Te maumahara ki ia horopeta: ngā tikanga iti e tino mau ana

He mea noa te hapa o ngā horopeta. He tino nui hoki te hunga e pērā ana, ā, he take nui. I whakatau tata te World Health Organization ko te hunga he mate mō te wā roa ō rātou i ngā whenua whai rawa ake, e kai ana i ō rātou rongoā pērā i tā te tākuta i tono ai, mō te haurua noa o te wā, i te toharite, ā, he iti iho i wāhi kē. He tawhito, he whakatau tata noa taua tau, engari e mau tonu ana te take: ina hapa ngā horopeta, kāore e taea e te maimoatanga te mahi pērā i te tika.

Ko te rongo pai, he nui ake te āwhina a ngā tikanga iti, hōhā noa, i te kaha o te ngākau. Anei ngā mea e tautokona ana e te rangahau.

Herea ngā horopeta ki tētahi mea e mahi kē ana koe

Te tī o te ata, te horoi niho, te kai o te pō. Ko te horopeta e herea ana ki tētahi mahi kei a koe kē, he māmā ake te maumahara i tērā e herea ana ki te karaka anake.

Ehara tēnei i te whakaaro pai noa. I kohikohi tētahi arotake nui o 2017 i ngā whakamātautau 771 o ngā ara hei āwhina i te tangata ki te kai i ō rātou rongoā. Ko ngā ara i hangaia i runga i ngā tikanga, pērā i te hono i ngā horopeta ki ngā mahi o ia rā, i pai ake i ērā kāore i pērā. Pērā anō ngā rautaki mahi ā-ringa pērā i ngā tohu whakamaumahara me te aroturuki, ki te taha o te hoatu noa i ētahi atu kōrero ki te tangata.

Kia mau ai te hononga:

• Kōwhiria he tohu kotahi mō ia horopeta. He pai ake te "I muri i taku horoi niho i te pō" i te "i tētahi wā i te ahiahi".
• Kia mārama ki te wāhi. E ai ki te kairangahau tikanga a Dr Pippa Lally, mā te mahere mārama mō te wā me te wāhi e nui ake ai tō whai, i te whakaaro pōkākā.
• Kia noho te rongoā ki te taha o te tohu, mēnā he haumaru. Kia tawhiti i ngā ringa o ngā tamariki, kia tawhiti hoki i te wera me te korohū mēnā e pērā ana te tapanga.

He rā tauira

Anei pea te āhua mō tētahi tangata e toru ōna horopeta ia rā:

• Ata: "Ina whakakāngia te tīkera, ka kai au i taku pire o te ata." Ka noho te pouaka ki te taha o te ipu tī.
• Poutūmārō: "Ina noho au mō te kai o te poutūmārō, ka kai au i te tuarua." Ka noho tētahi pouaka iti ā-rā ki tō pēke.
• Pō: "Ina waiho e au taku paraihe niho, ka kai au i te whakamutunga." Ka noho te pouaka whakarite pire ki te whata o te wharepaku, mēnā ka whakaae te tapanga.

Tuhia tōu ake. Mā te kite i te mahere ki ngā kupu ka māmā ake te whai, ka māmā ake hoki te tiri ki te hunga e āwhina ana i a koe.

Tīmata ki te horopeta e tino hapa ana

Kāore koe e hiahia kia whakatikaina ngā mea katoa i te wā kotahi. Mēnā ka hapa tētahi horopeta i ērā atu, tīmata ki reira: hangaia he tohu mōna i te tuatahi, kātahi ka tāpiri i ērā atu.

Hoatu he wā

He maha ngā wā ka kī te tangata e 21 rā kia noho hei tikanga. He rerekē tā te rangahau. I te rangahau a Lally o 2010 mō ngā tikanga hauora o ia rā, tata ki te 66 rā te toharite, engari i tae ētahi i ngā rā 18, ā, i pau i ētahi ngā rā 254. E kī ana a Lally anō, kei te hē te whakahua i te tau: ko te kitenga tūturu, he nui te rerekē. Nō reira kia mau tonu ō whakamaumahara tae noa ki te wā ka tino aunoa te horopeta, ā, kaua e āwangawanga mēnā ka roa.

Kotahi te whakamaumahara e whakawhirinakitia ana e koe, kaua e rima

Ka āwhina ngā whakamaumahara. I kitea e tētahi arotake o 2016 mō ngā whakamātautau 16, ka tata whakarearuatia e ngā whakamaumahara karere waea māmā te tūponotanga ka kai te tangata i ō rātou rongoā pērā i te tono. He poto ngā whakamātautau, ā, ko te nuinga i whakawhirinaki ki ngā kōrero a te tangata mō ā rātou ake horopeta, nō reira tērā pea he iti iho te pānga tūturu. Heoi anō, ka mahi te tohu ngāwari i te wā tika.

Ko te mea nui, kia tino tae te whakamaumahara ki a koe. Kōwhiria te wāhi e titiro kē ana koe, ahakoa he whakaoho waea, he karere waea, he taupānga karere rānei pērā i WhatsApp. He pai ake te ara pono kotahi i ngā ara e rima kua ako koe ki te whakarērea.

I mua i tō whakawhirinaki ki tētahi taupānga whakamaumahara, whakamātauria: whakaritea he matohi mō ngā meneti e rima mai i ināianei, katia te taupānga, rakaina tō waea, ā, tirohia mēnā ka tae mai.

Kia kitea te taunakitanga

Ko te "I kai kē au?" tētahi o ngā pātai tino taumaha i te kai rongoā. He raru te hē ki tētahi taha, ki tētahi taha rānei.

Whakamahia he pouaka whakarite pire

Ka whakaatu tētahi pouaka whakarite pire ā-wiki i te wā tonu mēnā kua pau te horopeta o tēnei rā. E tūtohu ana a MedlinePlus kia kōwhiria i runga i te maha o ngā rā me ngā wāhanga ia rā, nō reira mēnā e kai rongoā ana koe i ngā wā e whā ia rā, me whai wāhanga e whā mō ia rā. Ka āwhina tētahi kaiwhakarato rongoā i a koe ki te kōwhiri, ā, ka taea e koe te pātai mēnā e tika ana kia uru ō rongoā katoa ki roto.

Puritia he rārangi māmā

He pai te rārangi rongoā me tētahi pouaka hei tohu mō ia horopeta. Ka āwhina hoki i ngā toronga: kawea te rārangi, ngā pounamu rānei, kia kite tō tākuta me tō kaiwhakarato rongoā i ngā tino mea e kai ana koe.

Tohua ki te tae mēnā ka āwhina

Ka tohu ētahi tāngata i ia pounamu ki tētahi tae mō tōna wā o te rā, pērā i te kākāriki mō te parakuihi, te kikorangi mō te wā moe. He māmā, ā, ka mahi i te māramatanga iti.

Whakamaheretia ngā rā uaua

Ko ngā haerenga, ngā pō roa, ngā wiki-mutunga me te māuiui ngā wā ka pakaru ngā tikanga, ka hapa ngā horopeta. Whakamaheretia i mua:

• Whakaritea he whakamaumahara tāpiri mō ngā rā kāore e whai ana i tō tauira noa.
• Tonoa tētahi tangata kia tirotiro. Ka taea e tō hoa rangatira, tētahi hoa, tētahi tamaiti pakeke rānei te tuku karere poto "kua oti?" i ngā rā ka wareware pea koe.
• Kia mataara ki ngā rohe wā. Mēnā ka whiti koe i ngā rohe maha, pātai ki tētahi kaiwhakarato rongoā me pēhea te neke i tō hōtaka, kaua e whakaaro noa.

He aha hei mahi i muri i tētahi horopeta kua hapa

Ka pā te hapa o te horopeta ki te katoa. Kei te rongoā te mahi e whai ake nei, nō reira kāore he ture kotahi mō te katoa.

He māmā te kōrero a te NHS Specialist Pharmacy Service:

1. Tirohia te pepa mōhiohio i te tuatahi. I te nuinga o te wā kei te wāhanga "me pēhea te kai" o te pepa mōhiohio tūroro ngā kōrero mō ngā horopeta kua hapa.
2. Kaua e kai i te horopeta rua hei whakaea i tētahi horopeta kua wareware, ki te kore tētahi kaituku rongoā i kī mai.
3. Pātai ki tētahi kaiwhakarato rongoā mēnā kāore e mārama te pepa mōhiohio.

Me whai tohutohu motuhake ētahi rongoā mai i tō rōpū tiaki, tae atu ki te insulin, ngā rongoā whakaangiangi toto (blood thinners) pērā i te warfarin, ngā rongoā hūkeke (seizure medicines), ngā rongoā Parkinson's, ngā pire ārai hapū, me ngā rongoā whakawhiti whēkau, mate pukupuku rānei. Mēnā e kai ana koe i ētahi o ēnei, pātai ināianei ki tō rōpū he aha hei mahi mēnā ka hapa tētahi horopeta, kia kore ai koe e whakatau i a koe e mataku ana.

Kōrero ki tō tākuta ina hapa ō horopeta

Ehara i te rahua; he mōhiohio. Mēnā ka hapa tonu ō horopeta, mēnā rānei he uaua te whakahaere i tō tikanga, kōrero ki tō tākuta, ki tō kaiwhakarato rongoā rānei. Tērā pea ka taea e rātou te whakamāmā, te neke rānei i tētahi horopeta ki tētahi wā e pai ake ana mō tō rā.

Ko te mea kaua e mahia: te whakaiti, te whakamutu rānei i tētahi rongoā, māu anake, nā te mea he uaua te maumahara, nā te mea rānei kua hapa kē ētahi. Pātai i te tuatahi.

He tikanga māmā e hono ana i ngā mea katoa

Tikanga	Te take ka āwhina	Me pēhea te tīmata
Honoa ki tētahi mahi o ia rā	He pai ake ngā ara tikanga i ngā rangahau	Kōwhiria he tohu kotahi o ia rā mō ia horopeta
Kotahi te whakamaumahara pono	I āwhina ngā whakamaumahara karere waea i ngā whakamātautau	Whakamātauria mēnā ka tae mai ina rakaina tō waea
Pouaka whakarite pire	Ka whakaatu mēnā kua pau te horopeta o tēnei rā	Pātai ki tētahi kaiwhakarato rongoā ko tēhea rahi e pai ana mōu
Rārangi kua kainga	Ka whakatau i te "I kai au?"	Tohua he pouaka, pātohia rānei he pātene i ia wā
Mahere horopeta kua hapa	He rerekē ngā ture i ia rongoā	Pānuitia te pepa mōhiohio ināianei, i mua i te hiahia

Te wāhi o Saluvo

Ka taea e Saluvo te tuku whakamaumahara rongoā i WhatsApp, ka whakautu koe ki Kua kai, ki Hipa rānei ki te pāto kotahi, kia whai rārangi ai mō ia horopeta. Ko ngā whakamaumahara i roto i te taupānga ka puta anake i te wā e tuwhera ana a Saluvo, nō reira ko WhatsApp te kōwhiringa pono ake. Ka taea e koe te tāpiri i ngā mema whānau hei kōtaha i te pūkete kotahi, ā, ka āwhina tērā mēnā kei te tiaki koe i ngā rongoā o tētahi matua i te taha o ōu ake. Kāore ia e kī atu ki a koe he aha hei mahi i muri i tētahi horopeta kua hapa; he pātai tonu tērā mō te pepa mōhiohio, mō tō kaiwhakarato rongoā rānei.

Ngā tikanga iti, ka mahia anōtia. Koinā te mea e kainga ai te horopeta.