PCOS ची लक्षणे (पीसीओएस): चिन्हे, निदान कसे होते आणि आता त्याला PMOS का म्हणतात

पॉलिसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम (PCOS) हा हार्मोन्सशी संबंधित एक सामान्य, दीर्घकाळ चालणारा त्रास आहे. यात अंडाशयातून दर महिन्याला स्त्रीबीज बाहेर पडत नाही, आणि शरीर अनेकदा नेहमीपेक्षा जास्त पुरुष हार्मोन्स (अँड्रोजेन) तयार करते आणि इन्सुलिनला कमी प्रतिसाद देते. या मिश्रणामुळेच बहुतेक लक्षणे दिसतात.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अंदाजानुसार प्रजननक्षम वयातील 10 ते 13% महिलांना हा त्रास असतो, आणि त्यांपैकी 70% पर्यंत महिलांना आपल्याला तो आहे हे माहीतच नसते.

मे 2026 मध्ये डॉक्टर आणि रुग्णांच्या एका आंतरराष्ट्रीय गटाने नवीन नावावर एकमत केले: बहु-अंतःस्रावी चयापचयी अंडाशय सिंड्रोम (polyendocrine metabolic ovarian syndrome, PMOS). जुन्या नावावरून असे वाटायचे की त्रास अंडाशयावरच्या गाठींचा (सिस्ट) आहे, पण हा त्रास असलेल्या अनेक महिलांना सिस्ट नसतात, आणि याचा परिणाम हार्मोन्स, चयापचय, त्वचा आणि मनःस्थितीवरही होतो. ब्रिटनची NHS आणि आंतरराष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वे आता PMOS हे नाव वापरतात; तरीही बहुतेक लोकांना PCOS हेच नाव माहीत आहे.

PCOS की PCOD? "PCOD" (पॉलिसिस्टिक ओव्हेरियन डिसीज) हा शब्द मुख्यतः भारतात वापरला जातो. काही वेबसाइट्स त्याला एक सौम्य, वेगळा आजार म्हणतात, पण आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मान्य असे वेगळे निदान नाही: डॉक्टरांची मार्गदर्शक तत्त्वे PCOS, म्हणजेच आता PMOS, हेच नाव वापरतात.

लक्षणे सहसा किशोरवयात सुरू होतात आणि प्रत्येक महिलेमध्ये खूप वेगवेगळी असतात. काहींना अनेक लक्षणे असतात; काहींना फारच थोडी.

पाळी आणि गर्भधारणेची चिन्हे:

• अनियमित, उशिरा-उशिरा येणारी किंवा न येणारी पाळी: 35 दिवसांपेक्षा लांब चक्र, किंवा वर्षातून 8 पेक्षा कमी वेळा पाळी
• पाळी आल्यावर कधी कधी जास्त किंवा जास्त दिवस रक्तस्राव
• गर्भधारणा होण्यात अडचण, कारण दर महिन्याला स्त्रीबीज बाहेर पडत नाही

अँड्रोजेन जास्त असल्याची चिन्हे:

• चेहरा, छाती, पोट किंवा पाठीवर जास्त केस (हर्सुटिझम)
• किशोरवयानंतरही राहणारी मुरुमे, किंवा तेलकट त्वचा
• डोक्याच्या वरच्या भागात केस विरळ होणे

चयापचयाशी (मेटाबॉलिक) संबंधित चिन्हे:

• वजन वाढणे, विशेषतः पोटाभोवती, आणि ते कमी करायला अवघड जाणे
• मान, काख किंवा जांघेत त्वचेवर काळसर, जाड, मखमली डाग (ॲकँथोसिस निग्रिकन्स), जे इन्सुलिन रेझिस्टन्सचे चिन्ह आहे
• थकवा, आणि घोरणे किंवा नीट झोप न लागणे (स्लीप ॲप्निया)

मनःस्थिती: नैराश्य, चिंता, खाण्याविषयीच्या समस्या आणि स्वतःच्या शरीराबद्दल नकारात्मक भावना जास्त प्रमाणात दिसतात, अंशतः या लक्षणांमुळे मनावर होणाऱ्या परिणामामुळे.

प्रत्येकीला सिस्ट नसतात. ज्यांना "सिस्ट" म्हणतात ते खरे तर लहान फॉलिकल्स असतात, म्हणजे पूर्ण वाढ न झालेली स्त्रीबीजे. त्यांच्याशिवायही PCOS असू शकतो, आणि सोनोग्राफीत फॉलिकल्स दिसणाऱ्या अनेक महिलांना PCOS नसतो.

नेमके कारण माहीत नाही. दोन गोष्टी एकत्र काम करतात:

• इन्सुलिन रेझिस्टन्स: रक्तातील साखर सामान्य ठेवण्यासाठी शरीराला जास्त इन्सुलिन लागते, आणि जास्त इन्सुलिनमुळे अंडाशय जास्त अँड्रोजेन तयार करतात.
• जास्त अँड्रोजेन: यामुळे स्त्रीबीजांची पूर्ण वाढ होत नाही आणि केस व त्वचेशी संबंधित लक्षणे दिसतात.

पुढील गोष्टी असल्यास PCOS होण्याची शक्यता जास्त असते:

• तुमच्या आईला किंवा बहिणीला तो आहे, किंवा कुटुंबात टाइप 2 मधुमेह आहे
• NHS नुसार, तुम्ही दक्षिण आशियाई किंवा इतर आशियाई वंशाच्या आहात
• तुमचे वजन जास्त आहे, ज्यामुळे इन्सुलिन रेझिस्टन्स आणि लक्षणे वाढतात, जरी सडपातळ महिलांनाही PCOS असू शकतो

PCOS तुम्ही केलेल्या कोणत्याही गोष्टीमुळे होत नाही, आणि ते आरोग्याच्या वाईट सवयींचे लक्षण नाही.

एकच अशी तपासणी नाही. आंतरराष्ट्रीय मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार (2023), इतर कारणे नाहीत हे तपासल्यानंतर, प्रौढांमध्ये या तीनपैकी किमान दोन गोष्टी असल्यास निदान होते:

डॉक्टर काय पाहतात	कधी चिन्ह मानले जाते
अनियमित पाळी किंवा स्त्रीबीज बाहेर न पडणे	पाळी सुरू होऊन 3 वर्षांहून जास्त काळ झाल्यावर: 21 दिवसांपेक्षा लहान किंवा 35 दिवसांपेक्षा लांब चक्र, किंवा वर्षातून 8 पेक्षा कमी पाळ्या. कोणतेही एक चक्र 90 दिवसांपेक्षा लांब असणे
जास्त अँड्रोजेन	जास्त केस, मुरुमे किंवा डोक्यावरचे केस विरळ होणे, किंवा रक्त तपासणीत वाढलेले टेस्टोस्टेरॉन
अंडाशय	सोनोग्राफीत अनेक लहान फॉलिकल्स, किंवा AMH रक्त तपासणी वाढलेली (फक्त प्रौढांमध्ये)

किशोरवयीन मुलींमध्ये पहिली काही वर्षे अनियमित पाळी सामान्य असते, म्हणून डॉक्टरांना अनियमित पाळी आणि अँड्रोजेनची चिन्हे दोन्ही दिसावी लागतात, आणि PCOS च्या निदानासाठी ते सोनोग्राफी किंवा AMH वापरत नाहीत.

इतर कारणे नाकारण्यासाठी: सहसा गर्भधारणा चाचणी, थायरॉईड तपासणी (TSH) आणि प्रोलॅक्टिन तपासणी केली जाते, कधी कधी इतर तपासण्याही.

निदानानंतर PCOS मुळे होऊ शकणाऱ्या आजारांसाठी डॉक्टर तपासणी करतात: रक्तातील साखर (HbA1c किंवा ग्लुकोज तपासणी), कोलेस्टेरॉल, रक्तदाब आणि वजन. थायरॉईडचे त्रास कसे सारखे दिसू शकतात, हे आमच्या थायरॉईड लक्षणांच्या मार्गदर्शकात समजावून सांगितले आहे.

PCOS हा फक्त पाळीचा त्रास नाही. कालांतराने त्यामुळे पुढील गोष्टींचा धोका वाढतो:

• टाइप 2 मधुमेह, आणि गरोदरपणातील मधुमेह (जेस्टेशनल डायबिटीस)
• उच्च रक्तदाब आणि वाढलेले कोलेस्टेरॉल, आणि त्यामुळे हृदयरोग
• फॅटी लिव्हर (यकृतात चरबी साचणे)
• स्लीप ॲप्निया (झोपेत श्वास थांबणे)
• गर्भाशयाच्या आतल्या अस्तराचा कर्करोग (एंडोमेट्रियल कॅन्सर), जेव्हा दीर्घकाळ पाळी खूप कमी वेळा येते, कारण अस्तर नियमितपणे बाहेर पडत नाही. नियमित रक्तस्राव घडवून आणणारे उपचार यापासून संरक्षण करतात.
• गरोदरपणातील गुंतागुंत, जसे उच्च रक्तदाब आणि गर्भपात, म्हणून गरोदरपणात जास्त बारकाईने लक्ष ठेवले जाते
• नैराश्य आणि चिंता

नियमित तपासण्यांमुळे हे त्रास लवकर लक्षात येतात, आणि लक्षणे कमी करणाऱ्या आरोग्यदायी सवयी हे धोकेही कमी करतात.

PCOS पूर्णपणे बरा करणारा उपाय नाही, पण लक्षणांवर चांगले उपचार होऊ शकतात, आणि उपचारांची योजना तुमच्यासाठी सर्वात महत्त्वाचे काय आहे यावर अवलंबून असते: पाळी, त्वचा आणि केस, वजन किंवा गर्भधारणा.

• आरोग्यदायी आहार आणि नियमित व्यायाम PCOS असलेल्या प्रत्येकीला मदत करतात, वजन कमी झाले नाही तरीही. तुमचे वजन जास्त असेल, तर थोडे जरी वजन कमी झाले तरी पाळी जास्त नियमित होऊ शकते आणि इन्सुलिन रेझिस्टन्स सुधारू शकतो.
• अनियमित पाळीसाठी: कॉम्बाइंड गर्भनिरोधक गोळी, प्रोजेस्टोजेन किंवा हार्मोनल कॉइल (IUS) यांनी रक्तस्राव नियमित होऊ शकतो आणि गर्भाशयाच्या अस्तराचे संरक्षण होते.
• नको असलेले केस आणि मुरुमांसाठी: गर्भनिरोधक गोळी, अँड्रोजेनचा परिणाम रोखणारी औषधे, क्रीम्स, आणि लेझर किंवा इलेक्ट्रोलिसिससारखे केस काढण्याचे उपाय.
• मेटफॉर्मिन (metformin) हे मधुमेहाचे औषध कधी कधी इन्सुलिन रेझिस्टन्स आणि वजनासाठी वापरले जाते.
• गर्भधारणेसाठी: अंडाशयातून स्त्रीबीज बाहेर पडायला मदत करणारी औषधे (जसे लेट्रोझोल (letrozole) किंवा क्लोमिफेन (clomifene)), आणि कधी कधी IVF किंवा लहान शस्त्रक्रिया. यासाठी स्त्रीरोगतज्ज्ञ किंवा वंध्यत्व तज्ज्ञ मार्गदर्शन करतात.
• उदास मन, चिंता किंवा खाण्याविषयीच्या समस्यांसाठी समुपदेशन (टॉकिंग थेरपी) आणि आधार.

कोणते औषध आणि किती घ्यायचे, हे तुमच्या डॉक्टरांनी ठरवायचे आहे. PCOS ची काही औषधे गरोदरपणात सुरक्षित नसतात, म्हणून तुम्ही बाळासाठी प्रयत्न करत असाल किंवा गरोदर असण्याची शक्यता असेल तर डॉक्टरांना सांगा. ऑनलाइन विकल्या जाणाऱ्या "PCOS बरा करणाऱ्या" डाएट्स, चहा आणि सप्लिमेंट्सपासून सावध राहा: ते वापरण्यापूर्वी डॉक्टरांना किंवा फार्मासिस्टला विचारा.