Ko te mate kohi (tuberculosis, TB) he pokenga nā ētahi huakita (bacteria) ka pā i te nuinga ki ngā pūkahukahu, engari ka taea te pā ki te tata ki ngā wāhanga katoa o te tinana.
Te huarahi e horapa ai: mā te hau, ina maremare, ina matihe, ina kōrero, ina waiata rānei tētahi tangata he TB tōna i ngā pūkahukahu, i te korokoro rānei. Ka noho ngā iroriki ki te hau mō ngā hāora, nō reira he nui ake te tūpono i roto i te whare, i ngā wāhi kāore e rere pai ana te hau, ā, ina roa, ina tata te noho tahi. Kāore te TB e horapa mā te pā, mā te tiritiri kai, mā te kihi rānei.
Te pokenga me te mate: tata ki te hauwhā o ngā tāngata o te ao kei a rātou ngā iroriki TB, engari kāore i te māuiui (TB moe, latent TB). Kāore rātou e rongo i te māuiui, ā, kāore e taea e rātou te horapa. Tata ki te 5 ki te 10% o rātou ka pāngia e te mate TB i tētahi wā.
I te tau 2025, 10.6 miriona ngā tāngata i māuiui i te TB, ā, 1.13 miriona i mate, nā reira ko te TB te take matua o te mate i te ao nā tētahi iroriki pokenga kotahi. Ko te nuinga o ngā tūroro kei India (tata ki te hauwhā), kei Indonesia, kei ngā Philippines, kei China, kei Pakistan, kei Nigeria, kei te Democratic Republic of the Congo me Bangladesh.
Ka taea te whakaora i te TB ki ngā paturopi (antibiotics) tika, ina kainga katoatia te maimoatanga.


