किडनीच्या आजाराची लक्षणे (Kidney disease symptoms): किडनी खराब होण्याची चिन्हे आणि ती शोधणाऱ्या तपासण्या

तुम्हाला दोन किडनी (मूत्रपिंड) असतात, प्रत्येक साधारण मुठीएवढी, बरगड्यांच्या खाली पाठीच्या कण्याच्या दोन्ही बाजूंना. त्या दर मिनिटाला तुमचे रक्त गाळतात आणि टाकाऊ पदार्थ व जास्तीचे पाणी लघवीवाटे बाहेर टाकतात. त्या शरीरातील क्षार आणि खनिजे यांचा समतोल राखतात, ब्लड प्रेशर नियंत्रणात ठेवायला मदत करतात, लाल रक्तपेशी तयार व्हायला मदत करतात आणि हाडे मजबूत ठेवतात.

क्रॉनिक किडनी डिसीज (CKD) म्हणजे किडनीला इजा झाली आहे आणि ती तीन महिने किंवा त्याहून जास्त काळ हवी तेवढी नीट गाळत नाही. हा आजार सामान्य आहे, विशेषतः वय वाढल्यावर, आणि दक्षिण आशियाई (भारतीय उपखंडातील) किंवा कृष्णवर्णीय वंशाच्या लोकांमध्ये तो जास्त आढळतो.

किडनीकडे भरपूर राखीव क्षमता असते, त्यामुळे तुम्हाला काही जाणवण्याआधीच त्यांचे बरेचसे कार्य कमी होऊ शकते. नॅशनल किडनी फाउंडेशनच्या अंदाजानुसार CKD असलेल्या 10 पैकी फक्त सुमारे 1 व्यक्तीला आपल्याला हा आजार आहे हे माहीत असते. म्हणूनच किडनीचा आजार सहसा लक्षणांवरून नव्हे, तर तपासण्यांवरून सापडतो.

सुरुवातीला: सहसा काहीच नाही. पहिला संकेत अनेकदा दुसऱ्याच कारणासाठी केलेल्या नेहमीच्या रक्त किंवा लघवीच्या तपासणीतून मिळतो. काही लोकांना फेसाळ लघवी, डोळ्यांभोवती सूज किंवा रात्री जास्त वेळा लघवीला जाणे जाणवते. ही प्रोटीन बाहेर जाण्याची किंवा किडनी लघवी नीट घट्ट करू शकत नसल्याची सुरुवातीची चिन्हे असू शकतात.

नंतर, कार्य कमी होत जाते तेव्हा:

• पाण्याची चिन्हे: घोटे, पावले किंवा हात सुजणे, डोळ्यांभोवती सूज, धाप लागणे
• लघवीची चिन्हे: जास्त लघवी होणे, विशेषतः रात्री, लघवीत रक्त, फेसाळ लघवी
• टाकाऊ पदार्थ साचण्याची चिन्हे: थकवा, खाज सुटणारी किंवा कोरडी त्वचा, भूक कमी होणे आणि वजन घटणे, मळमळ, स्नायूंमध्ये गोळे येणे, झोप लागण्यात अडचण, लक्ष न लागणे, डोकेदुखी
• पुरुषांमध्ये: लैंगिक उत्तेजनेचे (इरेक्शनचे) त्रास. महिलांमध्ये: आजार खूप वाढल्यावर पाळी अनियमित होऊ शकते किंवा थांबू शकते.

किडनी फेल होते तेव्हा (स्टेज 5): ही लक्षणे जास्त तीव्र होतात, आणि डायलिसिस किंवा किडनी प्रत्यारोपणाची गरज पडू शकते. NHS च्या आकडेवारीनुसार CKD असलेल्या 100 पैकी सुमारे 2 लोकांमध्येच असे होते; बहुतेक लोक औषधे आणि नियमित तपासण्यांनी तो सांभाळतात.

अॅक्युट किडनी इंज्युरी (AKI) वेगळी असते: ती काही तासांत किंवा दिवसांत येते, अनेकदा दुसऱ्या आजारपणात. तिची चिन्हे म्हणजे नेहमीपेक्षा खूप कमी लघवी, खूप तहान, मळमळ किंवा उलट्या, पाय सुजणे, गोंधळ किंवा गुंगी, आणि झोपल्यावर धाप लागणे. AKI साठी त्याच दिवशी डॉक्टरांना भेटायला हवे.

सहसा नाही. क्रॉनिक किडनी डिसीजमध्ये जवळजवळ नेहमीच वेदना होत नाहीत, आणि तो लक्षात न येण्याचे हे एक कारण आहे.

किडनीतून येणारी वेदना कुशीत किंवा पाठीत, बरगड्यांच्या अगदी खाली जाणवते, आणि तिचे कारण सहसा वेगळे असते:

• किडनीचा संसर्ग (इन्फेक्शन): कुशीत किंवा पाठीत दुखणे, सोबत ताप, थंडी वाजून हुडहुडी भरणे, मळमळ, आणि अनेकदा लघवी करताना जळजळ. यासाठी त्याच दिवशी डॉक्टरांना भेटायला हवे.
• किडनी स्टोन (मुतखडा): लाटांसारखी येणारी तीव्र, पिळवटून टाकणारी वेदना, पाठीतून किंवा कुशीतून जांघेकडे जाणारी, कधी कधी लघवीत रक्तासह.

बहुतेक कंबरदुखी स्नायू आणि सांध्यांमुळे होते, किडनीमुळे नाही. ताप नसताना आणि लघवीत काही बदल नसताना फक्त पाठदुखी असेल, तर ती क्वचितच किडनीचा त्रास असते.

• डायबिटीज (मधुमेह): रक्तातील जास्त साखर किडनीच्या सूक्ष्म गाळण्यांना इजा करते. हे दोन सर्वात सामान्य कारणांपैकी एक आहे.
• हाय ब्लड प्रेशर: किडनीतील लहान रक्तवाहिन्यांवर ताण आणतो. हे दुसरे सर्वात सामान्य कारण आहे, आणि किडनीच्या आजारामुळे ब्लड प्रेशर आणखी वाढू शकते.
• हृदयविकार आणि जास्त कोलेस्टेरॉल, जे किडनीला रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्यांवर परिणाम करतात.
• किडनीला सूज (ग्लोमेरुलोनेफ्रायटिस), वारंवार होणारे किडनीचे संसर्ग आणि पॉलिसिस्टिक किडनी डिसीजसारखे आनुवंशिक आजार.
• लघवीच्या प्रवाहात अडथळा, जसे पुन्हा पुन्हा होणारे किडनी स्टोन किंवा प्रोस्टेट वाढणे.
• काही औषधांचा दीर्घकाळ वापर, जसे नियमितपणे घेतली जाणारी सूज कमी करणारी वेदनाशामके (ibuprofen किंवा diclofenac सारखी NSAIDs) आणि lithium. यामुळे लिहून दिलेले औषध स्वतःहून बंद करू नका: किडनीच्या तपासण्यांची गरज आहे का, हे तुमच्या डॉक्टरांना विचारा.
• पूर्वी झालेली अॅक्युट किडनी इंज्युरी, जिच्यामुळे कायमचे नुकसान राहू शकते.

सुरुवातीच्या किडनीच्या आजारात लक्षणे नसतात, म्हणून जास्त धोका असलेल्या लोकांनी बरे वाटत असतानाही नियमित तपासण्या करून घ्याव्यात असा सल्ला दिला जातो:

• डायबिटीज: दरवर्षी किडनीची तपासणी
• हाय ब्लड प्रेशर किंवा हृदयविकार
• कुटुंबात कोणाला किडनी फेल्युअर किंवा आनुवंशिक किडनीचा आजार असणे (कौटुंबिक इतिहास)
• पूर्वी झालेली अॅक्युट किडनी इंज्युरी, पुन्हा पुन्हा होणारे किडनी स्टोन, प्रोस्टेट वाढणे किंवा ल्युपस
• किडनीवर परिणाम करू शकणारी दीर्घकाळ घेतली जाणारी औषधे, जसे lithium किंवा नियमित घेतली जाणारी NSAID वेदनाशामके
• 60 पेक्षा जास्त वय, आणि दक्षिण आशियाई किंवा कृष्णवर्णीय वंशाचे लोक, ज्यांना जास्त धोका असतो
• आधी कधी लघवीत प्रोटीन किंवा रक्त आढळले असणे, ज्याचे कारण माहीत नाही

तुम्ही किती वेळा तपासणी करून घ्यावी, हे तुमच्या डॉक्टरांना विचारा.

दोन सोप्या तपासण्यांमधून किडनीचे बहुतेक आजार सापडतात, सहसा लक्षणे दिसण्याच्या खूप आधी:

• क्रिएटिनिनची रक्त तपासणी: क्रिएटिनिन हा एक टाकाऊ पदार्थ आहे जो किडनी बाहेर टाकते. लॅब त्यावरून eGFR (estimated glomerular filtration rate, अंदाजित गाळण्याचा दर) काढते, जो तुमची किडनी दर मिनिटाला किती रक्त गाळते हे दाखवतो. तीन महिने किंवा जास्त काळ eGFR 60 पेक्षा कमी असणे म्हणजे CKD, आणि 15 पेक्षा कमी म्हणजे किडनी फेल्युअर. आमची क्रिएटिनिन मार्गदर्शिका आकडे आणि टप्पे कॅल्क्युलेटरसह समजावून सांगते.
• अल्ब्युमिनसाठी लघवीची तपासणी: अल्ब्युमिन हे एक प्रोटीन आहे जे निरोगी किडनी रक्तातच ठेवते. अल्ब्युमिन-ते-क्रिएटिनिन गुणोत्तर (ACR) त्यातील किती बाहेर जात आहे हे दाखवते.

रिपोर्टमध्ये यापैकी कोणतेही एकक असू शकते, म्हणून तुमच्या रिपोर्टमध्ये कोणते छापले आहे ते पाहा. वाढलेला निकाल पक्का करण्यासाठी सहसा तपासणी पुन्हा केली जाते, कारण व्यायाम, संसर्ग किंवा मासिक पाळी यांमुळे तो काही काळ वाढू शकतो.

डॉक्टर रक्त आणि प्रोटीनसाठी लघवीची डिपस्टिक तपासणी, किडनी पाहण्यासाठी सोनोग्राफी (अल्ट्रासाऊंड), आणि पोटॅशियम व CBC (संपूर्ण रक्त तपासणी) यांसारख्या इतर रक्त तपासण्याही करू शकतात, कारण किडनीच्या आजारामुळे ॲनिमिया (रक्तक्षय) होऊ शकतो.

क्रॉनिक किडनी डिसीज पूर्ण बरा होत नाही, पण उपचारांनी त्याचा वेग कमी करता येतो आणि हृदयाचे संरक्षण करता येते, आणि उपचार जितके लवकर सुरू होतील तितके चांगले.

• ब्लड प्रेशर नियंत्रणात ठेवणे हे सर्वात महत्त्वाचे पाऊल आहे. डॉक्टर अनेकदा अशी औषधे वापरतात जी किडनीचेही संरक्षण करतात; कोणते औषध आणि किती, हे तुमचे डॉक्टर ठरवतात.
• डायबिटीज असल्यास रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवणे. डायबिटीजची काही औषधे किडनीला जास्त काळ काम करत राहायलाही मदत करतात.
• कोलेस्टेरॉल कमी करणारी औषधे आणि हृदयाचे संरक्षण, कारण CKD मुळे हार्ट अटॅक आणि स्ट्रोकचा धोका वाढतो.
• कोणतेही नवीन औषध, वेदनाशामक, सप्लिमेंट किंवा हर्बल औषध घेण्याआधी विचारा, पारंपरिक/आयुर्वेदिक उपायांसह: काहींमुळे किडनीला इजा होऊ शकते, आणि किडनी कमी गाळत असेल तेव्हा अनेक औषधांचा डोस बदलावा लागतो. प्रत्येक डॉक्टर आणि फार्मासिस्टला तुमचा eGFR सांगा.
• धूम्रपान करू नका, सक्रिय राहा, निरोगी वजनाचे ध्येय ठेवा आणि मीठ कमी खा. किडनीचे कार्य कमी असल्यास आहारतज्ज्ञ प्रोटीन, पोटॅशियम आणि फॉस्फेटबद्दल सल्ला देऊ शकतात.
• लघवी फिकट रंगाची राहील इतके पाणी प्या, जोपर्यंत तुमच्या डॉक्टरांनी पाणी कमी पिण्यास सांगितलेले नाही.
• नियमित तपासण्या चुकवू नका. पुन्हा केलेल्या रक्त आणि लघवीच्या तपासण्यांवरून उपचार काम करत आहेत का ते कळते.

किडनी फेल झाल्यास डायलिसिस किंवा किडनी प्रत्यारोपण (ट्रान्सप्लांट) त्यांचे काम करते. याची गरज पडण्याच्या खूप आधीच तुमची किडनी टीम तुमच्याशी याबद्दल बोलेल.