PCOS ရောဂါ လက္ခဏာများ- သိသာသော လက္ခဏာများ၊ ရောဂါ အတည်ပြုပုံနှင့် ယခု PMOS ဟု ဘာကြောင့် ခေါ်သလဲ

သားဥအိမ် အရည်အိတ်များ ရောဂါ (polycystic ovary syndrome - PCOS) က အဖြစ်များပြီး ရေရှည် ဖြစ်တတ်တဲ့ ဟော်မုန်း ရောဂါတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ သားဥအိမ်က လစဉ် သားဥ မကြွေပေးဘဲ ခန္ဓာကိုယ်က အမျိုးသား ဟော်မုန်း (androgens) ကို ပုံမှန်ထက် ပိုထုတ်လေ့ရှိပြီး အင်ဆူလင် ကိုလည်း ကောင်းကောင်း မတုံ့ပြန်တော့ပါဘူး။ ဒီအချက်တွေ ပေါင်းစပ်မှုက လက္ခဏာ အများစုကို ဖြစ်စေတာပါ။

ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ (WHO) ရဲ့ ခန့်မှန်းချက်အရ ကလေးမွေးနိုင်တဲ့ အရွယ်ရှိ အမျိုးသမီးတွေရဲ့ 10 မှ 13% မှာ ဖြစ်ပြီး သူတို့ထဲက 70% အထိ က ကိုယ့်မှာ ရှိနေမှန်း မသိကြပါဘူး။

2026 ခုနှစ် မေလမှာ နိုင်ငံတကာ ဆရာဝန်များနဲ့ လူနာများ အဖွဲ့တစ်ခုက နာမည်သစ်တစ်ခုကို သဘောတူခဲ့ကြပါတယ်- ဟော်မုန်းဂလင်းများစွာ၊ ဇီဝဖြစ်စဉ်နှင့် သားဥအိမ်ဆိုင်ရာ ရောဂါစု (polyendocrine metabolic ovarian syndrome - PMOS)။ နာမည်ဟောင်းက သားဥအိမ်ပေါ်က အရည်အိတ်တွေကြောင့် ဖြစ်တယ်လို့ ထင်စေပေမဲ့ ဒီရောဂါရှိတဲ့ အမျိုးသမီး အများအပြားမှာ အရည်အိတ် မရှိကြသလို ဟော်မုန်း၊ ဇီဝဖြစ်စဉ် (metabolism)၊ အသားအရေနဲ့ စိတ်ခံစားမှုကိုပါ ထိခိုက်ပါတယ်။ ယူကေ NHS နဲ့ နိုင်ငံတကာ လမ်းညွှန်ချက်က ယခု PMOS ကို သုံးနေပြီဖြစ်ပေမဲ့ လူအများစု သိကြတာကတော့ PCOS ပါပဲ။

PCOS လား PCOD လား။ "PCOD" (polycystic ovarian disease) ဆိုတဲ့ အသုံးအနှုန်းကို အိန္ဒိယမှာ အဓိက သုံးပါတယ်။ ဝက်ဘ်ဆိုက် တချို့က ပိုပေါ့ပြီး သီးခြား ရောဂါတစ်ခုလို့ ဖော်ပြကြပေမဲ့ နိုင်ငံတကာက သဘောတူထားတဲ့ သီးခြား ရောဂါအမည် မရှိပါဘူး- ဆရာဝန်တွေရဲ့ လမ်းညွှန်ချက်တွေက PCOS (ယခု PMOS) ကိုသာ သုံးပါတယ်။

လက္ခဏာတွေက အများအားဖြင့် ဆယ်ကျော်သက် အရွယ် မှာ စတင်ပြီး အမျိုးသမီး တစ်ယောက်နဲ့ တစ်ယောက် အများကြီး ကွာခြားပါတယ်။ တချို့မှာ အများအပြား ရှိပြီး တချို့မှာ အလွန်နည်းပါတယ်။

ဓမ္မတာနှင့် ကိုယ်ဝန်ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ-

• ဓမ္မတာ မမှန်ခြင်း၊ ကြာမှ တစ်ခါလာခြင်း ဒါမှမဟုတ် မလာခြင်း- ရက် 35 ထက် ပိုရှည်တဲ့ စက်ဝန်း ဒါမှမဟုတ် တစ်နှစ်မှာ ဓမ္မတာ 8 ကြိမ်ထက် နည်းခြင်း
• လာတဲ့အခါ တခါတလေ သွေးများခြင်း ဒါမှမဟုတ် ကြာရှည်ခြင်း
• လစဉ် သားဥ မကြွေလို့ ကိုယ်ဝန်ရဖို့ ခက်ခဲခြင်း

အမျိုးသား ဟော်မုန်း (androgens) မြင့်ခြင်း လက္ခဏာများ-

• မျက်နှာ၊ ရင်ဘတ်၊ ဗိုက် ဒါမှမဟုတ် ကျောမှာ အမွေးပိုထွက်ခြင်း (hirsutism)
• ဆယ်ကျော်သက် အရွယ်ကျော်ပြီးတာတောင် ဝက်ခြံ ဆက်ပေါက်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် အသားအရေ အဆီပြန်ခြင်း
• ခေါင်းထိပ်မှာ ဆံပင် ပါးလာခြင်း

ဇီဝဖြစ်စဉ် (metabolism) ဆိုင်ရာ လက္ခဏာများ-

• ကိုယ်အလေးချိန် တက်လာခြင်း (အထူးသဖြင့် ဗိုက်တဝိုက်မှာ) နဲ့ လျှော့ရခက်ခြင်း
• လည်ပင်း၊ ချိုင်း ဒါမှမဟုတ် ပေါင်ခွမှာ အသားအရေ မည်း၊ ထူပြီး ကတ္တီပါလို အကွက်များ (acanthosis nigricans)- အင်ဆူလင် တုံ့ပြန်မှု ညံ့ခြင်းရဲ့ လက္ခဏာ
• မောပန်းခြင်း၊ ဟောက်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် အိပ်ရေးမဝခြင်း (အိပ်နေစဉ် အသက်ရှူ ခဏရပ်ခြင်း - sleep apnoea)

စိတ်ခံစားမှု- စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း၊ အစားအသောက်ဆိုင်ရာ စိုးရိမ်မှုနဲ့ ကိုယ့်ခန္ဓာကိုယ်ကို စိတ်မကျေနပ်ခြင်းတွေ ပိုဖြစ်တတ်ပါတယ်၊ တစိတ်တပိုင်းက လက္ခဏာတွေကြောင့် ခံစားရပုံကြောင့်ပါ။

လူတိုင်းမှာ အရည်အိတ် ရှိတာ မဟုတ်ပါဘူး။ "အရည်အိတ်" လို့ ခေါ်တာတွေက တကယ်တော့ မရင့်မှည့်ခဲ့တဲ့ သားဥလေးတွေ ပါဝင်တဲ့ အိတ်ငယ်လေးများ (follicles) ပါ။ အဲဒါတွေ မရှိဘဲ PCOS ဖြစ်နိုင်သလို အာထရာဆောင်း ရိုက်ရာမှာ follicles တွေ့ရတဲ့ အမျိုးသမီး အများအပြားမှာလည်း PCOS မရှိပါဘူး။

တိကျတဲ့ အကြောင်းရင်းကို မသိရသေးပါဘူး။ အချက် နှစ်ခု ပေါင်းပြီး အလုပ်လုပ်ပါတယ်-

• အင်ဆူလင် တုံ့ပြန်မှု ညံ့ခြင်း (insulin resistance)- သွေးထဲ သကြားဓာတ် ပုံမှန်ဖြစ်အောင် ခန္ဓာကိုယ်က အင်ဆူလင် ပိုလိုအပ်လာပြီး အင်ဆူလင် မြင့်လာတာက သားဥအိမ်ကို အမျိုးသား ဟော်မုန်း ပိုထုတ်အောင် တွန်းအားပေးပါတယ်။
• အမျိုးသား ဟော်မုန်း (androgens) မြင့်ခြင်း- ဒါတွေက သားဥ ရင့်မှည့်ခြင်းကို တားဆီးပြီး အမွေးနဲ့ အသားအရေ လက္ခဏာတွေကို ဖြစ်စေပါတယ်။

အောက်ပါအခြေအနေတွေမှာ PCOS ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများပါတယ်-

• သင့်ရဲ့ အမေ ဒါမှမဟုတ် ညီအစ်မ မှာ ရှိခြင်း၊ ဒါမှမဟုတ် မိသားစုထဲမှာ ဆီးချို အမျိုးအစား 2 ရှိခြင်း
• NHS ရဲ့ ဖော်ပြချက်အရ တောင်အာရှ ဒါမှမဟုတ် တခြား အာရှ နောက်ခံ ရှိခြင်း
• ကိုယ်အလေးချိန် ပိုများခြင်း- ဒါက အင်ဆူလင် တုံ့ပြန်မှု ညံ့ခြင်းနဲ့ လက္ခဏာတွေကို ပိုပြင်းစေပါတယ်၊ ဒါပေမဲ့ ပိန်တဲ့ အမျိုးသမီးတွေမှာလည်း PCOS ဖြစ်နိုင်ပါတယ်

PCOS က သင် လုပ်ခဲ့တဲ့ ဘာကြောင့်မှ ဖြစ်တာ မဟုတ်သလို ကျန်းမာရေး အလေ့အထ မကောင်းလို့ ဖြစ်တဲ့ လက္ခဏာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။

စစ်ဆေးမှု တစ်ခုတည်းနဲ့ မသိနိုင်ပါဘူး။ နိုင်ငံတကာ လမ်းညွှန်ချက် (2023) အရ တခြားအကြောင်းရင်းတွေကို ဖယ်ထုတ်ပြီးနောက် ဒီ သုံးချက်ထဲက အနည်းဆုံး နှစ်ချက် ရှိရင် လူကြီးတွေမှာ PCOS လို့ အတည်ပြုပါတယ်-

ဆရာဝန်တွေ ကြည့်တာ	လက္ခဏာအဖြစ် သတ်မှတ်တဲ့အခါ
ဓမ္မတာ မမှန်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် သားဥ မကြွေခြင်း	ဓမ္မတာ စလာပြီး 3 နှစ်ကျော်မှာ- စက်ဝန်း ရက် 21 ထက် တိုခြင်း ဒါမှမဟုတ် ရက် 35 ထက် ရှည်ခြင်း၊ ဒါမှမဟုတ် တစ်နှစ်မှာ 8 ကြိမ်ထက် နည်းခြင်း။ စက်ဝန်း တစ်ခုခုက ရက် 90 ထက် ရှည်ခြင်း
အမျိုးသား ဟော်မုန်း (androgens) မြင့်ခြင်း	အမွေးပိုထွက်ခြင်း၊ ဝက်ခြံ ဒါမှမဟုတ် ခေါင်းပေါ်က ဆံပင် ပါးခြင်း၊ ဒါမှမဟုတ် သွေးစစ်ရာမှာ testosterone မြင့်ခြင်း
သားဥအိမ်	အာထရာဆောင်း (ultrasound) ရိုက်ရာမှာ အိတ်ငယ်လေးများ (follicles) အများအပြား တွေ့ခြင်း၊ ဒါမှမဟုတ် AMH သွေးစစ်ချက် မြင့်ခြင်း (လူကြီးများတွင်သာ)

ဆယ်ကျော်သက်တွေမှာ ပထမနှစ်တွေအတွင်း ဓမ္မတာ မမှန်တာ ပုံမှန်ဖြစ်လို့ ဆရာဝန်တွေက ဓမ္မတာ မမှန်ခြင်းနဲ့ အမျိုးသား ဟော်မုန်း လက္ခဏာ နှစ်မျိုးလုံး ရှိဖို့ လိုအပ်ပြီး PCOS အတည်ပြုဖို့ အာထရာဆောင်း ဒါမှမဟုတ် AMH ကို မသုံးပါဘူး။

တခြားအကြောင်းရင်းတွေကို ဖယ်ထုတ်ခြင်း- ကိုယ်ဝန် စစ်ဆေးမှု၊ သိုင်းရွိုက် စစ်ဆေးမှု (TSH) နဲ့ prolactin စစ်ဆေးမှုတို့ကို ပုံမှန် လုပ်လေ့ရှိပြီး တခါတလေ တခြား စစ်ဆေးမှုတွေလည်း လုပ်ပါတယ်။

ရောဂါ အတည်ပြုပြီးနောက် PCOS ကြောင့် ဖြစ်လာနိုင်တဲ့ ရောဂါတွေကို ဆရာဝန်က စစ်ဆေးပါတယ်- သွေးထဲ သကြားဓာတ် (HbA1c ဒါမှမဟုတ် ဂလူးကို့စ် စစ်ဆေးမှု)၊ ကိုလက်စထရော၊ သွေးပေါင်ချိန်နဲ့ ကိုယ်အလေးချိန်။ သိုင်းရွိုက်ပြဿနာတွေက ဘယ်လို ဆင်တူနိုင်သလဲဆိုတာ ကျွန်ုပ်တို့ရဲ့ သိုင်းရွိုက် လက္ခဏာ လမ်းညွှန် မှာ ရှင်းပြထားပါတယ်။

PCOS က ဓမ္မတာ ပြဿနာတစ်ခုထက် ပိုပါတယ်။ အချိန်ကြာလာတာနဲ့အမျှ အောက်ပါတို့ ဖြစ်နိုင်ခြေကို မြင့်စေပါတယ်-

• ဆီးချို အမျိုးအစား 2 နဲ့ ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် ဆီးချို (gestational diabetes)
• သွေးတိုး နဲ့ ကိုလက်စထရော မြင့်ခြင်း၊ ဒါ့ကြောင့် နှလုံးရောဂါ
• အသည်းအဆီဖုံး ရောဂါ
• အိပ်နေစဉ် အသက်ရှူ ခဏရပ်ခြင်း (sleep apnoea)
• သားအိမ်နံရံ ကင်ဆာ (endometrial cancer)- ဓမ္မတာ အလွန်ကြာမှ လာတာ ကာလရှည် ဖြစ်နေရင် သားအိမ်နံရံ ပုံမှန် မကျွတ်ထွက်လို့ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။ ပုံမှန် သွေးဆင်းအောင် လုပ်ပေးတဲ့ ကုသမှုက ဒါကို ကာကွယ်ပေးပါတယ်။
• ကိုယ်ဝန်ဆိုင်ရာ နောက်ဆက်တွဲ ပြဿနာများ (ဥပမာ သွေးတိုးနဲ့ ကိုယ်ဝန်ပျက်ခြင်း)၊ ဒါ့ကြောင့် ကိုယ်ဝန်ကို ပိုဂရုတစိုက် စောင့်ကြည့်ပါတယ်
• စိတ်ဓာတ်ကျခြင်းနဲ့ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း

ပုံမှန် ကျန်းမာရေး စစ်ဆေးမှုတွေက ဒါတွေကို စောစော သိနိုင်စေပြီး လက္ခဏာတွေကို သက်သာစေတဲ့ ကျန်းမာတဲ့ အလေ့အထတွေက ဒီ ဖြစ်နိုင်ခြေတွေကိုလည်း လျှော့ချပေးပါတယ်။

အပြီးအပိုင် ပျောက်ကင်းစေတဲ့ ကုထုံး မရှိပေမဲ့ လက္ခဏာတွေကို ကောင်းကောင်း ကုသနိုင်ပါတယ်။ ကုသမှု အစီအစဉ်က သင့်အတွက် အရေးအကြီးဆုံးဖြစ်တဲ့ ဓမ္မတာ၊ အသားအရေနဲ့ ဆံပင်၊ ကိုယ်အလေးချိန် ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်ဝန်ရခြင်းပေါ် မူတည်ပါတယ်။

• ကျန်းမာတဲ့ အစားအသောက်နဲ့ ပုံမှန် လှုပ်ရှားမှု က ကိုယ်အလေးချိန် မကျရင်တောင် PCOS ရှိသူ အားလုံးကို အထောက်အကူ ဖြစ်ပါတယ်။ ကိုယ်အလေးချိန် ပိုများနေရင် အနည်းငယ် လျှော့ချရုံနဲ့တောင် ဓမ္မတာ ပိုမှန်လာပြီး အင်ဆူလင် တုံ့ပြန်မှု ပိုကောင်းလာနိုင်ပါတယ်။
• ဓမ္မတာ မမှန်ခြင်းအတွက်- တွဲဖက် သန္ဓေတားဆေး (combined pill)၊ progestogen ဟော်မုန်းဆေး ဒါမှမဟုတ် ဟော်မုန်းပါတဲ့ သားအိမ်တွင်းထည့် ကွင်း (IUS) က သွေးဆင်းခြင်းကို ပုံမှန်ဖြစ်စေပြီး သားအိမ်နံရံကို ကာကွယ်ပေးနိုင်ပါတယ်။
• မလိုချင်တဲ့ အမွေးနဲ့ ဝက်ခြံအတွက်- သန္ဓေတားဆေး၊ အမျိုးသား ဟော်မုန်းကို ပိတ်ဆို့တဲ့ ဆေးများ၊ လိမ်းဆေးများနဲ့ လေဆာ ဒါမှမဟုတ် လျှပ်စစ်နဲ့ အမွေးဖယ်ရှားခြင်း (electrolysis) လို နည်းလမ်းများ။
• ဆီးချိုဆေး တစ်မျိုးဖြစ်တဲ့ Metformin ကို အင်ဆူလင် တုံ့ပြန်မှု ညံ့ခြင်းနဲ့ ကိုယ်အလေးချိန်အတွက် တခါတလေ သုံးပါတယ်။
• ကိုယ်ဝန်ရဖို့အတွက်- သားဥအိမ်က သားဥ ကြွေအောင် ကူညီပေးတဲ့ ဆေးများ (letrozole ဒါမှမဟုတ် clomifene ကဲ့သို့)၊ တခါတလေ IVF (ပြွန်သန္ဓေသား) ဒါမှမဟုတ် ခွဲစိတ်မှု အသေးစား။ ဒါကို သားဖွားမီးယပ် အထူးကု ဆရာဝန် ဒါမှမဟုတ် မျိုးဆက်ပွားဆိုင်ရာ အထူးကု ဆရာဝန်က လမ်းညွှန်ပေးပါတယ်။
• စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း ဒါမှမဟုတ် အစားအသောက်ဆိုင်ရာ စိုးရိမ်မှုတွေအတွက် စကားပြော ကုထုံး (talking therapy) နဲ့ ပံ့ပိုးကူညီမှု။

ဘယ်ဆေးကို ဘယ်လောက် သုံးမလဲဆိုတာ သင့်ဆရာဝန်က ဆုံးဖြတ်ရမှာပါ။ PCOS ဆေး တချို့က ကိုယ်ဝန်ဆောင်စဉ် မလုံခြုံလို့ ကိုယ်ဝန်ယူဖို့ ကြိုးစားနေရင် ဒါမှမဟုတ် ကိုယ်ဝန်ရှိနေနိုင်ရင် ဆရာဝန်ကို ပြောပါ။ အွန်လိုင်းမှာ ရောင်းတဲ့ "PCOS ပျောက်ကင်းစေသော" အစားအသောက် အစီအစဉ်တွေ၊ ဆေးဖက်ဝင် လက်ဖက်ရည်တွေနဲ့ ဖြည့်စွက်စာတွေကို သတိထားပါ- မစမ်းခင် ဆရာဝန် ဒါမှမဟုတ် ဆေးဝါးကျွမ်းကျင်သူ (pharmacist) ကို မေးပါ။