အသည်းအဆီဖုံး ရောဂါ လက္ခဏာများ- grade 1, 2, 3 ရဲ့ အဓိပ္ပာယ်၊ နာမည်သစ် MASLD နှင့် ဘာက အထောက်အကူ ဖြစ်သလဲ

အသည်းအဆီဖုံးခြင်း (fatty liver) ဆိုတာ အသည်းထဲမှာ အဆီတွေ စုပုံနေတာကို ဆိုလိုပါတယ်။ ကမ္ဘာပေါ်မှာ အဖြစ်အများဆုံး ရေရှည် အသည်းရောဂါ ဖြစ်ပြီး ကမ္ဘာတစ်ဝှမ်း လူဦးရေရဲ့ 30% ကျော် နဲ့ အမေရိကန်က လူကြီးတွေရဲ့ 24% ခန့်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

အဓိက အမျိုးအစား နှစ်မျိုး ရှိပါတယ်-

• ကိုယ်အလေးချိန်၊ သွေးထဲ သကြားဓာတ်နဲ့ သွေးထဲ အဆီဓာတ်တွေနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ အသည်းအဆီဖုံးခြင်း (ဇီဝြဖစ်ပျက်မှုဆိုင်ရာ - metabolic)။ ဒါက အဖြစ်အများဆုံး အမျိုးအစားပါ။
• အရက်နဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ အသည်းအဆီဖုံးခြင်း၊ အဓိကအားဖြင့် အရက် အလွန်အကျွံ သောက်တာကြောင့် ဖြစ်ပါတယ်။

နာမည်သစ်များ။ 2023 ခုနှစ် ဇွန်လမှာ နိုင်ငံတကာ အသည်းရောဂါ အသင်းတွေက နာမည်တွေကို ပြောင်းခဲ့ပါတယ်-

• အရက်ကြောင့် မဟုတ်သော အသည်းအဆီဖုံး ရောဂါ (NAFLD) က ဇီဝြဖစ်ပျက်မှု ချို့ယွင်းခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော အသည်းအဆီဖုံး ရောဂါ (MASLD) ဖြစ်လာပါတယ်
• ရောင်ရမ်းတဲ့ ပုံစံဖြစ်တဲ့ အရက်ကြောင့် မဟုတ်သော အသည်းအဆီဖုံး ရောင်ရမ်းခြင်း (NASH) က ဇီဝြဖစ်ပျက်မှု ချို့ယွင်းခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သော အသည်းအဆီဖုံး ရောင်ရမ်းခြင်း (MASH) ဖြစ်လာပါတယ်
• MetALD ကတော့ ဇီဝြဖစ်ပျက်မှုဆိုင်ရာ အမျိုးအစား ရှိပြီး အရက်လည်း ပိုသောက်သူတွေအတွက် ဖြစ်ပါတယ်

နာမည်သစ်တွေက လူတွေ မလုပ်တဲ့အရာကို မဟုတ်ဘဲ အကြောင်းရင်းကို ဖော်ပြပြီး တချို့လူတွေ အရှက်ရစေတယ်လို့ ခံစားရတဲ့ စကားလုံးတွေကို ဖယ်ရှားထားပါတယ်။ သင့်အဖြေလွှာမှာ နာမည် တစ်ခုခုကို သုံးထားနိုင်ပါတယ်- NAFLD နဲ့ MASLD က ရောဂါ တစ်ခုတည်း ဖြစ်ပါတယ်။

အာထရာဆောင်း (ultrasound) အဖြေလွှာမှာ grade (အဆင့်) က အသည်းထဲမှာ အဆီ ဘယ်လောက် ရှိပုံရသလဲ ဆိုတာကို ဖော်ပြပါတယ်။ အဆီက စကင်ပေါ်မှာ အသည်းကို ပိုတောက်ပြီး မြင်ရစေပါတယ်။

အာထရာဆောင်း grade	အများအားဖြင့် ဆိုလိုချက်
Grade 1 (အနည်းငယ် - mild)	အဆီ အနည်းငယ်။ အရမ်း အဖြစ်များပြီး ပြန်ကောင်းအောင် လုပ်ရ အလွယ်ဆုံး
Grade 2 (အလယ်အလတ် - moderate)	အဆီ ပိုများ၊ အသည်းက သိသိသာသာ ပိုတောက်ပြီး မြင်ရ
Grade 3 (ပြင်းထန် - severe)	အဆီ အများကြီး၊ အသည်းရဲ့ အတွင်းပိုင်းကို စကင်ပေါ်မှာ မြင်ရခက်

Grade က ထိခိုက်မှုနဲ့ မတူပါဘူး။ အာထရာဆောင်းက အဆီကိုပဲ ပြပြီး ရောင်ရမ်းမှု ဒါမှမဟုတ် အမာရွတ်ကို မပြပါဘူး။ Grade 1 ရှိသူမှာ အမာရွတ် ရှိနိုင်ပြီး grade 3 ရှိသူမှာ အမာရွတ် လုံးဝ မရှိတာလည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် grade ဘယ်လောက်ပဲ ဖြစ်ဖြစ် နောက်တစ်ဆင့်က အတူတူပါပဲ- အမာရွတ် ရှိမရှိ စစ်ဖို့ သွေးစစ်ချက် ရမှတ် (FIB-4) နဲ့ တခါတလေ အထူး စကင်တစ်မျိုး၊ ဒါ့အပြင် ဆီးချို၊ ကိုလက်စထရောနဲ့ သွေးပေါင်ချိန် စစ်ဆေးခြင်းတွေ ဖြစ်ပါတယ်။

Grade 1 အသည်းအဆီဖုံးခြင်းက အန္တရာယ် ရှိသလား။ သူ့ချည်းသက်သက်ဆိုရင် အများအားဖြင့် မရှိပါဘူး၊ ပြန်ပျောက်သွားနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သတိပေးချက်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်- အသည်းထဲ အဆီ စုစေတဲ့ အကြောင်းရင်းတွေကပဲ ဆီးချို အမျိုးအစား 2 နဲ့ နှလုံးရောဂါ ဖြစ်နိုင်ခြေကို မြင့်စေပါတယ်။

အများအားဖြင့် ဘာမှ မရှိပါဘူး။ အသည်းအဆီဖုံးခြင်းကို အသံတိတ် ရောဂါလို့ ခေါ်လေ့ရှိပါတယ်။ လူအများစုက တခြားကိစ္စအတွက် လုပ်တဲ့ စကင်ရိုက်ချက် ဒါမှမဟုတ် သွေးစစ်ချက်ကနေ မထင်မှတ်ဘဲ သိရတာပါ။

လက္ခဏာ ရှိခဲ့ရင်တောင် မရေမရာ ဖြစ်တတ်ပါတယ်-

• အရမ်း မောပန်းခြင်း ဒါမှမဟုတ် ယေဘုယျ နေမကောင်းခြင်း
• ဗိုက်ရဲ့ ညာဘက် အပေါ်ပိုင်း၊ နံရိုးအောက်မှာ တအံ့အံ့ အောင့်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် မအီမသာ ဖြစ်ခြင်း

အဆင့် လေးဆင့် (လူအများစုမှာ ပထမအဆင့်ပဲ ရှိပါတယ်)-

1. အသည်းအဆီဖုံးခြင်း (steatosis)- အသည်းထဲမှာ အဆီ ရှိပေမယ့် ထိခိုက်မှု မရှိ
2. MASH (ယခင် NASH)- အသည်း ရောင်ရမ်းနေ
3. အမာရွတ်ဖြစ်ခြင်း (fibrosis)- အမာရွတ် ရှိပေမယ့် အသည်းက အများအားဖြင့် ကောင်းကောင်း အလုပ်လုပ်နေဆဲ
4. အသည်းခြောက် ရောဂါ (cirrhosis)- ပြင်းထန်ပြီး အမြဲတမ်း ကျန်နေမယ့် အမာရွတ်

အသည်းခြောက် ရောဂါ (နောက်ပိုင်း အဆင့်) ရဲ့ လက္ခဏာများ-

• အရေပြား ဝါခြင်း ဒါမှမဟုတ် မျက်လုံးအဖြူသား ဝါခြင်း (အသားဝါ - jaundice)
• ဗိုက် ဖောရောင်ခြင်း၊ ဒါမှမဟုတ် ခြေထောက်၊ ခြေကျင်းဝတ် ဒါမှမဟုတ် ခြေဖဝါး ဖောရောင်ခြင်း
• အရေပြား ယားယံခြင်း၊ အလွယ်တကူ အညိုအမည်း ထခြင်း ဒါမှမဟုတ် သွေးထွက်ခြင်း
• အစားအသောက် ပျက်ခြင်း၊ ကိုယ်အလေးချိန် ကျခြင်း၊ ပျို့ချင်ခြင်း
• အရေပြားပေါ်မှာ ပင့်ကူပုံစံ နီရဲတဲ့ သွေးကြောလေးများ၊ လက်ဖဝါး နီရဲကွက်များ
• စိတ်ရှုပ်ထွေးခြင်း၊ အာရုံ မစူးစိုက်နိုင်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် စကားပြော မပီသခြင်း
• သွေးအန်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် အရမ်းမည်းတဲ့ ဒါမှမဟုတ် မည်းနက်တဲ့ ဝမ်းသွားခြင်း၊ ဒါက အရေးပေါ် အခြေအနေ ဖြစ်ပါတယ်

အသည်းအဆီဖုံးခြင်းက ခန္ဓာကိုယ်က သကြားဓာတ်နဲ့ အဆီဓာတ်ကို ကိုင်တွယ်ပုံနဲ့ နီးနီးကပ်ကပ် ဆက်စပ်နေပါတယ်။ အောက်ပါတို့ ရှိရင် ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများပါတယ်-

• ကိုယ်အလေးချိန် ပိုနေခြင်း၊ အထူးသဖြင့် ခါးနဲ့ ဗိုက်ပတ်လည်မှာ အဆီ အများကြီး ရှိခြင်း
• ဆီးချို အမျိုးအစား 2၊ ဆီးချို ဖြစ်ခါနီး (prediabetes) ဒါမှမဟုတ် အင်ဆူလင် တုံ့ပြန်မှု ကျဆင်းခြင်း (insulin resistance)
• သွေးတိုး၊ ဒါမှမဟုတ် ကိုလက်စထရော ဒါမှမဟုတ် ထရိုင်ဂလစ်ဆရိုက် မြင့်ခြင်း
• ဇီဝြဖစ်ပျက်မှု ချို့ယွင်းခြင်း စုစည်းလက္ခဏာ (metabolic syndrome) (ဒီထဲက အများအပြား တစ်ပြိုင်နက် ရှိခြင်း)
• PCOS ရောဂါ
• ကျန်းမာရေးနဲ့ မညီညွတ်တဲ့ အစားအသောက် ဒါမှမဟုတ် လှုပ်ရှားမှု နည်းခြင်း
• အသက် 50 ကျော်

အမေရိကန်မှာ ဟစ်စပဲနစ် (Hispanic) လူမျိုးတွေမှာ အဖြစ်အများဆုံး ဖြစ်ပါတယ်။ ကလေးတွေမှာလည်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်- အသက် 2 မှ 19 နှစ်အရွယ် အမေရိကန် ကလေးတွေရဲ့ 10% နီးပါးမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

ကိုယ်အလေးချိန် ပိုမှ ဖြစ်တာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကိုယ်အလေးချိန် ပုံမှန် ရှိသူတွေမှာလည်း အသည်းအဆီဖုံးခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါတယ်၊ အထူးသဖြင့် ဆီးချို ရှိရင် ဒါမှမဟုတ် ခါးပတ်လည်မှာ အဆီ ပိုနေရင်ပါ။

အရက်က သူ့ကိုယ်ပိုင် အသည်းအဆီဖုံးခြင်း အမျိုးအစားကို ဖြစ်စေပြီး ဇီဝြဖစ်ပျက်မှုဆိုင်ရာ အမျိုးအစားကိုလည်း ပိုဆိုးစေပါတယ်။ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ PCOS လမ်းညွှန် က ဒီရောဂါနဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ ဟော်မုန်း ရောဂါတစ်ခုကို ရှင်းပြထားပါတယ်။

အသည်းအဆီဖုံးခြင်းကို အများအားဖြင့် မထင်မှတ်ဘဲ တွေ့ရတာပါ။ ပြီးရင် ဆရာဝန်တွေက ဘယ်လောက် အရေးကြီးသလဲ စစ်ဆေးပါတယ်-

• အသည်း သွေးစစ်ချက် (ALT နဲ့ AST)။ ဒါတွေက မကြာခဏ တက်နေတတ်ပေမယ့် အသည်းအဆီဖုံးခြင်း ဒါမှမဟုတ် အမာရွတ် ရှိနေရင်တောင် ပုံမှန် ဖြစ်နေနိုင်ပါတယ်၊ ဒါကြောင့် အဖြေ ပုံမှန်ဖြစ်တာက ရောဂါ မရှိဘူးလို့ မဆိုလိုပါဘူး။
• အာထရာဆောင်း ရိုက်ချက်က အသည်းထဲက အဆီကို ပြပြီး grade ကို ပေးပါတယ်။ CT နဲ့ MRI စကင်တွေကလည်း ပြနိုင်ပါတယ်။
• အမာရွတ် ရမှတ် (FIB-4) ကို သင့်အသက်၊ ALT၊ AST နဲ့ သွေးဥမွှား (platelet) အရေအတွက်ကနေ တွက်ချက်ပါတယ်။ ရမှတ် 1.3 အောက် ဆိုရင် အဆင့်မြင့် အမာရွတ် ရှိဖို့ မဖြစ်နိုင်သလောက်ပါပဲ၊ အများအားဖြင့် 1 မှ 2 နှစ် တစ်ကြိမ် ပြန်စစ်ပါတယ်။ ရမှတ် ပိုမြင့်ရင် နောက်ထပ် စစ်ဆေးမှုကို ဆက်လုပ်ပါတယ်။
• အထူး စကင် (elastography)၊ ဥပမာ FibroScan က အသည်း ဘယ်လောက် မာနေသလဲ တိုင်းတာပေးပြီး ELF သွေးစစ်ချက်ကလည်း အမာရွတ်ကို ရှာပေးပါတယ်။
• အသည်းအသား စစ်ဆေးခြင်း (liver biopsy)- အပ်နဲ့ နမူနာ အနည်းငယ် ယူတာဖြစ်ပြီး MASH ကို သေချာ အတည်ပြုနိုင်တဲ့ တစ်ခုတည်းသော စစ်ဆေးမှု ဖြစ်ပါတယ်။ တခါတလေမှသာ လိုအပ်ပါတယ်။

ဆရာဝန်တွေက အသည်းအဆီဖုံးခြင်းနဲ့ တွဲဖြစ်တတ်တဲ့ ရောဂါတွေကိုလည်း စစ်ဆေးပါတယ်- သွေးထဲ သကြားဓာတ် (HbA1c)၊ ကိုလက်စထရောနဲ့ ထရိုင်ဂလစ်ဆရိုက်၊ သွေးပေါင်ချိန်နဲ့ ကိုယ်အလေးချိန်၊ ပြီးတော့ အရက်သောက်တာကိုလည်း မေးပါတယ်။

လူအများစုအတွက်တော့ မကြီးပါဘူး- သူတို့မှာ ရောင်ရမ်းမှု ဒါမှမဟုတ် အမာရွတ် မရှိဘဲ အသည်းထဲမှာ အဆီပဲ ရှိနေတတ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ တချို့မှာတော့ ဖြည်းဖြည်းချင်း ဆိုးလာနိုင်ပါတယ်-

• MASH (ရောင်ရမ်းခြင်း) က အသည်းအဆီဖုံး ရှိသူတွေထဲက အနည်းစုမှာ ဖြစ်ပြီး အမေရိကန် လူကြီးတွေရဲ့ 1.5 မှ 6.5% ခန့် ဖြစ်ပါတယ်
• နှစ်တွေ ကြာလာတာနဲ့အမျှ အမာရွတ်ဖြစ်ခြင်း (fibrosis) နဲ့ နောက်ပိုင်း အသည်းခြောက် ရောဂါ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်
• အသည်းခြောက် ရောဂါက အသည်း အလုပ်မလုပ်တော့ခြင်း၊ ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း သွေးထွက်ခြင်းနဲ့ အသည်းကင်ဆာ ဆီ ဦးတည်နိုင်ပါတယ်

သင့်အမာရွတ် ရမှတ် မြင့်လေ ဆရာဝန်က ပိုနီးနီးကပ်ကပ် စောင့်ကြည့်လေ ဖြစ်ပါတယ်။

လူအများစုအတွက် ပိုကြီးတဲ့ အန္တရာယ်က နှလုံးပါ။ အသည်းထဲ အဆီ စုစေတဲ့ အကြောင်းရင်းတွေကပဲ ဆီးချို အမျိုးအစား 2၊ နှလုံးဖောက်ခြင်းနဲ့ လေဖြတ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ခြေကို မြင့်စေပါတယ်။ ကိုယ်အလေးချိန်၊ သွေးထဲ သကြားဓာတ်၊ သွေးပေါင်ချိန်နဲ့ ကိုလက်စထရောကို ကုသတာက နှစ်ခုစလုံးကို ကာကွယ်ပေးပါတယ်။

ကောင်းနိုင်ပါတယ်၊ အထူးသဖြင့် အစောပိုင်း အဆင့်တွေမှာပါ။ အဓိက ကုသမှုက နေထိုင်မှုပုံစံ ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်ပြီး ထိရောက်ပါတယ်-

• ကိုယ်အလေးချိန် ပိုနေရင် တဖြည်းဖြည်း လျှော့ချပါ။ ကိုယ်အလေးချိန်ရဲ့ 3 မှ 5% လျှော့ချရင် အသည်းထဲက အဆီ လျော့ကျနိုင်ပြီး 7 မှ 10% လျှော့ချရင် ရောင်ရမ်းမှုနဲ့ အမာရွတ် လျော့ကျနိုင်ပါတယ်။ အစာကို အလွန်အမင်း ဖြတ်တဲ့ အမြန် ဝိတ်ချနည်း (crash diet) တွေကို ရှောင်ပါ- ကိုယ်အလေးချိန် အရမ်း မြန်မြန် ကျတာက အသည်းရောဂါကို ပိုဆိုးစေနိုင်ပါတယ်။
• ပိုလှုပ်ရှားပါ- တစ်ပတ်ကို အနည်းဆုံး 150 မိနစ် လှုပ်ရှားပါ၊ ဥပမာ သွက်သွက် လမ်းလျှောက်ခြင်း။ ကိုယ်အလေးချိန် သိပ်မပြောင်းရင်တောင် လေ့ကျင့်ခန်းက အထောက်အကူ ဖြစ်ပါတယ်။
• ကျန်းမာပြီး မျှတတဲ့ အစားအသောက် စားပါ- ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ အသီးအနှံ၊ ကောက်ပဲ အပြည့်အစုံ (whole grains)၊ ပဲမျိုးစုံနဲ့ ငါး ပိုစားပြီး သကြားပါတဲ့ အချိုရည်၊ အချိုပွဲနဲ့ စက်ရုံထုတ် အစားအစာတွေကို လျှော့စားပါ။
• အရက်- တစ်ပတ်ကို 14 ယူနစ် ထက် မပိုစေဘဲ ရက်အများအပြားမှာ ခွဲသောက်ပါ။ အမာရွတ် ရှိရင် ဒါမှမဟုတ် အရက်နဲ့ ဆက်စပ်တဲ့ အသည်းရောဂါ ရှိရင် ဆရာဝန်က လုံးဝ ဖြတ်ဖို့ အကြံပေးနိုင်ပါတယ်။
• ဆေးလိပ် ဖြတ်ပါ၊ ဆီးချို၊ သွေးတိုးနဲ့ ကိုလက်စထရောကိုလည်း ကုသမှု ခံယူပါ။

ဆေးဝါးများ- ရိုးရိုး အသည်းအဆီဖုံးခြင်းအတွက် ဆေး မရှိပါဘူး။ MASH အတွက်တော့ အထူးကု ဆရာဝန်က တချို့လူတွေမှာ pioglitazone ဒါမှမဟုတ် vitamin E ကို သုံးနိုင်ပါတယ်။ အမေရိကန်မှာ resmetirom (2024 မှာ ခွင့်ပြုခဲ့) နဲ့ semaglutide (2025 မှာ ခွင့်ပြုခဲ့) ကို အသည်းခြောက် ရောဂါ မရှိဘဲ အလယ်အလတ်ကနေ အဆင့်မြင့် အမာရွတ် ရှိတဲ့ MASH အတွက် အစားအသောက်နဲ့ လေ့ကျင့်ခန်းနဲ့အတူ ဆရာဝန်က ညွှန်ကြားပေးနိုင်ပါတယ်။

ဘယ်ဆေး၊ ဘယ်လောက် သောက်ရမလဲဆိုတာ သင့်ဆရာဝန်က ဆုံးဖြတ်ရမှာပါ။ ပမာဏ များတဲ့ vitamin E၊ တိုင်းရင်းဆေး ဒါမှမဟုတ် “အသည်း အဆိပ်ထုတ် (liver detox)” ထုတ်ကုန်တွေကို ကိုယ့်သဘောနဲ့ကိုယ် မသောက်ပါနဲ့- တချို့ ဖြည့်စွက်စာတွေက အသည်းကို ထိခိုက်စေနိုင်ပါတယ်။ အရင်ဆုံး ဆရာဝန် ဒါမှမဟုတ် ဆေးဝါးကျွမ်းကျင်သူ (pharmacist) ကို မေးပါ။