थायरॉईडची लक्षणे (Thyroid symptoms): महिला व पुरुषांमधील चिन्हे आणि तपासणी कधी करावी

थायरॉईड ही मानेच्या पुढच्या भागात, कंठमण्याच्या (Adam's apple) अगदी खाली असलेली फुलपाखराच्या आकाराची छोटी ग्रंथी आहे. ती T4 आणि T3 ही दोन संप्रेरके (हार्मोन्स) बनवते. जवळजवळ सगळ्याचा वेग हीच संप्रेरके ठरवतात: शरीर किती वेगाने ऊर्जा वापरते, हृदयाचे ठोके, शरीराचे तापमान, पचन, मासिक पाळी, मनःस्थिती आणि त्वचा व केसांची वाढ.

या ग्रंथीवर मेंदूतील पिट्युटरी ग्रंथीतून येणारे TSH (थायरॉईड-स्टिम्युलेटिंग हार्मोन) नियंत्रण ठेवते. थायरॉईड संप्रेरक कमी झाले की थायरॉईडला जास्त काम करायला लावण्यासाठी TSH वाढते; संप्रेरक जास्त झाले की TSH कमी होते. म्हणूनच डॉक्टर सर्वात आधी TSH ची रक्त तपासणी करतात.

थायरॉईडचे त्रास सामान्य आहेत, आणि महिलांमध्ये खूपच जास्त: अमेरिकन थायरॉईड असोसिएशननुसार महिलांना पुरुषांपेक्षा पाच ते आठ पट जास्त प्रमाणात थायरॉईडचा त्रास होतो, आणि आठपैकी सुमारे एका महिलेला आयुष्यात कधीतरी थायरॉईडचा विकार होतो. भारतातील आठ शहरांमधील एका अभ्यासात सुमारे दहापैकी एका प्रौढ व्यक्तीला कमी थायरॉईड आढळले, आणि त्यातील अनेकांना याची कल्पनाही नव्हती.

थायरॉईड खूप कमी संप्रेरक बनवते तेव्हा शरीर मंदावते. लक्षणे सहसा इतक्या हळूहळू येतात की लोक त्याला वय, ताणतणाव किंवा धावपळीचे आयुष्य समजतात.

सामान्य लक्षणे: थकवा, थंडी वाजणे, वजन वाढणे, बद्धकोष्ठता, कोरडी त्वचा, राठ किंवा विरळ केस, चेहरा सुजलेला, स्नायू दुखणे, उदास मन, विसराळूपणा, पाळीत जास्त रक्तस्राव आणि घोगरा आवाज. काही लोकांना काहीच लक्षणे नसतात, आणि नेहमीच्या रक्त तपासणीत हा त्रास सापडतो.

सामान्य कारणे:

• हाशिमोटो थायरॉईडायटिस, ज्यात रोगप्रतिकारक शक्ती हळूहळू थायरॉईडचे नुकसान करते. जिथे आहारात पुरेसे आयोडीन असते तिथे हे सर्वात सामान्य कारण आहे, आणि ते कुटुंबात आनुवंशिकतेने दिसते.
• आयोडीनची कमतरता, जगभरात अजूनही सर्वात सामान्य कारण. आयोडीनयुक्त मिठामुळे हे आता खूप कमी झाले आहे.
• थायरॉईडवरील उपचार किंवा शस्त्रक्रिया, जसे जास्त थायरॉईडसाठी दिलेले रेडिओॲक्टिव्ह आयोडीन.
• काही औषधे, जसे लिथियम आणि अमिओडारोन.
• गरोदरपणानंतर (पोस्टपार्टम थायरॉईडायटिस), जे अनेकदा तात्पुरते असते.

उपचार म्हणून सहसा रोज थायरॉईड संप्रेरकाची गोळी (लेव्होथायरॉक्सिन) दिली जाते. त्याचा डोस तुमचे डॉक्टर TSH तपासण्यांच्या आधारे ठरवतात आणि तपासत राहतात. पातळी योग्य झाली की बहुतेक लोकांना पुन्हा बरे वाटू लागते.

थायरॉईड खूप जास्त संप्रेरक बनवते तेव्हा शरीर वेगाने धावू लागते. सतत अंगात करंट असल्यासारखे वाटू शकते.

सामान्य लक्षणे: भूक चांगली असूनही वजन घटणे, हृदयाचे ठोके जलद किंवा अनियमित, धडधड, गरम वाटणे व घाम येणे, हात थरथरणे, चिंता, चिडचिड, नीट झोप न लागणे, वारंवार शौच, स्नायू अशक्त होणे आणि पाळीत कमी रक्तस्राव. ग्रेव्हज आजारात डोळ्यांत खुपल्यासारखे वाटू शकते, डोळे रोखून पाहिल्यासारखे दिसू शकतात किंवा बाहेर आल्यासारखे वाटू शकतात.

सामान्य कारणे:

• ग्रेव्हज आजार, रोगप्रतिकारक शक्तीशी संबंधित आजार आणि सर्वात सामान्य कारण.
• थायरॉईडमधील गाठी (नोड्यूल) ज्या स्वतःहून जास्तीचे संप्रेरक बनवतात.
• थायरॉईडायटिस (थायरॉईडला सूज), गरोदरपणानंतर होणाऱ्यासह. यात आधी थोडा काळ थायरॉईड जास्त काम करते आणि नंतर कमी काम करू लागते.
• थायरॉईड संप्रेरकाचे औषध जास्त प्रमाणात घेणे.

उपचार न केलेल्या जास्त थायरॉईडमुळे हृदयावर ताण येतो (यात एट्रियल फायब्रिलेशन, म्हणजे अनियमित हृदयाचे ठोके, यांचा समावेश आहे) आणि कालांतराने हाडे कमकुवत होतात, म्हणून उपचार करणे महत्त्वाचे आहे. पर्याय आहेत: थायरॉईड शांत करणारी औषधे, रेडिओॲक्टिव्ह आयोडीन किंवा शस्त्रक्रिया. तुमच्यासाठी कोणता योग्य हे तुमचे डॉक्टर (अनेकदा एंडोक्रिनोलॉजिस्ट, म्हणजे ग्रंथीविकार तज्ज्ञ) समजावून सांगतील.

महिलांना थायरॉईडचा त्रास होण्याची शक्यता खूप जास्त असते, आणि काही लक्षणे अशा प्रकारे दिसतात की ती सहज दुर्लक्षित होतात:

• मासिक पाळी: कमी थायरॉईडमध्ये जास्त रक्तस्राव किंवा वारंवार पाळी; जास्त थायरॉईडमध्ये कमी रक्तस्राव आणि उशिरा पाळी.
• प्रजनन क्षमता: दोन्ही प्रकारांमुळे गर्भधारणा अवघड होऊ शकते. पाळी अनियमित असेल किंवा गर्भधारणा लवकर होत नसेल तर डॉक्टर अनेकदा TSH तपासतात.
• गरोदरपण: सुरुवातीच्या काळात बाळ आईच्या थायरॉईड संप्रेरकावर अवलंबून असते, म्हणून गरोदरपणात उपचार न केलेला थायरॉईडचा त्रास जास्त महत्त्वाचा ठरतो. तुम्हाला थायरॉईडचा आजार किंवा लक्षणे असतील, तर गरोदर असल्याचे कळताच किंवा गर्भधारणेचे नियोजन करत असाल तेव्हाच तुमच्या डॉक्टरांना किंवा मिडवाइफला सांगा.
• प्रसूतीनंतर: बाळ झाल्यानंतरच्या वर्षात सुमारे 5 ते 10% महिलांना पोस्टपार्टम थायरॉईडायटिस होतो. तो अनेकदा नव्या आईपणाचा थकवा आणि उदासी समजला जातो.
• रजोनिवृत्ती (मेनोपॉज): अंगात गरम लहरी येणे, नीट झोप न लागणे, उदास मन आणि वजनातील बदल हे थायरॉईडच्या लक्षणांसारखेच असतात, म्हणून TSH तपासणीतून फरक कळायला मदत होते.
• PCOS: अनियमित पाळी, वजन वाढणे आणि केसांतील बदल यापैकी कोणत्याही कारणाने होऊ शकतात, आणि कधी कधी दोन्ही एकत्र असतात.

थायरॉईड मोठे होण्याला गलगंड (goitre) म्हणतात. हे थायरॉईड कमी काम करत असताना, जास्त काम करत असताना किंवा नीट काम करत असतानाही होऊ शकते, आणि अनेकदा दुखत नाही. थायरॉईड नोड्यूल म्हणजे ग्रंथीच्या आतील गाठ.

अशा गाठी खूप सामान्य आहेत, विशेषतः वयानुसार, आणि अमेरिकन थायरॉईड असोसिएशननुसार 90% पेक्षा जास्त गाठी साध्या (बिनाइन) असतात, म्हणजे कर्करोग नसतो. तरीही, मानेवरची प्रत्येक नवीन गाठ तपासून घेतली पाहिजे. सहसा पहिली पावले म्हणजे TSH तपासणी आणि मानेची सोनोग्राफी (अल्ट्रासाऊंड); काही गाठींसाठी नंतर बारीक सुईने नमुना (FNAC) घ्यावा लागतो.

गाठ वेगाने वाढत असेल, कडक लागत असेल, किंवा सोबत आवाज घोगरा, गिळायला त्रास किंवा श्वास घ्यायला त्रास होत असेल, तर लवकर डॉक्टरांना भेटा.

लक्षणे दिशा दाखवतात, पण निर्णय रक्त तपासणीच देते:

• TSH ही पहिली तपासणी. थायरॉईड कमी काम करत असेल तर ते जास्त येते आणि जास्त काम करत असेल तर कमी येते. बहुतेक प्रौढांमध्ये सामान्य पातळी सुमारे 0.4 ते 4.0 mIU/L असते. प्रत्येक निकालाचा अर्थ जाणून घेण्यासाठी आमचे TSH तपासणी मार्गदर्शन पाहा.
• Free T4 (आणि कधी कधी T3) रक्तात प्रत्यक्ष किती थायरॉईड संप्रेरक आहे ते दाखवते.
• थायरॉईड अँटीबॉडीज (हाशिमोटोसाठी anti-TPO, ग्रेव्हजसाठी TRAb) रोगप्रतिकारक शक्ती हे कारण आहे का ते दाखवतात.
• सूज किंवा गाठ असेल तेव्हा सोनोग्राफी (अल्ट्रासाऊंड) मध्ये ग्रंथी पाहिली जाते.

काही गोष्टींमुळे निकाल चुकू शकतात: बायोटिन सप्लिमेंट्समुळे (अनेकदा केस आणि नखांच्या उत्पादनांमध्ये असते) थायरॉईड तपासणीचे आकडे चुकीचे येऊ शकतात, म्हणून ते घेत असाल तर लॅबला सांगा. नुकताच झालेला आजार, गरोदरपण आणि काही औषधे यांमुळेही TSH बदलते.

• उपचारापूर्वी तपासणी करा. स्वतःहून थायरॉईडच्या गोळ्या, आयोडीन, केल्प (समुद्री शेवाळ) किंवा “थायरॉईड सपोर्ट” सप्लिमेंट्स सुरू करू नका. जास्त आयोडीनमुळे थायरॉईडचे काही त्रास वाढू शकतात, आणि सप्लिमेंट्समुळे खरे चित्र लपू शकते.
• तुमची लक्षणे लिहून ठेवा, ती कधी सुरू झाली त्यासह, आणि ती यादी (किंवा वरील तपासणी यादी) डॉक्टरांच्या भेटीला घेऊन जा.
• तुम्ही आधीच उपचार घेत असाल आणि लक्षणे परत येत असतील, तर TSH पुन्हा तपासायला सांगा; डोसमध्ये बदल करावा लागू शकतो. थायरॉईडच्या गोळ्या अन्न आणि इतर औषधांसोबत कशा घ्याव्यात हे तुमच्या फार्मासिस्टला विचारा.
• आयोडीनयुक्त मीठ नेहमीच्या प्रमाणात वापरा. कोबी, ब्रोकोली आणि सोया हे पदार्थ नेहमीच्या आहारात खाणे योग्य आहे.
• जास्त थायरॉईड असेल तर हृदय आणि हाडांकडे लक्ष ठेवा: उपचारामुळे दोन्हींचे संरक्षण होते.