum uppruna.

Nýrun hafa mikla umframgetu, svo þau geta tapað stórum hluta starfseminnar áður en þú finnur nokkuð. Bandarísku nýrnasamtökin (National Kidney Foundation) áætla að aðeins um 1 af hverjum 10 með langvinnan nýrnasjúkdóm viti af því. Þess vegna eru það próf, ekki einkenni, sem finna nýrnasjúkdóm í flestum tilvikum.

Í byrjun: yfirleitt ekkert. Fyrsta vísbendingin er oft venjuleg blóð- eða þvagprufa sem tekin var af öðru tilefni. Sumir taka eftir froðukenndu þvagi, þrútnum augum eða tíðari þvaglátum á nóttunni, sem geta verið fyrstu merki um að prótein leki út í þvagið eða að nýrun þétti þvagið verr en áður.

Síðar, þegar starfsemin minnkar:

• Vökvamerki: bólgnir ökklar, fætur eða hendur, þrútin augu, mæði
• Þvagmerki: tíðari þvaglát, sérstaklega á nóttunni, blóð í þvagi, froðukennt þvag
• Merki um uppsöfnun úrgangsefna: þreyta, kláði eða þurr húð, lystarleysi og þyngdartap, ógleði, sinadráttur, svefnerfiðleikar, léleg einbeiting, höfuðverkur
• Hjá körlum: risvandamál. Hjá konum: blæðingar geta orðið óreglulegar eða hætt þegar sjúkdómurinn er langt genginn.

Þegar nýrun bila (5. stig): einkennin verða sterkari og þörf getur orðið á skilun eða nýrnaígræðslu. Samkvæmt tölum NHS (breska heilbrigðiskerfisins) gerist þetta aðeins hjá um 2 af hverjum 100 með langvinnan nýrnasjúkdóm; flestir halda sjúkdómnum í skefjum með lyfjum og reglulegu eftirliti.

Bráður nýrnaskaði (AKI) er annað mál: hann kemur fram á klukkustundum eða dögum, oft samhliða öðrum veikindum. Merkin eru meðal annars mun minni þvaglát en venjulega, mikill þorsti, ógleði eða uppköst, bólgnir fótleggir, rugl eða sljóleiki og mæði útafliggjandi. Bráður nýrnaskaði þarfnast læknis samdægurs.

Yfirleitt ekki. Langvinnur nýrnasjúkdómur er nær alltaf verkjalaus, sem er ein ástæða þess að hann fer fram hjá fólki.

Verkur frá nýrunum finnst í síðunni eða bakinu, rétt neðan við rifbeinin, og á sér yfirleitt aðra orsök:

• Nýrnasýking: verkur í síðu eða baki með hita, kuldahrolli og ógleði, og oft sviða við þvaglát. Hún þarfnast læknis samdægurs.
• Nýrnasteinar: mikill, krampakenndur verkur sem kemur í bylgjum og leiðir frá baki eða síðu niður í nára, stundum með blóði í þvagi.

Flestir verkir í mjóbaki koma frá vöðvum og liðum, ekki nýrunum. Bakverkur einn og sér, án hita og án breytinga á þvaginu, stafar sjaldan frá nýrunum.

• Sykursýki: hár blóðsykur skemmir örsmáar síur nýrnanna. Hún er önnur af tveimur algengustu orsökunum.
• Hár blóðþrýstingur: reynir á litlu æðarnar í nýrunum. Hann er hin algengasta orsökin, og nýrnasjúkdómur getur hækkað blóðþrýstinginn enn frekar.
• Hjartasjúkdómur og hátt kólesteról, sem hafa áhrif á æðarnar sem flytja blóð til nýrnanna.
• Nýrnabólga (gauklabólga), endurteknar nýrnasýkingar og arfgengir sjúkdómar eins og blöðrunýrnasjúkdómur.
• Stíflur í þvagflæðinu, til dæmis nýrnasteinar sem koma aftur og aftur eða stækkaður blöðruhálskirtill.
• Langtímanotkun sumra lyfja, til dæmis regluleg notkun bólgueyðandi verkjalyfja (NSAID eins og íbúprófen eða díklófenak) og litíum. Ekki hætta á ávísuðu lyfi vegna þessa: spurðu lækninn hvort þú þurfir nýrnapróf.
• Fyrri bráður nýrnaskaði, sem getur skilið eftir varanlegar skemmdir.

Þar sem nýrnasjúkdómur er þögull í byrjun er fólki í aukinni áhættu ráðlagt að fara í reglulegar prufur, líka þegar því líður vel:

• Sykursýki: nýrnaskoðun á hverju ári
• Hár blóðþrýstingur eða hjartasjúkdómur
• Nýrnabilun eða arfgengur nýrnasjúkdómur í ættinni
• Fyrri bráður nýrnaskaði, nýrnasteinar sem koma aftur og aftur, stækkaður blöðruhálskirtill eða rauðir úlfar
• Langtímanotkun lyfja sem geta haft áhrif á nýrun, til dæmis litíum eða regluleg notkun bólgueyðandi verkjalyfja (NSAID)
• Eldri en 60 ára, og fólk af suðurasískum eða afrískum uppruna, sem er í meiri áhættu
• Prótein eða blóð sem hefur áður fundist í þvagi, án þekktrar orsakar

Spurðu lækninn hve oft þú ættir að fara í prufur.

Tvö einföld próf finna flesta nýrnasjúkdóma, yfirleitt löngu áður en einkenni koma fram:

• Blóðprufa fyrir kreatíníni, úrgangsefni sem nýrun hreinsa út. Rannsóknarstofan reiknar út frá því eGFR (áætlaðan gaukulsíunarhraða), sem sýnir hve mikið blóð nýrun sía á hverri mínútu. eGFR undir 60 í þrjá mánuði eða lengur þýðir langvinnan nýrnasjúkdóm, og undir 15 þýðir nýrnabilun. Leiðarvísirinn okkar um kreatínín útskýrir tölurnar og stigin, með reiknivél.
• Þvagprufa fyrir albúmíni, próteini sem heilbrigð nýru halda í blóðinu. Albúmín/kreatínín hlutfallið (ACR) sýnir hve mikið lekur út.

Svör nota aðra hvora eininguna, svo athugaðu hvor er á þínu svari. Hækkuð niðurstaða er yfirleitt endurtekin til staðfestingar, því líkamsþjálfun, sýking eða blæðingar geta hækkað hana tímabundið.

Læknar geta líka gert strimilpróf á þvagi fyrir blóði og próteini, ómskoðun af nýrunum og aðrar blóðprufur eins og kalíum og blóðhag (CBC), því nýrnasjúkdómur getur valdið blóðleysi.

Langvinnur nýrnasjúkdómur er ekki læknanlegur, en meðferð getur hægt á honum og verndað hjartað, og því fyrr sem hún hefst, því betra.

• Að halda blóðþrýstingi í skefjum er mikilvægasta skrefið. Læknar nota oft lyf sem vernda líka nýrun; læknirinn þinn ákveður hvaða lyf og hve mikið.
• Að halda blóðsykri í skefjum ef þú ert með sykursýki. Sum sykursýkislyf hjálpa líka nýrunum að starfa lengur.
• Kólesteróllækkandi lyf til að vernda hjartað, því langvinnur nýrnasjúkdómur eykur hættu á hjartaáfalli og heilablóðfalli.
• Ráðfærðu þig við lækni eða lyfjafræðing áður en þú byrjar á nýju lyfi, verkjalyfi, bætiefni eða jurtalyfi, þar á meðal hefðbundnum alþýðulyfjum: sum geta skaðað nýrun og mörg lyf þarf að gefa í öðrum skammti þegar nýrun sía minna. Segðu öllum læknum og lyfjafræðingum frá eGFR-gildinu þínu.
• Ekki reykja, hreyfðu þig, stefndu að heilbrigðri þyngd og borðaðu minna salt. Næringarfræðingur getur ráðlagt um prótein, kalíum og fosfat ef nýrnastarfsemin er skert.
• Drekktu nóg til að þvagið sé ljóst, nema læknirinn hafi sagt þér að takmarka vökva.
• Mættu í eftirlit. Endurteknar blóð- og þvagprufur sýna hvort meðferðin virkar.

Ef nýrun bila tekur skilun eða nýrnaígræðsla við starfi þeirra. Nýrnateymið þitt ræðir þetta við þig löngu áður en til þess kemur.