Ngā tohu typhoid (kirika typhoid): te āhua o te kirika, ngā tohu mōrearea, me te whakamātautau e whakawhirinakitia ai

He kirika e piki haere ana ia rā, ia rā, me te ānini me te puku pōraruraru? Anei te āhua noa o te typhoid, te huarahi tika e whakaūngia ai, me te take e hira ai ngā paturopi (antibiotics).

I whakahoutia · Ngā mātāpuna

Whakautu poto

He aha ngā tohu o te typhoid?

I te nuinga ka tīmata te typhoid i te 6 ki te 30 rā i muri i te kai, i te inu rānei i tētahi mea kua poke, me te kirika e piki haere ana i ia rā ki te 39 ki te 40°C (103 ki te 104°F), ā, ka mau neke atu i te 3 rā. He noa te ānini, te ngoikore, te kore hiakai, te mamae puku, te uaua o te tiko (constipation), te tikotiko (diarrhoea) rānei, me te maremare, ā, ka puta ki ētahi he ira māwhero papatahi. Me whai paturopi (antibiotics).

He mōhiohio hauora, ehara i te tohutohu hauora. E mōhio ana tō rata ki tō āhua katoa; pātai ki a ia mō tō hua.

Taha ki te taha

Typhoid me te dengue: te rerekē o ngā kirika noa e rua

Ka puta i ēnei e rua he kirika teitei, ā, he noa i ngā whenua ōrite, engari he rerekē te pānga mai, te whakamātautau me te maimoatanga. Ko ēnei ngā rerekētanga noa.

Te mea ka kitea e koeTyphoidDengue
Te pānga maiHe kai, he wai rānei kua poke i te huakitaTe ngau a tētahi waeroa Aedes kua pāngia
Āhea tīmata ai ngā tohuI te nuinga 6 ki te 30 rā i muri i te pokengaI te nuinga 4 ki te 10 rā i muri i te ngau
Te kirikaKa piki haere i ngā rā tuatahi torutoru ki te 39 ki te 40°C; ka mau pea mō ngā wiki ki te kore he maimoatangaOhorere, teitei hoki mai i te tīmatanga; ka mau mō te 2 ki te 7 rā
Ētahi atu tohuĀnini, ngoikore, mamae puku, uaua o te tiko, tikotiko rānei, maremare, kore hiakaiĀnini kaha, mamae i muri i ngā karu, mamae uaua, hononga, kōiwi hoki
Pukupuku kiri (rash)I ētahi wā he ira māwhero kōmā, papatahi, i te uma, i te puku rāneiHe noa te pukupuku kiri tongitongi
Āhea ka mōreareaI muri i te 2 ki te 3 wiki ki te kore he maimoatanga: he toto i roto i te whēkau, he puta rānei i te whēkauI te hekenga o te kirika, i te nuinga i roto i te 24 ki te 48 hāora i muri i tōna mutunga
RongoāHe paturopi (antibiotics), kia oti katoa te kai i ngā mea i whakariteaKāore he rongoā motuhake; ko te paracetamol anake, kaua rawa te ibuprofen, te aspirin rānei
Te whakamātautauWhakatipu toto (blood culture); kāore e taea te whakawhirinaki ki te whakamātautau WidalNS1 antigen, PCR rānei, IgM antibodies, me te tatauranga platelets

Ka puta anō i te malaria he kirika i te maha o aua wāhi ōrite, ā, kei ētahi tāngata neke atu i te kotahi te pokenga. Tērā pea ka whakamātautau te rata mō ētahi i te wā kotahi.

Rārangi tohu typhoid

Tohua ngā mea kua pono i te wiki kotahi, e rua rānei kua hipa. Ka whakaatu te kāri mēnā e hāngai ana ō tohu ki te kirika me ngā tohu whānui, ki ngā tohu o te puku me te whēkau rānei. Kāore he mea e tiakina, e tukuna rānei ki hea.

Rārangi tohu typhoid

0 o ngā tohu 14 kua tohua

Kirika me ngā tohu whānui0/8
Ngā tohu o te puku me te whēkau0/6

Tohua ngā mea kua pono i te wiki kotahi, e rua rānei kua hipa.

Ka whakaraupapa tēnei rārangi i ō tohu hei tauira mā tō rata. Kāore e taea e ia te whakatau he typhoid tōu: me whai whakatipu toto, tētahi atu whakamātautau taiwhanga (lab) rānei, ā, he maha ngā pokenga ka whakaputa i ngā tohu ōrite.

He aha te kirika typhoid, ā, ka pēhea e pā mai ai?

Ko te kirika typhoid he pokenga nā te huakita Salmonella Typhi. Ka horapa mā te kai, te wai rānei kua poke i te huakita, i te nuinga mai i te tūtae o tētahi tangata e pāngia ana, e kawe ana rānei i te huakita. Ina horomia, ka tini haere te huakita, ā, ka horapa ki roto i te toto.

He noa i ngā wāhi he iti te wai mā me te pūnaha parakaingaki (sanitation), i ētahi wāhi o Āhia, o Āwherika, o Amerika Waenga me Amerika ki te Tonga. E ai ki te whakatau tata, 9 miriona ngā tāngata ka māuiui i te typhoid ia tau, ā, tata ki te 110,000 ka mate.

Ko te kirika paratyphoid he māuiui ōrite nā te Salmonella Paratyphi, ā, he ōrite tonu te whakamātautau me te maimoatanga.

Ngā kaikawe (carriers): ka pupuri tonu ētahi tāngata i te huakita i roto i tō rātou tinana i muri i te ngaronga o ngā tohu, i ētahi wā mō ngā marama, ngā tau rānei, ā, ka taea e rātou te tuku ki ētahi atu ahakoa kāore rātou e rongo i te māuiui.

He aha ngā tohu o te typhoid, i ia wiki, i ia wiki?

I te nuinga ka tīmata ngā tohu i te 6 ki te 30 rā i muri i te pokenga, he pōturi i te nuinga:

  • he kirika e piki haere ana i ia rā, ka tae ki te 39 ki te 40°C (103 ki te 104°F) i te rā tuatoru, tuawhā rānei, ā, ka mau neke atu i te 3 rā
  • ānini, ngoikore me te ngenge
  • wiriwiri me te mamae tinana
  • he maremare maroke
  • kore hiakai, hiahia ruaki
  • mamae puku, me te uaua o te tiko (constipation), te tikotiko (diarrhoea) rānei, ka puta i te nuinga i muri i ērā atu tohu
  • i ētahi wā he pukupuku kiri (rash) o ngā ira māwhero kōmā, papatahi (kara rōhi, rose spots), i te nuinga i te uma, i te puku rānei
ĀheaTe mea ka puta i te nuinga
6 ki te 30 rā i muri i te pokengaKa tīmata ngā tohu, he pōturi i te nuinga
Ngā rā tuatahi o te māuiuiKa piki haere te kirika i ia rā, me te ānini, te ngenge me te kore hiakai
I te haere tonutanga o te māuiuiKa mau tonu te kirika teitei; mamae puku, uaua o te tiko, tikotiko rānei, i ētahi wā ngā ira kara rōhi
I muri i te 2 ki te 3 wiki ki te kore he maimoatangaKa puta pea ngā raruraru taumaha: toto i roto i te whēkau, he puta i te whēkau, rangirua

Ki te kore he maimoatanga, ka mau pea te typhoid mō te marama kotahi, neke atu rānei. Mā ngā paturopi tika, ka ora katoa te nuinga.

He aha ngā tohu mōrearea me ngā raruraru o te typhoid?

Ka puta ngā raruraru taumaha ki te 10 ki te 15% pea o te hunga i te hōhipera nā te typhoid, i te nuinga i muri i te 2 ki te 3 wiki o te māuiui:

  • he toto i roto i te whēkau
  • he puta i te whēkau (intestinal perforation), ka taea te whakaputa i tētahi pokenga kino o te kiri o roto o te puku (peritonitis)
  • he rangirua, he hiamoe rānei

Tikina he āwhina ohotata ināianei mō:

  • te mamae puku ohorere e kino haere tonu ana
  • te tūtae pango, whero pōuri rānei
  • te ruaki toto, te ruaki rānei e rite ana te āhua ki ngā toenga kawhe (coffee grounds)

Hokinga mai (relapse): tae atu ki te 10% o te hunga ka hoki mai ngā tohu, i te nuinga i te 1 ki te 3 wiki i muri i te whakaoranga. Kite i tō rata mēnā ka hoki mai te kirika i muri i te mutunga o tō maimoatanga.

Ngā kaikawe (carriers): tata ki te 1 ki te 4% o te hunga kua maimoatia e kawe tonu ana i te huakita i te tau kotahi i muri mai. Tērā pea ka tirohia e te rata tō tūtae i mua i tō hokinga ki te mahi me te kai, i te hauora, i te taha rānei o ngā tamariki nohinohi.

Ko tēhea whakamātautau e whakaū ana i te typhoid, ā, ka taea rānei te whakawhirinaki ki te whakamātautau Widal?

  • Ko te whakatipu toto (blood culture) te whakamātautau e tino tūtohungia ana: ka whakatipuria e te taiwhanga te huakita mai i tētahi tauira toto. Ka kitea e tētahi whakatipu kotahi i roto i te 50% pea o ngā pokenga, nō reira i ētahi wā ka tango ngā rata neke atu i te kotahi, he pai ake i mua i te tīmatanga o ngā paturopi.
  • Ka kitea e te whakatipu hinu kōiwi (bone marrow culture) tata ki te 80%, engari he whakamātautau urutomo (invasive), ā, ka whakamahia i ētahi wā anake.
  • I te nuinga he kore kitea (negative) te whakatipu tūtae (stool culture) i te wiki tuatahi.

Kāore e taea te whakawhirinaki ki te whakamātautau Widal. He whānui te whakamahinga nā te mea he iti te utu, engari ka puta pea he hua pai (positive) ki te hunga kāore he typhoid (hei tauira, i muri i tētahi pokenga o mua, i te kano ārai mate rānei), ā, he kore kitea (negative) ki te hunga he typhoid tōna. Kaua tētahi hua Widal anake e whakatau mēnā he typhoid tōu, ko tēhea paturopi rānei e hiahiatia ana e koe. Kāore anō ngā whakamātautau tere (rapid tests) i te tino tika.

Ka tirohia anō e ngā rata te tatauranga toto katoa (CBC), ā, i ngā wāhi e noa ana, ka whakamātautau mō te malaria me te dengue. Ka whakamārama tā mātou aratohu dengue i te rerekē o taua kirika.

Me pēhea te maimoa i te typhoid?

Ka maimoatia te typhoid ki te paturopi (antibiotics), e whakapoto ana i te māuiui, e whakaiti ana i te tūpono o ngā raruraru me te mate. Ko tēhea paturopi ka whakamahia, ka hāngai ki te wāhi i pāngia ai te pokenga, nā te mea kei te piki haere te ātete ki ngā paturopi (antibiotic resistance), tae atu ki te typhoid ātete whānui ki ngā rongoā (extensively drug-resistant typhoid). Tērā pea ka tono tō rata i ētahi whakamātautau hei kōwhiri i te mea tika.

  • Kainga ngā paturopi kia rite tonu ki tā te rata i tohutohu ai, ā, kia oti katoa te kai, ahakoa ka pai ake tō rongo. Ki te mutu wawe, ka hoki mai pea te māuiui, ā, ka āwhina i te horapa o te ātete.
  • Kaua e hoko paturopi me te kore tuhinga rongoā (prescription), kaua hoki e whakamahi i ngā toenga paturopi: mā te paturopi hē e whakaroa te maimoatanga tika.
  • Ka mau pea te kirika mō te tata ki te 5 rā i muri i te tīmatanga o te maimoatanga. Mēnā kāore e heke ana i taua wā, ka kino ake rānei tō rongo, hoki anō ki tō rata.
  • Okioki, kia nui te inu wai, ā, kainga he kai iti, māmā hoki ina taea. Ka āwhina pea te paracetamol mō te kirika; whāia te pōkai, pātai rānei ki tētahi kaiwhakarite rongoā (pharmacist), ā, pātai ki tētahi rata mō te tamaiti.
  • Ka maimoatia te typhoid taumaha i te hōhipera.

Tiakina ētahi atu: horoia paitia ō ringa ki te hopi i muri i te whakamahi i te wharepaku, i mua hoki i te pā ki te kai, ā, kaua e whakarite kai mā ētahi atu kia kī rā anō tō rata kua haumaru. Ko tēhea rongoā, ā, e hia te nui, mā tō rata e whakatau.

Me pēhea e ārai ai i te typhoid?

  • Wai haumaru: inumia he wai pātara, he wai kōhua rānei, he wai kua whakapokekore (disinfected) rānei. Karohia te huka tio (ice) ki te kore i hangaia mai i te wai haumaru.
  • Kai haumaru: kainga he kai kua tino maoa, e wera tonu ana. Karohia te miraka mata. Horoia ngā huarākau me ngā huawhenua ki te wai haumaru, waruhia rānei e koe anō.
  • Horoia ō ringa ki te hopi me te wai, inarā i muri i te wharepaku, i mua hoki i te kai, i te tunu kai rānei.
  • Kano ārai mate (vaccines): ka tūtohu te WHO i tētahi kano ārai mate typhoid conjugate (typhoid conjugate vaccine), kotahi te wero, mō ngā tamariki mai i te 6 marama te pakeke me ngā pakeke i ngā whenua e noa ana te typhoid. Ka taea anō e te hunga haereere te whiwhi kano ārai mate typhoid, he pai ake i ētahi wiki i mua i te wehenga; pātai ki tētahi rata, ki tētahi whare haumanu haerenga (travel clinic) rānei ko tēhea, ā, āhea. Kāore he kano ārai mate e tiaki katoa ana, nō reira he mea nui tonu te tiaki i te kai me te wai.

Āhea kite ai i te rata

Whakaritea he hui ki te rata

  • He kirika kua mau neke atu i te 3 rā, he kirika rānei i a koe e tino māuiui ana, inarā i muri i te haerenga, i te kai, i te wai rānei tērā pea kāore i haumaru: kite i te rata i roto i te rā kotahi.
  • E māuiui ana i muri i te haerenga ki tētahi wāhi e noa ana te typhoid, ahakoa kua werohia koe ki te kano ārai mate: kite i te rata, ā, kōrerotia ngā wāhi kua haere koe.
  • Kei te maimoatia koe, ā, kāore te kirika e heke ana i muri i te tata ki te 5 rā, ka kino ake rānei ngā tohu, ka hoki mai rānei i muri i te mutunga o ngā paturopi: hoki anō ki tō rata i roto i te rā kotahi, e rua rānei.
  • E mahi ana koe me te kai, i te hauora, i te taha rānei o ngā tamariki nohinohi: pātai ki tō rata āhea haumaru ai te hoki, nā te mea tērā pea me whai whakamātautau tūtae i te tuatahi.

Tikina he āwhina ohotata ināianei (waea atu ki te nama ohotata o tō rohe) mēnā kei tētahi tangata:

  • he mamae puku ohorere e kino haere tonu ana
  • he tūtae pango, whero pōuri rānei, he ruaki toto rānei, he ruaki rānei e rite ana ki ngā toenga kawhe (coffee grounds)
  • he rangirua, he tino hiamoe rānei, ā, he uaua te whakaoho
  • he kirika me te tino iti o te mimi, he āmiomio ina tū, kāore rānei e taea te pupuri wai

Ka ora katoa te nuinga o te hunga kua maimoatia mō te typhoid. Ko ēnei tohu he tohu pea o te toto, o te puta i te whēkau, o te tino matewai rānei (severe dehydration), ā, e kore e taea te tatari. Kaua e taraiwa i a koe anō.

He kirika e kore e mutu? Kōrerotia.

Ka whakarongo a Saluvo ki ō tohu, i ō ake kupu, i tō ake reo, ka tirotiro tuatahi i ngā tohu whakatūpato, ā, ka kī atu ko tēhea rata hei kite māu, ā, kia hohoro pēhea. He pūrongo toto, he hua Widal rānei kē tōu? Ka whakamāramatia e ia ia uara.

Pātai mō aku tohu

Kore utu te tīmata. Kōrerotia tō āhua i ō ake kupu, i tō ake reo.

Ngā pātai a te iwi

  • I te nuinga he kirika e piki haere ana i ia rā, me te ānini, te ngenge me te ngoikore, te kore hiakai, ā, i ētahi wā he maremare maroke. I te nuinga ka puta te mamae puku me te uaua o te tiko, te tikotiko rānei i ētahi rā i muri mai. I te nuinga ka tīmata ngā tohu i te 6 ki te 30 rā i muri i te kai, i te inu rānei i tētahi mea kua poke, nō reira he uaua pea te kite i te take.

  • Ki te kore he maimoatanga, ka mau pea te typhoid mō te marama kotahi, neke atu rānei, ā, ka puta pea ngā raruraru i muri i te 2 ki te 3 wiki. Mā ngā paturopi tika, i te nuinga ka heke te kirika i roto i te tata ki te 5 rā i muri i te tīmatanga o te maimoatanga, ā, ka ora katoa te nuinga, ahakoa ka mau pea te ngenge mō tētahi wā roa ake.

  • I te nuinga 6 ki te 30 rā i muri i te horomanga o te huakita i roto i te kai, i te wai rānei kua poke, he maha ngā wā i roto i te 3 wiki. Nā taua wā roa, he maha ngā wā kāore te tangata e hono i te kirika ki tētahi kai, ki tētahi haerenga rānei, nō reira kōrerotia ki tō rata ngā haerenga katoa i te marama kua hipa, neke atu pea.

  • Kāore. He whānui te whakamahinga o te whakamātautau Widal nā te mea he iti te utu, engari kāore e taea te whakawhirinaki: ka puta pea he hua pai (positive) ki te hunga kāore he typhoid, hei tauira i muri i tētahi pokenga o mua, i te kano ārai mate rānei, ā, he kore kitea (negative) ki te hunga he typhoid tōna. Ko te whakatipu toto (blood culture) te whakamātautau e tūtohungia ana. Kaua e whakawhirinaki ki tētahi hua Widal anake hei whakatau i te maimoatanga.

  • Ko te whakatipu toto (blood culture), he pai ake ki te tango i mua i te tīmatanga o ngā paturopi. Ka kitea te huakita i te 50% pea o ngā pokenga mai i tētahi tauira kotahi, nō reira i ētahi wā ka tango ngā rata neke atu i te kotahi. He tairongo ake te whakatipu hinu kōiwi (bone marrow culture), engari ka whakamahia i ētahi wā anake. I te nuinga he kore kitea (negative) te whakatipu tūtae (stool culture) i te wiki tuatahi.

  • Kāore. Kainga kia rite tonu ki tā te rata i tohutohu ai, ā, kia oti katoa te kai, ahakoa kua pai tō rongo. Ki te mutu wawe, ka hoki mai pea te māuiui, ā, ka āwhina i te horapa o te ātete ki ngā paturopi. Mēnā ka pā mai he pānga kino (side effects), kōrero ki tō rata, ki tō kaiwhakarite rongoā (pharmacist) rānei, kaua e whakamutu i a koe anō.

  • He noa kia mau te kirika mō te tata ki te 5 rā i muri i te tīmatanga o ngā paturopi. Mēnā kāore e heke ana i taua wā, ka kino ake rānei tō rongo, hoki anō ki tō rata: tērā pea he ātete te huakita ki taua paturopi, he take kē atu rānei. Kaua rawa e huri, e tāpiri rānei i ngā paturopi i a koe anō.

  • Āe, mā te kai, te wai rānei kua poke, i te nuinga mai i te tūtae o tētahi tangata he typhoid tōna, e kawe ana rānei i te huakita. Kāore e horapa mā te hau pērā i te mate makariri. Horoia paitia ō ringa ki te hopi i muri i te wharepaku, i mua hoki i te pā ki te kai, ā, kaua e whakarite kai mā ētahi atu kia kī rā anō tō rata kua haumaru.

  • Kia nui te inu wai, ā, kainga he kai iti, māmā, kua tino maoa ina taea e koe, pērā i te raihi, te hupa, ētahi atu kai ngāwari rānei. Kia mōhio kua tunua hōu ngā kai katoa, ā, he haumaru tō wai. Mēnā kāore e taea te pupuri wai, he tino iti rānei tō mimi, kite tonu i te rata.

  • Āe. Tae atu ki te 10% o te hunga ka hoki mai ngā tohu, i te nuinga i te 1 ki te 3 wiki i muri i te whakaoranga. He torutoru ka kawe tonu i te huakita mō ngā marama, ngā tau rānei, kāore he tohu. Kite i tō rata mēnā ka hoki mai te kirika i muri i te maimoatanga; tērā pea ka tirohia anō e ia tō tūtae.

  • Nā te huakita Salmonella ēnei e rua, ka horapa mā te kai, te wai rānei kua poke: ko te typhoid nā te Salmonella Typhi, ko te paratyphoid nā te Salmonella Paratyphi. He ōrite ō rāua tohu, ā, he ōrite tonu te whakamātautau me te maimoatanga. He māmā ake te paratyphoid i te nuinga, engari me kite tonu i te rata, ā, me whai paturopi.

  • Āe. Ka tūtohu te WHO i tētahi kano ārai mate typhoid conjugate (typhoid conjugate vaccine), kotahi te wero, mō ngā tamariki mai i te 6 marama te pakeke me ngā pakeke i ngā whenua e noa ana te typhoid. Ka taea anō e te hunga haereere te werohia, he pai ake i ētahi wiki i mua i te wehenga. Kāore he kano ārai mate e tiaki katoa ana, nō reira he mea nui tonu te wai haumaru, te kai haumaru me te horoi ringa.

  • He ōrite ētahi tohu, nō reira ko te whakamātautau toto anake te huarahi pono. I te nuinga ka piki pōturi te kirika o te typhoid i roto i ngā rā, me ngā tohu puku; ka tīmata ohorere te kirika o te dengue me te mamae i muri i ngā karu me te mamae tinana; he maha ngā wā ka mau mai te malaria i te kirika me te wiriwiri. I ngā wāhi e noa ana ēnei e toru, tērā pea ka whakamātautau ngā rata mō te nui ake i te kotahi.

Ngā whakamātautau e āwhina ana

Rangitaki

Ngā mātāpuna

  1. WHO fact sheet: Typhoid
  2. CDC: Typhoid fever, signs and symptoms
  3. CDC: Typhoid fever, treatment
  4. CDC Yellow Book: Typhoid and paratyphoid fever
  5. NHS: Typhoid fever

I whakahoutia . He mōhiohio hauora, ehara i te tohutohu hauora. E mōhio ana tō rata ki tō āhua katoa; pātai ki a ia mō tō hua.