Ngā tohu TB (mate kohi): te maremare roa me ētahi atu tohu, TB moe me te TB hohe, me te huarahi e ora ai

He maremare e kore e mutu, he werawera i te pō, he heke taumaha kāore koe i whai? He noa te mate kohi (tuberculosis, TB), he maha ngā wā ka hapa i te kitea, ā, ka taea te whakaora. Anei te huarahi e mōhio ai, te whakamātautau hei pātai māu, me te take e tika ai kia whakaotia te maimoatanga.

I whakahoutia · Ngā mātāpuna

Whakautu poto

He aha ngā tohu o te TB (mate kohi)?

Ko te mate kohi (tuberculosis, TB) i ngā pūkahukahu, i te nuinga ka whakaputa i te maremare ka mau mō te 3 wiki, neke atu rānei, i ētahi wā me te toto, te huare (mucus) rānei, me te mamae uma, te ngenge, te kirika, te werawera i te pō, te kore hiakai me te heke o te taumaha. He māmā pea ngā tohu mō ngā marama maha. Ka taea anō e te TB te pā ki ētahi atu wāhi o te tinana. Ka taea te whakaora ki te kai katoa i te maimoatanga paturopi (antibiotics), nō reira kite i te rata mō tētahi whakamātautau.

He mōhiohio hauora, ehara i te tohutohu hauora. E mōhio ana tō rata ki tō āhua katoa; pātai ki a ia mō tō hua.

Taha ki te taha

Te pokenga TB moe (latent TB) me te mate TB hohe (active TB)

He tini ngā tāngata kei a rātou ngā iroriki TB, engari kāore i te māuiui. Ko ētahi anake ka pāngia e te mate TB. Ko ēnei ngā rerekētanga.

Te mea ka kitea e koeTe pokenga TB moe (latent TB)Te mate TB hohe (active TB)
Tō rongoKei te pai; kāore he tohuI te nuinga e māuiui ana: he maremare roa, he kirika, he werawera i te pō, he heke taumaha
Ka taea rānei e koe te horapa?KāoreĀe, ina kei ngā pūkahukahu, kei te korokoro rānei
Te noaTata ki te hauwhā o ngā tāngata o te aoTata ki te 5 ki te 10% o te hunga kua pāngia, i te roanga o tō rātou oranga
Ngā whakamātautauHe tōrunga (positive) te whakamātautau toto TB, te whakamātautau kiri (skin test) rānei; he noa te hihi-X uma (chest X-ray) me te sputumI te nuinga ka whakaatu ngā whakamātautau sputum me te hihi-X uma i te TB
Te maimoatangaHe maimoatanga ārai, i te nuinga 3 ki te 6 marama, kia kore ai e huri hei TB hoheHe paturopi (antibiotics), i te nuinga mō te 4 ki te 6 marama, i ētahi wā he roa ake
Te take he mea nuiMā te maimoa e kore ai e huri hei mate TB ā muri akeKi te kore he maimoatanga, ka mate pea te tangata; mā te maimoatanga, ka taea te whakaora

Ki te ngoikore te pūnaha ārai mate, nā te HIV, nā te mate huka (diabetes), nā ētahi rongoā, nā te kore kai e rawaka rānei, ka nui ake te tūpono ka huri te TB moe hei TB hohe.

Rārangi tohu TB

Tohua ngā mea kua pono mōu i ngā wiki torutoru kua hipa. Ka whakaatu te kāri mēnā e anga ana ō tohu ki ngā tohu o ngā pūkahukahu, ki ngā tohu whānui o te tinana me ngā tūpono rānei. Kāore he mea e tiakina, e tukuna rānei ki hea.

Rārangi tohu TB

0 o ngā tohu 12 kua tohua

Ngā tohu o ngā pūkahukahu0/4
Ngā tohu whānui me ngā tūpono0/8

Tohua ngā mea kua pono mōu i ngā wiki torutoru kua hipa.

Ka whakaraupapa tēnei rārangi i ngā tohu hei tauira mā tō rata. Kāore e taea e ia te whakatau he TB: me whai whakamātautau sputum, hihi-X, ētahi atu whakamātautau rānei, ā, he maha ngā māuiui ka whakaputa i te maremare roa, i te kirika, i te heke taumaha rānei.

He aha te mate kohi (tuberculosis, TB), ā, ka pēhea e horapa ai?

Ko te mate kohi (tuberculosis, TB) he pokenga nā ētahi huakita (bacteria) ka pā i te nuinga ki ngā pūkahukahu, engari ka taea te pā ki te tata ki ngā wāhanga katoa o te tinana.

Te huarahi e horapa ai: mā te hau, ina maremare, ina matihe, ina kōrero, ina waiata rānei tētahi tangata he TB tōna i ngā pūkahukahu, i te korokoro rānei. Ka noho ngā iroriki ki te hau mō ngā hāora, nō reira he nui ake te tūpono i roto i te whare, i ngā wāhi kāore e rere pai ana te hau, ā, ina roa, ina tata te noho tahi. Kāore te TB e horapa mā te pā, mā te tiritiri kai, mā te kihi rānei.

Te pokenga me te mate: tata ki te hauwhā o ngā tāngata o te ao kei a rātou ngā iroriki TB, engari kāore i te māuiui (TB moe, latent TB). Kāore rātou e rongo i te māuiui, ā, kāore e taea e rātou te horapa. Tata ki te 5 ki te 10% o rātou ka pāngia e te mate TB i tētahi wā.

I te tau 2025, 10.6 miriona ngā tāngata i māuiui i te TB, ā, 1.13 miriona i mate, nā reira ko te TB te take matua o te mate i te ao nā tētahi iroriki pokenga kotahi. Ko te nuinga o ngā tūroro kei India (tata ki te hauwhā), kei Indonesia, kei ngā Philippines, kei China, kei Pakistan, kei Nigeria, kei te Democratic Republic of the Congo me Bangladesh.

Ka taea te whakaora i te TB ki ngā paturopi (antibiotics) tika, ina kainga katoatia te maimoatanga.

He aha ngā tohu o te TB (mate kohi)?

Te TB i ngā pūkahukahu:

  • he maremare ka mau mō te 3 wiki, neke atu rānei
  • he maremare ka puta mai he huare (phlegm), i ētahi wā me te toto
  • he mamae uma

Ngā tohu whānui o te tinana:

  • he ngenge, he ngoikore rānei i ngā wā katoa
  • he kirika, he wiriwiri, he werawera i te pō rānei
  • te kore hiakai me te heke o te taumaha kāore koe i whai
  • i ngā tamariki, kāore e piki te taumaha, kāore rānei e tipu pērā i te mea e tūmanakohia ana

He māmā pea ngā tohu mō ngā marama maha, nō reira he maha ngā wā ka hapa te TB i te kitea.

Ko te TB i waho o ngā pūkahukahu ka whakaputa tohu i te wāhi e noho ana:

  • ngā repe (lymph nodes): he pupuhi mārō i raro i te kiri, i te nuinga i te kakī
  • te iwi tuarā (spine): he mamae tuarā
  • ngā whatukuhu: he toto i te mimi, he mimi pōuri, kōrehu rānei
  • te roro (TB meningitis): he ānini, he kakī mārō, he rangirua
  • te pouaka reo (voice box): he reo hāhā (hoarse)
  • he mamae puku anō, he pupuhi rānei o ngā hononga (joints), o ngā pona waewae rānei

Ko wai e nui ake ana te tūpono ki te TB?

He nui ake te tūpono ka pāngia koe e te mate TB mēnā:

  • kua noho tata koe ki tētahi tangata he TB hohe tōna, inarā i te kāinga
  • i whānau mai koe, i noho rānei koe i tētahi wāhi e noa ana te TB
  • he HIV tōu, he mate huka (diabetes), he rahunga whatukuhu (kidney failure), he pūnaha ārai mate ngoikore rānei nā te hahau matepukupuku (chemotherapy), nā te whakawhiti whēkau (organ transplant), nā ētahi rongoā koiora (biologic medicines) rānei
  • kāore e rawaka ana tō kai (undernourished)
  • e kai paipa ana koe, e inu nui ana i te waipiro, e whakamahi ana rānei i te tarukino
  • he tamaiti koe i raro i te 5 tau
  • e noho ana koe i tētahi wāhi kikī, kāore he kāinga, kei te whare herehere rānei
  • i pāngia koe e te TB i mua, ā, kāore i oti katoa te maimoatanga
  • e mahi ana koe i te ao hauora, i ngā whare whakaruruhau (shelters) rānei

He maha ngā wā ka haere tahi te mate huka me te TB: mēnā kei a koe tētahi, pātai mō tētahi whakamātautau mō tētahi atu (ka tirohia e te HbA1c te huka o te toto).

Ko ēhea whakamātautau e tirotiro ana mō te TB?

WhakamātautauTe mea ka whakaaturia
Whakamātautau rāpoi ngota tere (rapid molecular test) i te sputumKa kitea ngā iroriki TB i te huare kua maremaretia, i te nuinga i roto i te 48 hāora; ka tūtohu te WHO ko tēnei te whakamātautau tuatahi mō te tangata he tohu tōna
Sputum smear me te cultureKa rapu, ka whakatipu i ngā iroriki TB mai i te huare; mā te culture e whakaatu ko ēhea rongoā ka whai hua
Hihi-X uma (chest X-ray)Ka whakaatu i ngā panoni i ngā pūkahukahu nā te TB
Whakamātautau toto TB (IGRA), whakamātautau kiri (skin test) rāneiKa whakaatu i te pokenga TB, he moe, he hohe rānei; kāore e taea e ia anake te wehe ko tēhea
Ētahi atu matawai (scans), he biopsy rāneiKa whakamahia ina tērā pea kei waho te TB o ngā pūkahukahu

Te whakamātautau kiri me te whakamātautau toto: ka pānuitia te whakamātautau kiri i te 2 ki te 3 rā i muri mai. Ka taea e te kano ārai mate BCG te whakaputa i tētahi hua tōrunga hē (falsely positive) i te whakamātautau kiri, nō reira he maha ngā wā ka pai ake te whakamātautau toto mō te hunga kua whiwhi i te BCG.

Ka tukuna anō ki te hunga he TB tōna tētahi whakamātautau HIV, me tētahi whakamātautau huka toto mō te mate huka (diabetes).

Me pēhea te maimoa i te TB?

Ka maimoatia te mate TB ki tētahi kohinga paturopi (antibiotics), i te nuinga ko te rifampicin, te isoniazid, te pyrazinamide me te ethambutol, ka kainga ia rā mō te 4 ki te 6 marama, i ētahi wā he roa ake. Ka maimoatia te TB moe ki tētahi maimoatanga ārai poto ake, i te nuinga 3 ki te 6 marama.

  • Kainga ia pire, kia rite tonu ki tā te rata i tohutohu ai, kia oti rā anō te maimoatanga, ahakoa ka pai ake tō rongo. Ki te mutu wawe, ki te hapa rānei ētahi pire, ka hoki mai pea te TB, ā, ka puta pea he TB ātete rongoā (drug-resistant TB), he uaua ake te maimoa.
  • He maha ngā hōtaka TB e tuku ana i te tautoko, pērā i tētahi kaimahi hauora ka toro mai ki a koe ia rā, he maha rānei ngā wā i te wiki, kanohi ki te kanohi, mā te ataata rānei, hei āwhina i a koe kia haere tonu.
  • Ka taea te maimoa me te whakaora i te TB ātete rongoā (pērā i te MDR-TB), engari me whai tohunga TB (TB specialist) me ngā rongoā roa ake, rerekē rānei.

Ngā pānga kino (side effects):

  • Ka huri ētahi rongoā TB i te mimi, i ngā roimata, i te werawera me te wai o te waha (saliva) kia karaka. Kāore he kino o tēnei.
  • Waea atu ki tō rata, ki tō rōpū TB rānei i taua rā tonu mō te kiri, te karu kōwhai rānei, te mamae puku me te hiahia ruaki, te ruaki rānei, te kore rongo (numbness), te hikohiko (tingling) rānei i ō ringa, i ō waewae rānei, te āmiomio, he ira i te kiri (rash) rānei.
  • Karohia te waipiro, nā te mea ka tāpiri i te taumaha ki te ate.
  • Ka iti iho te whai hua o te pire ārai hapū (contraceptive pill) nā ētahi rongoā TB; pātai mō ētahi atu momo ārai hapū.

Ko tēhea rongoā, ā, e hia te nui, mā tō rata tērā e whakatau. Kaua rawa e tiritiri, e whakamutu rānei i te rongoā TB i runga i tō ake whakaaro.

Me pēhea e ārai ai i te TB?

  • Tikina he whakamātautau mēnā kua noho tata koe ki tētahi tangata he TB tōna, ahakoa kei te pai tō rongo. Mā te maimoatanga ārai e kore ai te TB moe e huri hei mate.
  • Hīpokina tō māngai ina maremare, ina matihe rānei, ā, kia pai te rere o te hau i roto i ngā rūma.
  • Whakaotia tō maimoatanga mēnā he TB tōu: mā konā koe e ora ai, ā, ka tiakina ngā tāngata e karapoti ana i a koe.
  • Kano ārai mate BCG: ka hoatu ki ngā pēpi me ngā tamariki nohinohi i te maha o ngā whenua e noa ana te TB. Ka tiakina ngā tamariki i ngā momo TB taumaha, ā, ka ārai i te mate, engari kāore e tiaki katoa ana i ngā pakeke.
  • Tiakina tō hauora: mā te kai pai, te kore kai paipa, te whakaiti i te waipiro, me te pupuri i te mate huka (diabetes) me te HIV kia tika, ka heke te tūpono ki te mate TB.

Āhea kite ai i te rata

Whakaritea he hui ki te rata

  • He maremare kua mau neke atu i te 3 wiki, inarā me te kirika, te werawera i te pō, te heke taumaha, te ngenge rānei: kite i te rata i roto i ngā rā torutoru, ā, pātai mō tētahi whakamātautau TB.
  • He maremare toto, he huare rānei he toto kei roto: tikina he tohutohu hauora ohotata i tēnei rā.
  • Kua noho tata ki tētahi tangata he TB tōna: kite i te rata mō tētahi whakamātautau, ahakoa kei te pai tō rongo.
  • He tamaiti i raro i te 5 tau, he tangata rānei he HIV, he mate huka (diabetes), he pūnaha ārai mate ngoikore rānei tōna, kua noho tata ki tētahi tangata he TB tōna: kite wawe i te rata.
  • E maimoatia ana mō te TB, ā, he kiri, he karu kōwhai rānei, he mamae puku me te ruaki, he kore rongo (numbness), he āmiomio, he ira i te kiri (rash) rānei: waea atu ki tō rata, ki tō rōpū TB rānei i taua rā tonu.

Tikina he āwhina ohotata ināianei (waea atu ki te nama ohotata o tō rohe) mēnā kei tētahi tangata:

  • he kakī mārō me te ānini kino, he mamae rānei ina titiro ki ngā rama kanapa
  • he hūkiki (seizure), he rangirua ohorere, he panoni rānei o te whanonga
  • he ngoikore ohorere, he kore rānei e taea te neke i tētahi wāhanga o te tinana
  • he maremare toto nui, he uaua rānei te hā

Ka taea te whakaora i te TB, ā, ko te nuinga ka maimoatia i te kāinga. Ko ēnei tohu he tohu pea kua horapa te TB ki te roro, kei te whakaputa rānei i te rere toto taumaha i ngā pūkahukahu, ā, e kore e taea te tatari. Kaua e taraiwa i a koe anō.

He maremare e kore e mutu? Kōrerotia.

Ka whakarongo a Saluvo ki ō tohu, i ō ake kupu, i tō ake reo, ka tirotiro tuatahi i ngā tohu whakatūpato, ā, ka kī atu ko tēhea rata hei kite māu, ā, kia hohoro pēhea. E maimoatia ana koe mō te TB? Mā ngā whakamaumahara WhatsApp koe e āwhina kia kainga ia pire.

Pātai mō aku tohu

Kore utu te tīmata. Kōrerotia tō āhua i ō ake kupu, i tō ake reo.

Ngā pātai a te iwi

  • I te nuinga he maremare e kore e mutu, ka mau mō te 3 wiki, neke atu rānei, me te ngenge, te kirika, te werawera i te pō, te kore hiakai, te heke taumaha rānei. Ka tīmata pōturi pea ngā tohu, ā, ka noho māmā mō ngā marama, nō reira he māmā te pōhēhē he makariri roa, he kōhea (bronchitis) rānei te TB. Ko te maremare roa, he take kia whakamātautauria mō te TB.

  • Kāore te maremare TB e ngaro noa: ka mau mō ngā wiki, mō ngā marama rānei, ā, he maha ngā wā ka kino ake, i ētahi wā ka puta mai he huare, he toto rānei. Ko ia maremare ka mau mō te 3 wiki, neke atu rānei, me tirotiro e te rata, inarā me te kirika, te werawera i te pō, te heke taumaha rānei.

  • Ka taea e te TB hohe i ngā pūkahukahu, i te korokoro rānei te horapa mā te hau ina maremare, ina matihe, ina kōrero, ina waiata rānei te tangata, i te nuinga i muri i te noho tata, roa hoki i roto i te whare. Kāore te TB moe e horapa. Kāore te TB e horapa mā te pā, mā te tiritiri kai, mā te kihi rānei. Mā te maimoatanga e heke wawe ai te tūpono ka tukuna ki ētahi atu.

  • Ko te tikanga o te TB moe, kei roto ngā iroriki TB i tō tinana engari kāore e mahi ana: kei te pai tō rongo, kāore he tohu, ā, kāore e taea e koe te horapa. Tata ki te 5 ki te 10% o te hunga he TB moe tōna ka pāngia e te mate TB ā muri ake, nui ake ina he HIV, he mate huka (diabetes), he pūnaha ārai mate ngoikore rānei. Mā tētahi maimoatanga ārai poto e ārai tērā.

  • Āe. Ka taea te whakaora i te mate TB ki tētahi kohinga paturopi (antibiotics) ka kainga ia rā mō te maimoatanga katoa, i te nuinga 4 ki te 6 marama. Ka taea anō te maimoa me te whakaora i te TB ātete rongoā, ki ngā rongoā rerekē mai i tētahi tohunga TB. Ki te kore he maimoatanga, ka mate pea te tangata i te TB.

  • I te nuinga 4 ki te 6 marama mō te mate TB, i ētahi wā he roa ake, hei tauira ina pā te TB ki te roro, ina ātete rānei ki ngā rongoā. Ka maimoatia te TB moe ki tētahi maimoatanga ārai poto ake, i te nuinga 3 ki te 6 marama. Mā tō rata te mahere e whakatau.

  • Ka hoki mai pea te TB, ā, ka ātete pea ngā iroriki ki ngā rongoā, nā reira ka tino uaua ake te maimoa i te TB. Kainga ia pire kia kī rā anō tō rata kua oti te maimoatanga, ahakoa ka pai ake tō rongo. Mēnā ka hapa tētahi pire, he pānga kino (side effects) rānei ōu, kōrerotia ki tō rata, ki tō rōpū TB rānei, kaua e whakamutu.

  • Mō te tangata he tohu tōna, he whakamātautau sputum, ko te mea pai rawa he whakamātautau rāpoi ngota tere (rapid molecular test) ka puta ngā hua i roto i te 48 hāora, me tētahi hihi-X uma (chest X-ray). Ka whakaatu te whakamātautau toto TB, te whakamātautau kiri rānei i te pokenga TB, engari kāore e taea e ia anake te wehe i te TB moe me te TB hohe. Tērā pea me whai matawai (scans), biopsy rānei mō te TB i waho o ngā pūkahukahu.

  • Āe. Ko te TB i waho o ngā pūkahukahu, pērā i ngā repe (lymph nodes), i te iwi tuarā, i ngā whatukuhu rānei, ka whakaputa pea i ngā repe pupuhi, i te mamae tuarā, i te toto i te mimi rānei. He māmā pea anō te TB tōmua i ngā pūkahukahu. Ko te kirika, te werawera i te pō me te heke taumaha kāore he take mārama, he take kia tirohia.

  • Ka tiakina e te BCG ngā pēpi me ngā tamariki nohinohi i ngā momo TB taumaha, pērā i te TB meningitis, ā, ka ārai i te mate. Kāore e tiaki katoa ana i ngā pakeke i te TB i ngā pūkahukahu, nō reira ko te tangata he tohu TB tōna me whai whakamātautau, ahakoa i whiwhi ia i te BCG.

  • Ka huri ētahi rongoā TB, pērā i te rifampicin, i te mimi, i ngā roimata, i te werawera me te wai o te waha (saliva) kia karaka. He noa tēnei, kāore he kino, ā, ka taea te poke i ngā arotahi whakapā ngohengohe (soft contact lenses). Engari ko te kiri, te karu kōwhai rānei, te mamae puku me te ruaki, te kore rongo (numbness) rānei, he pānga kino me kōrero ki tō rata i taua rā tonu.

  • Āe. Mā te mate huka ka nui ake te tūpono ki te mate TB, ā, mā te TB ka uaua ake te whakahaere i te huka o te toto. He maha ngā wā ka whakamātautauria te hunga he TB tōna mō te mate huka, ā, ko te hunga he mate huka tōna me te maremare roa, me whakamātautau mō te TB. He tūpono nui anō te HIV, nō reira ka tukuna anō he whakamātautau HIV.

  • Āe. Ko ngā tamariki, inarā i raro i te 5 tau, he nui ake te tūpono ki ngā momo TB taumaha, ā, tērā pea kāore e piki te taumaha, kāore rānei e tipu pērā i te mea e tūmanakohia ana, kaua ko te maremare roa. Ko te tamaiti kua noho tata ki tētahi tangata he TB tōna, me kite i te rata, ahakoa te āhua nei kei te pai ia. Ka tiakina e te BCG ngā tamariki nohinohi i te TB taumaha.

Ngā whakamātautau e āwhina ana

Rangitaki

Ngā mātāpuna

  1. WHO fact sheet: Tuberculosis
  2. CDC: Signs and symptoms of TB
  3. CDC: About tuberculosis
  4. CDC: Treating tuberculosis
  5. NHS: Tuberculosis (TB)

I whakahoutia . He mōhiohio hauora, ehara i te tohutohu hauora. E mōhio ana tō rata ki tō āhua katoa; pātai ki a ia mō tō hua.