मलेरियाची लक्षणे (Malaria symptoms): सुरुवातीची चिन्हे, धोक्याची चिन्हे आणि तपासणीसाठी वाट का पाहू नये

मलेरिया असलेल्या भागात राहून किंवा जाऊन आल्यानंतर ताप, थंडी वाजणे आणि डोकेदुखी? सुरुवातीला मलेरिया फ्लूसारखा वाटू शकतो, पण ती वैद्यकीय आणीबाणी आहे. तो कसा ओळखायचा, कोणती तपासणी करायची आणि काय मदत करते, हे इथे पाहा.

अपडेट केले · स्रोत

थोडक्यात उत्तर

मलेरियाची लक्षणे कोणती?

मलेरिया सहसा संसर्ग झालेला डास चावल्यानंतर 10 ते 15 दिवसांनी, कधी कधी त्याहून खूप उशिरा, ताप, थंडी वाजणे आणि डोकेदुखीने सुरू होतो. घाम येणे, स्नायू दुखणे, थकवा, मळमळ, उलट्या आणि जुलाब हेही सामान्य आहेत. सुरुवातीची लक्षणे फ्लूसारखी सौम्य असू शकतात, पण उपचार न झालेला मलेरिया 24 तासांत गंभीर होऊ शकतो, म्हणून मलेरिया असलेल्या भागात जाऊन आल्यानंतर ताप आलेल्या प्रत्येकाने त्याच दिवशी तपासणी करून घ्यायला हवी.

ही आरोग्यविषयक माहिती आहे, वैद्यकीय सल्ला नाही. तुमची पूर्ण माहिती तुमच्या डॉक्टरांना असते; तुमच्या निकालाबद्दल त्यांना विचारा.

एकमेकांशेजारी तुलना

साधा (गुंतागुंत नसलेला) मलेरिया आणि गंभीर मलेरिया: चिन्हांमध्ये काय फरक असतो

बहुतेक मलेरियाची सुरुवात फ्लूसारख्या लक्षणांनी होते. उपचार न झाल्यास गंभीर मलेरिया, मुख्यतः falciparum (फाल्सीपेरम) प्रकारामुळे, लवकरच होऊ शकतो. हे नेहमीचे फरक आहेत.

तुम्हाला काय जाणवतेसाधा मलेरियागंभीर मलेरिया
तापताप, थंडी वाजणे आणि घामजास्त ताप, अनेकदा सोबत खालील चिन्हे
कसे वाटतेडोकेदुखी, स्नायू दुखणे, थकवाखूप जास्त थकवा किंवा अशक्तपणा; उठून बसता किंवा उभे राहता न येणे
शुद्ध आणि विचारनेहमीसारखे स्पष्टगोंधळ, गुंगी, झटके (फिट्स) किंवा बेशुद्धी (कोमा)
श्वासनेहमीसारखाश्वास घ्यायला त्रास
लघवी आणि त्वचासहसा नेहमीसारखीगडद रंगाची किंवा रक्ताळलेली लघवी; त्वचा किंवा डोळे पिवळे
रक्तस्रावनाहीअसामान्य रक्तस्राव
उपचारमलेरियाविरोधी गोळ्या, त्याच दिवशी सुरू केलेल्याहॉस्पिटलमध्ये आपत्कालीन उपचार
किती लवकरआजच मलेरियाची तपासणी आणि उपचारआत्ताच आपत्कालीन मदत

उपचार न झाल्यास falciparum मलेरिया 24 तासांत सौम्य लक्षणांपासून गंभीर आजारापर्यंत पोहोचू शकतो. 5 वर्षांखालील मुले, गरोदर स्त्रिया आणि प्रवासी यांना गंभीर मलेरियाचा धोका जास्त असतो.

मलेरिया लक्षणांची यादी

ज्या व्यक्तीची तुम्हाला काळजी वाटते, तिला जे लागू होते त्यावर खूण करा. खुणा मलेरियाच्या लक्षणांकडे झुकतात की मलेरियाचा धोका वाढवणाऱ्या गोष्टींकडे, हे कार्ड दाखवेल. काहीही साठवले जात नाही किंवा कुठेही पाठवले जात नाही.

मलेरिया लक्षणांची यादी

12 पैकी 0 लक्षणांवर खूण

मलेरियाची लक्षणे0/6
मलेरियाचा धोका0/6

ज्या व्यक्तीची तुम्हाला काळजी वाटते, तिला लागू होणाऱ्या गोष्टींवर खूण करा.

ही यादी तुमच्या डॉक्टरांसाठी लक्षणांचा नमुना तयार करते. यावरून मलेरियाचे निदान होऊ शकत नाही: ते फक्त रक्त तपासणीनेच होते, आणि डेंग्यू, टायफॉइड व इतर संसर्गांमुळेही अशीच लक्षणे दिसतात.

मलेरिया म्हणजे काय, आणि तो कसा होतो?

मलेरिया हा परजीवीमुळे (parasite) होणारा गंभीर संसर्ग आहे. तो संसर्ग झालेल्या मादी Anopheles (अ‍ॅनोफिलिस) डासांच्या चाव्यांतून पसरतो. क्वचित तो रक्त चढवल्याने (ब्लड ट्रान्सफ्युजन), एकच सुई वापरल्याने, किंवा आईकडून पोटातील बाळाला पसरतो. सहसा तो एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीला होत नाही.

2024 मध्ये अंदाजे 282 मिलियन मलेरियाचे रुग्ण आणि 6,10,000 मृत्यू 80 देशांमध्ये झाले, आणि त्यांपैकी सुमारे 95% WHO च्या आफ्रिका विभागात होते.

मलेरियाचे अनेक प्रकार आहेत. Plasmodium falciparum (प्लाझमोडियम फाल्सीपेरम) सर्वात धोकादायक आहे आणि तो लवकर गंभीर होऊ शकतो. Plasmodium vivax (व्हायवॅक्स) आणि ovale (ओव्हेल) यकृतात (लिव्हरमध्ये) लपून राहू शकतात आणि महिन्यांनी किंवा वर्षांनीही आजार परत आणू शकतात.

मलेरियाची लक्षणे कोणती, आणि ती कधी सुरू होतात?

सुरुवातीची सर्वात सामान्य लक्षणे म्हणजे ताप, डोकेदुखी आणि थंडी वाजणे. इतर लक्षणे:

  • घाम येणे, किंवा कधी गरम, कधी थंड वाटून हुडहुडी भरणे
  • स्नायू दुखणे आणि थकवा; मुले अनेकदा खूप थकलेली आणि झोपाळू असतात
  • मळमळ, उलट्या किंवा जुलाब, आणि भूक न लागणे
  • खोकला किंवा घसा दुखणे
  • त्वचा किंवा डोळे पिवळे होणे (कावीळ), जे सावळ्या किंवा काळ्या त्वचेवर ओळखणे जास्त कठीण असू शकते

ती कधी सुरू होतात: सहसा डास चावल्यानंतर 10 ते 15 दिवसांनी, पण ती साधारण 7 दिवसांपासून ते एक वर्ष किंवा त्याहून जास्त काळानंतरही सुरू होऊ शकतात, विशेषतः यकृतात लपून राहणाऱ्या प्रकारांमध्ये. म्हणूनच मलेरिया असलेल्या भागात जाऊन आल्यानंतरच्या 12 महिन्यांत आलेल्या कोणत्याही तापाची तपासणी व्हायला हवी.

सुरुवातीचा मलेरिया फ्लूसारखा दिसू शकतो. पहिली लक्षणे सौम्य असू शकतात आणि इतर तापांपासून वेगळी ओळखणे कठीण असते, म्हणून ती आपोआप जातील का याची वाट पाहू नका.

गंभीर मलेरियाची चिन्हे कोणती?

पुढीलपैकी काहीही असल्यास ताबडतोब आपत्कालीन उपचार घ्या:

  • खूप जास्त थकवा किंवा अशक्तपणा
  • गोंधळ, गुंगी किंवा बेशुद्ध होणे
  • वारंवार झटके (फिट्स) येणे
  • श्वास घ्यायला त्रास
  • गडद रंगाची किंवा रक्ताळलेली लघवी
  • त्वचा किंवा डोळे पिवळे होणे
  • असामान्य रक्तस्राव

उपचार न झाल्यास falciparum मलेरिया 24 तासांत गंभीर आजार आणि मृत्यूपर्यंत पोहोचू शकतो. गंभीर मलेरियामुळे मूत्रपिंड (किडनी) निकामी होणे, तीव्र रक्तक्षय (अ‍ॅनिमिया) आणि बेशुद्धी (कोमा) देखील होऊ शकते.

गंभीर मलेरियाचा जास्त धोका: बाळे आणि 5 वर्षांखालील मुले, गरोदर स्त्रिया, ज्यांना कधीच मलेरिया झालेला नाही असे प्रवासी, आणि HIV असलेले लोक. गरोदरपणात मलेरियामुळे बाळालाही हानी पोहोचू शकते.

मलेरियाची खात्री कोणत्या तपासणीने होते?

फक्त रक्त तपासणीनेच मलेरियाची खात्री होते:

  • रॅपिड डायग्नोस्टिक टेस्ट (RDT), जिचा निकाल काही मिनिटांत मिळतो
  • मायक्रोस्कोपखाली पाहिलेला ब्लड स्मीअर (रक्ताची काच), ज्यातून मलेरियाचा प्रकार आणि किती परजीवी आहेत हेही कळते

निकाल काही तासांत मिळायला हवेत. पहिली तपासणी निगेटिव्ह आली पण तरीही मलेरियाची शक्यता असेल, तर ब्लड स्मीअर सहसा दर 12 ते 24 तासांनी, एकूण 3 वेळा पुन्हा केला जातो.

रक्तक्षय आणि कमी प्लेटलेट्स पाहण्यासाठी डॉक्टर CBC (कम्प्लीट ब्लड काउंट, संपूर्ण रक्त तपासणी) देखील करू शकतात, आणि त्याच भागांत सामान्य असलेल्या इतर तापांची, जसे डेंग्यू आणि टायफॉइड, तपासणीही करू शकतात.

मलेरियावर उपचार कसे होतात?

मलेरियावर नेहमीच मलेरियाविरोधी औषधाने उपचार करावे लागतात, आणि ते शक्य तितक्या लवकर सुरू व्हायला हवेत.

  • falciparum मलेरियासाठी आर्टेमिसिनिन-आधारित कॉम्बिनेशन थेरपी (artemisinin-based combination therapy, ACT) हा सर्वात परिणामकारक उपचार आहे.
  • कोणते औषध आणि किती काळ वापरायचे, हे मलेरियाचा प्रकार, संसर्ग कुठे झाला, व्यक्ती किती आजारी आहे, तिचे वय आणि ती गरोदर आहे का यावर अवलंबून असते. हा निर्णय डॉक्टरांचा आहे.
  • गंभीर मलेरियावर हॉस्पिटलमध्ये उपचार केले जातात, सहसा शिरेतून दिलेल्या औषधाने.
  • vivax किंवा ovale मलेरियामध्ये, यकृतात लपलेले परजीवी नष्ट करण्यासाठी आणि आजार परत येऊ नये म्हणून दुसरे औषध दिले जाऊ शकते.

डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणेच पूर्ण कोर्स घ्या, बरे वाटू लागले तरीही. उरलेल्या किंवा डॉक्टरांनी न लिहून दिलेल्या मलेरियाविरोधी औषधांनी स्वतःच उपचार करू नका: चुकीच्या औषधाने गुण न येण्याची शक्यता असते, आणि आफ्रिकेच्या काही भागांत मलेरियाच्या काही औषधांना दाद न देणारे (resistance) परजीवी वाढत आहेत.

तापासाठी पॅरासिटामॉल (paracetamol) उपयोगी ठरू शकते; पाकिटावरील सूचना पाळा किंवा फार्मासिस्टला विचारा, आणि मुलासाठी डॉक्टरांना विचारा. भरपूर पाणी व द्रव पदार्थ प्या.

मलेरिया कसा टाळता येईल?

  • मलेरिया असलेल्या भागांत कीटकनाशक लावलेल्या मच्छरदाणीत झोपा.
  • डास पळवणारे क्रीम/रिपेलंट वापरा ज्यात DEET, IR3535 किंवा icaridin (आयकारिडिन) आहे, विशेषतः संध्याकाळपासून, लेबलवर सांगितल्याप्रमाणे.
  • संध्याकाळी लांब बाह्यांचे कपडे आणि फुल पँट घालून अंग झाका.
  • प्रवासी: जाण्याच्या 4 ते 6 आठवडे आधी मलेरियाविरोधी गोळ्यांबद्दल सल्ला घ्या, आणि त्या डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणेच घ्या; सहसा त्या प्रवासाआधी सुरू करून परत आल्यानंतरही काही आठवडे सुरू ठेवायच्या असतात. कोणतीही गोळी पूर्ण संरक्षण देत नाही, म्हणून तरीही डास चावणे टाळा आणि कोणत्याही तापासाठी तपासणी करून घ्या.
  • लस: मध्यम ते जास्त प्रमाणात मलेरिया पसरणाऱ्या भागांत राहणाऱ्या मुलांसाठी WHO RTS,S आणि R21 या मलेरियाच्या लसी सुचवते. त्यांच्याबद्दल तुमच्या स्थानिक आरोग्य सेवेला विचारा.

डॉक्टरांना कधी भेटावे

डॉक्टरांची वेळ घ्या

  • मलेरिया असलेल्या भागात राहत असताना, किंवा तिथे जाऊन आल्यानंतर 12 महिन्यांच्या आत ताप, थंडी वाजणे, डोकेदुखी किंवा फ्लूसारखा आजार: आजच मलेरियाची तपासणी करून घ्या, तुम्ही मलेरियाविरोधी गोळ्या घेतल्या असल्या तरीही.
  • प्रवासात असताना ही लक्षणे जाणवून बरे वाटत नसेल: तुम्ही कुठेही असलात तरी लवकरात लवकर वैद्यकीय सल्ला घ्या.
  • मलेरिया असलेल्या भागात गरोदर स्त्रीला किंवा 5 वर्षांखालील मुलाला ताप: आजच, शक्य तितक्या लवकर डॉक्टरांना भेटा.
  • मलेरियावर उपचार झाले आणि ताप परत आला, आता किंवा काही महिन्यांनी: डॉक्टरांना भेटा आणि तुम्हाला आधी मलेरिया होऊन गेला आहे हे सांगा.
  • मलेरिया असलेल्या भागात प्रवासाचा बेत आहे: जाण्याच्या 4 ते 6 आठवडे आधी मलेरियाविरोधी गोळ्यांबद्दल सल्ला घ्या.

एखाद्या व्यक्तीला पुढीलपैकी काही असल्यास आत्ताच आपत्कालीन मदत घ्या (तुमच्या स्थानिक आपत्कालीन क्रमांकावर फोन करा):

  • गोंधळ, गुंगी, किंवा झटके (फिट्स)
  • श्वास घ्यायला त्रास
  • गडद किंवा रक्ताळलेली लघवी, त्वचा किंवा डोळे पिवळे होणे, किंवा असामान्य रक्तस्राव
  • खूप जास्त थकवा किंवा अशक्तपणा, किंवा उठून बसता न येणे, पाणी पिता न येणे किंवा काहीही पोटात न टिकणे

मलेरिया ही वैद्यकीय आणीबाणी आहे: उपचार न झाल्यास तो 24 तासांत गंभीर होऊ शकतो. ही चिन्हे गंभीर मलेरियाची आहेत आणि त्यांसाठी वाट पाहता येत नाही. स्वतः गाडी चालवत जाऊ नका.

मलेरिया असलेल्या भागात जाऊन आल्यानंतर ताप? आमच्याशी बोला.

तुमची लक्षणे Saluvo तुमच्याच शब्दांत आणि भाषेत ऐकते, आधी धोक्याची चिन्हे तपासते, आणि कोणत्या डॉक्टरांना आणि किती लवकर भेटावे हे सांगते. तुमच्याकडे आधीच रक्त तपासणीचा रिपोर्ट आहे? ते त्यातील प्रत्येक आकडा समजावून सांगते.

माझ्या लक्षणांबद्दल विचारा

सुरुवात मोफत. तुम्हाला काय जाणवते ते तुमच्याच शब्दांत आणि भाषेत सांगा.

लोक विचारतात ते प्रश्न

  • सहसा ताप, डोकेदुखी आणि थंडी वाजणे, अनेकदा सोबत घाम, स्नायू दुखणे, थकवा, मळमळ, उलट्या किंवा जुलाब. पहिली लक्षणे सौम्य असू शकतात आणि फ्लूसारखी वाटू शकतात. मलेरिया असलेल्या भागात राहणाऱ्या, किंवा गेल्या 12 महिन्यांत तिथे जाऊन आलेल्या आणि ताप असलेल्या प्रत्येकाने त्याच दिवशी मलेरियाची तपासणी करून घ्यावी.

  • सहसा डास चावल्यानंतर 10 ते 15 दिवसांनी, पण ती साधारण 7 दिवसांइतक्या लवकरही सुरू होऊ शकतात, आणि काही प्रकारांमध्ये लक्षणे महिन्यांनी, किंवा क्वचित एक वर्ष किंवा त्याहून जास्त काळानंतर दिसू शकतात. जेव्हा जेव्हा ताप येईल, तेव्हा गेल्या 12 महिन्यांतील कोणत्याही प्रवासाबद्दल डॉक्टरांना सांगा.

  • हो. मलेरियाचे काही प्रकार, विशेषतः vivax आणि ovale, यकृतात लपून राहू शकतात आणि महिन्यांनी किंवा वर्षांनीही लक्षणे आणू शकतात. मलेरिया असलेल्या भागात जाऊन आल्यानंतरच्या 12 महिन्यांत आलेल्या कोणत्याही तापासाठी मलेरियाची तपासणी व्हायला हवी, तुम्ही मलेरियाविरोधी गोळ्या घेतल्या असल्या तरीही.

  • नेहमीच्या संपर्कातून नाही: सहसा तो एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीला होत नाही. तो संसर्ग झालेल्या डासांच्या चाव्यांतून पसरतो. क्वचित तो रक्त चढवल्याने, एकच सुई वापरल्याने, किंवा आईकडून पोटातील बाळाला पसरू शकतो.

  • रक्त तपासणीने: रॅपिड डायग्नोस्टिक टेस्ट, जिचा निकाल काही मिनिटांत मिळतो, किंवा मायक्रोस्कोपखाली पाहिलेला ब्लड स्मीअर, ज्यातून मलेरियाचा प्रकारही कळतो. निकाल काही तासांत मिळायला हवेत. फक्त लक्षणांवरून मलेरियाची खात्री होऊ शकत नाही.

  • हो, विशेषतः सुरुवातीला किंवा रक्तात कमी परजीवी असताना. पहिली तपासणी निगेटिव्ह आली पण तरीही मलेरियाची शक्यता असेल, तर ब्लड स्मीअर सहसा दर 12 ते 24 तासांनी, एकूण 3 वेळा पुन्हा केला जातो. ताप सुरूच राहिला तर पुन्हा डॉक्टरांकडे जा.

  • मलेरियाविरोधी औषधाने, जे शक्य तितक्या लवकर सुरू केले जाते. falciparum मलेरियासाठी आर्टेमिसिनिन-आधारित कॉम्बिनेशन थेरपी (ACT) हा सर्वात परिणामकारक उपचार आहे. कोणते औषध आणि किती काळ, हे मलेरियाचा प्रकार, संसर्ग कुठे झाला, व्यक्ती किती आजारी आहे आणि ती गरोदर आहे का यावर अवलंबून असते. गंभीर मलेरियावर हॉस्पिटलमध्ये उपचार केले जातात.

  • हो. यकृतात लपलेल्या परजीवींमुळे vivax आणि ovale मलेरिया महिन्यांनी किंवा वर्षांनी पुन्हा उलटू शकतो, म्हणूनच कधी कधी दुसरे औषध दिले जाते. नवीन डास चावल्यानेही मलेरिया पुन्हा होऊ शकतो. कोणताही नवीन ताप आल्यास डॉक्टरांना भेटा, आणि तुम्हाला आधी मलेरिया होऊन गेला आहे हे सांगा.

  • लक्षणे एकमेकांसारखी असतात, म्हणून रक्त तपासण्या हाच एकमेव खात्रीशीर मार्ग आहे. मलेरियात अनेकदा थंडी वाजून ताप आणि घाम येतो; डेंग्यूमध्ये अनेकदा डोळ्यांच्या मागे दुखणे आणि अंगदुखी असते; टायफॉइडचा ताप सहसा हळूहळू वाढत जातो, सोबत पोटाची लक्षणे असतात. जिथे हे सगळे सामान्य आहेत, तिथे डॉक्टर एकापेक्षा जास्त आजारांची तपासणी करू शकतात.

  • हो. मध्यम ते जास्त प्रमाणात मलेरिया पसरणाऱ्या भागांत राहणाऱ्या मुलांसाठी WHO दोन मलेरिया लसी सुचवते, RTS,S आणि R21. त्या पूर्ण संरक्षण देत नाहीत, म्हणून मच्छरदाणी, रिपेलंट आणि तापासाठी तपासणी तरीही महत्त्वाचे आहेत. प्रवासी सहसा त्याऐवजी मलेरियाविरोधी गोळ्या घेतात.

  • नाही. आधी तपासणी करून घ्या, आणि तुम्हाला ज्या प्रकारचा मलेरिया आहे त्यासाठी डॉक्टरांनी लिहून दिलेले औषध घ्या. उरलेली किंवा डॉक्टरांनी न लिहून दिलेली मलेरियाविरोधी औषधे चुकीचे औषध किंवा चुकीचे प्रमाण असू शकतात, त्यांनी गुण न येण्याची शक्यता असते, आणि त्यामुळे औषधांना दाद न देणारे परजीवी वाढतात. एखादा उपाय करून पाहण्यासाठी तपासणीला कधीही उशीर करू नका.

  • हो. गरोदर स्त्रियांना गंभीर मलेरिया होण्याची शक्यता जास्त असते, आणि त्यामुळे बाळालाही हानी पोहोचू शकते. मलेरिया असलेल्या भागात गरोदर स्त्रीला ताप आला, तर त्याच दिवशी मलेरियाची तपासणी करून घ्यायला हवी. कोणतेही औषध घेण्याआधी डॉक्टरांना विचारा, आणि कीटकनाशक लावलेल्या मच्छरदाणीत झोपा.

  • कीटकनाशक लावलेल्या मच्छरदाणीत झोपा, DEET, IR3535 किंवा icaridin असलेले रिपेलंट वापरा, विशेषतः संध्याकाळपासून, आणि संध्याकाळी लांब बाह्यांचे कपडे आणि फुल पँट घाला. प्रवाशांनी डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे मलेरियाविरोधी गोळ्याही घ्याव्यात. डास चावणे टाळले असले तरीही कोणत्याही तापासाठी तपासणी करून घ्या.

उपयोगी तपासण्या

ब्लॉग

स्रोत

  1. WHO fact sheet: Malaria
  2. CDC: Symptoms of malaria
  3. CDC: Malaria clinical guidance
  4. CDC: Clinical features of malaria
  5. CDC Yellow Book: Malaria
  6. NHS: Malaria

अपडेट केले . ही आरोग्यविषयक माहिती आहे, वैद्यकीय सल्ला नाही. तुमची पूर्ण माहिती तुमच्या डॉक्टरांना असते; तुमच्या निकालाबद्दल त्यांना विचारा.