मिर्गौला रोगका लक्षण (kidney disease symptoms): किड्नी खराब हुँदा देखिने संकेत, र यसलाई पत्ता लगाउने जाँच

तपाईंका दुईवटा मिर्गौला हुन्छन्, हरेक करिब मुठ्ठीजत्रो, करङमुनि ढाडको हड्डीका दुवैतिर। यिनले हरेक मिनेट तपाईंको रगत छानेर फोहोर पदार्थ र बढी भएको पानी पिसाबका रूपमा निकाल्छन्। यिनले शरीरका नुन र खनिज सन्तुलनमा राख्छन्, रक्तचाप नियन्त्रणमा मद्दत गर्छन्, रातो रक्तकोषिका बनाउन सघाउँछन् र हड्डी बलियो राख्छन्।

दीर्घकालीन मिर्गौला रोग (CKD) भनेको मिर्गौला क्षतिग्रस्त भएर तीन महिना वा सोभन्दा बढी समयसम्म हुनुपर्नेभन्दा कम राम्रोसँग छान्नु हो। यो सामान्य रोग हो, खासगरी उमेर बढ्दै जाँदा, र दक्षिण एसियाली वा अश्वेत (कालो) मूलका मानिसमा बढी हुन्छ।

मिर्गौलासँग धेरै जगेडा क्षमता हुन्छ, त्यसैले तपाईंले केही महसुस गर्नुअघि नै यसले आफ्नो धेरै काम गर्ने क्षमता गुमाइसकेको हुन सक्छ। अमेरिकाको National Kidney Foundation को अनुमानअनुसार CKD भएका 10 मध्ये करिब 1 जनालाई मात्र आफूलाई यो रोग छ भन्ने थाहा हुन्छ। त्यसैले मिर्गौला रोग प्रायः लक्षणले होइन, जाँचले पत्ता लाग्छ।

सुरुमा: प्रायः केही पनि देखिँदैन। पहिलो संकेत प्रायः अर्कै कारणले गरिएको नियमित रगत वा पिसाब जाँचमा भेटिन्छ। कसैकसैले फिँज भएको पिसाब, आँखा फुलेको वा राति धेरै पिसाब लाग्ने देख्छन्, जुन प्रोटिन चुहिनु वा मिर्गौलाले पिसाबलाई राम्रोसँग गाढा बनाउन नसक्नुका सुरुका संकेत हुन सक्छन्।

पछि, कार्यक्षमता घट्दै जाँदा:

• पानीका संकेत: गोलीगाँठो, खुट्टा वा हात सुन्निने, आँखा फुल्ने, सास फुल्ने
• पिसाबका संकेत: धेरै पिसाब लाग्ने, खासगरी राति, पिसाबमा रगत, फिँज भएको पिसाब
• फोहोर जम्मा हुने संकेत: थकाइ, छाला चिलाउने वा सुख्खा हुने, भोक नलाग्ने र तौल घट्ने, वाकवाकी लाग्ने, मांसपेशी बाउँडिने, निद्रा नलाग्ने, ध्यान दिन गाह्रो हुने, टाउको दुख्ने
• पुरुषमा: लिंग उत्तेजनासम्बन्धी समस्या। महिलामा: रोग धेरै बढेपछि महिनावारी अनियमित हुन वा रोकिन सक्छ।

मिर्गौला फेल हुँदा (चरण 5): यी लक्षण झन् बढ्छन्, र डायलाइसिस वा मिर्गौला प्रत्यारोपण चाहिन सक्छ। बेलायतको NHS को तथ्यांकअनुसार CKD भएका 100 मध्ये करिब 2 जनामा मात्र यस्तो हुन्छ; धेरैजसो मानिसले औषधि र नियमित जाँचले यसलाई सम्हाल्छन्।

अचानक हुने मिर्गौला क्षति (AKI) फरक हो: यो घण्टौं वा दिनमै हुन्छ, प्रायः अर्को रोग लागेका बेला। यसका संकेतमा सामान्यभन्दा धेरै कम पिसाब हुने, धेरै तिर्खा लाग्ने, वाकवाकी वा बान्ता, खुट्टा सुन्निने, अलमल वा लठ्ठ हुने, र पल्टिँदा सास फुल्ने पर्छन्। AKI मा सोही दिन डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ।

प्रायः दुख्दैन। दीर्घकालीन मिर्गौला रोग लगभग सधैं दुखाइरहित हुन्छ, र यो पत्ता नलाग्नुको एउटा कारण यही हो।

मिर्गौलाबाट आउने दुखाइ कोखा वा ढाडमा, करङको ठीक मुनि महसुस हुन्छ, र यसको कारण प्रायः अर्कै हुन्छ:

• मिर्गौलाको संक्रमण: कोखा वा ढाड दुख्नुका साथै ज्वरो आउने, काम्ने, वाकवाकी लाग्ने, र प्रायः पिसाब फेर्दा पोल्ने। यसमा सोही दिन डाक्टरलाई देखाउनुपर्छ।
• मिर्गौलामा पत्थरी: छालजस्तै आउने-जाने धेरै कडा, बटारिएजस्तो दुखाइ, ढाड वा कोखाबाट तल काछतिर सर्ने, कहिलेकाहीँ पिसाबमा रगतसहित।

धेरैजसो कम्मर दुखाइ मिर्गौलाबाट होइन, मांसपेशी र जोर्नीबाट हुन्छ। ज्वरो नभएको र पिसाबमा कुनै फरक नआएको, केवल ढाड दुखाइ विरलै मिर्गौलाको समस्या हुन्छ।

• मधुमेह (सुगर): रगतमा चिनीको मात्रा धेरै हुँदा मिर्गौलाका साना छन्नीहरू बिग्रन्छन्। यो दुई सबैभन्दा सामान्य कारणमध्ये एक हो।
• उच्च रक्तचाप (प्रेसर): मिर्गौलाका साना रक्तनलीमा दबाब पार्छ। यो अर्को सबैभन्दा सामान्य कारण हो, र मिर्गौला रोगले रक्तचाप झन् बढाउन सक्छ।
• मुटुरोग र उच्च कोलेस्टेरोल, जसले मिर्गौलामा रगत पुर्‍याउने नलीमा असर गर्छन्।
• मिर्गौलाको सुजन (ग्लोमेरुलोनेफ्राइटिस), बारम्बार हुने मिर्गौलाको संक्रमण, र पोलिसिस्टिक किड्नी रोगजस्ता वंशाणुगत रोग।
• पिसाबको बहावमा अवरोध, जस्तै बारम्बार दोहोरिने मिर्गौलाको पत्थरी वा बढेको प्रोस्टेट।
• केही औषधिको लामो समयसम्मको प्रयोग, जस्तै नियमित रूपमा खाइने सुजन घटाउने दुखाइका औषधि (ibuprofen वा diclofenac जस्ता NSAIDs) र lithium। यसैकारण डाक्टरले लेखिदिएको औषधि आफैं नछोड्नुहोस्: मिर्गौला जाँच चाहिन्छ कि भनेर डाक्टरलाई सोध्नुहोस्।
• पहिले भएको अचानक मिर्गौला क्षति (AKI), जसले स्थायी क्षति छोड्न सक्छ।

सुरुको मिर्गौला रोगले कुनै लक्षण नदेखाउने भएकाले, बढी जोखिम भएका मानिसलाई आफूलाई ठीक लागे पनि नियमित जाँच गराउन सल्लाह दिइन्छ:

• मधुमेह: हरेक वर्ष मिर्गौला जाँच
• उच्च रक्तचाप वा मुटुरोग
• परिवारमा कसैको मिर्गौला फेल भएको वा वंशाणुगत मिर्गौला रोग भएको
• पहिले अचानक मिर्गौला क्षति भएको, बारम्बार दोहोरिने मिर्गौलाको पत्थरी, बढेको प्रोस्टेट वा लुपस
• मिर्गौलामा असर गर्न सक्ने लामो समयदेखि खाइरहेका औषधि, जस्तै lithium वा नियमित NSAID दुखाइका औषधि
• 60 वर्षभन्दा माथिको उमेर, र दक्षिण एसियाली वा अश्वेत (कालो) मूलका मानिस, जसको जोखिम बढी हुन्छ
• पहिले कुनै थाहा नभएको कारणले पिसाबमा प्रोटिन वा रगत भेटिएको

कति-कति समयमा जाँच गराउनुपर्छ भनेर आफ्नो डाक्टरलाई सोध्नुहोस्।

दुईवटा सजिला जाँचले धेरैजसो मिर्गौला रोग पत्ता लगाउँछन्, प्रायः लक्षण देखिनुभन्दा धेरै अघि नै:

• क्रियटिनिनको रगत जाँच (सिरम क्रियटिनिन): क्रियटिनिन मिर्गौलाले छानेर निकाल्ने फोहोर पदार्थ हो। ल्याबले यसलाई eGFR (estimated glomerular filtration rate, मिर्गौलाले छान्ने अनुमानित दर) मा बदल्छ, जसले तपाईंका मिर्गौलाले हरेक मिनेट कति रगत छान्छन् भनेर देखाउँछ। तीन महिना वा सोभन्दा बढी समय eGFR 60 भन्दा कम रहनु CKD हो, र 15 भन्दा कम हुनु मिर्गौला फेल हुनु हो। हाम्रो क्रियटिनिन गाइड ले नम्बर र चरणहरू बुझाउँछ, क्याल्कुलेटरसहित।
• एल्बुमिनका लागि पिसाब जाँच: एल्बुमिन एउटा प्रोटिन हो, जसलाई स्वस्थ मिर्गौलाले रगतमै राख्छ। एल्बुमिन-क्रियटिनिन अनुपात (ACR) ले यो कति चुहिरहेको छ भनेर देखाउँछ।

रिपोर्टमा यी दुईमध्ये कुनै एक युनिट छापिन्छ, त्यसैले तपाईंको रिपोर्टमा कुन छ हेर्नुहोस्। बढी आएको नतिजा पक्का गर्न प्रायः फेरि जाँच गरिन्छ, किनकि व्यायाम, संक्रमण वा महिनावारीले केही समयका लागि यसलाई बढाउन सक्छ।

डाक्टरले रगत र प्रोटिन हेर्न पिसाबको डिपस्टिक जाँच, मिर्गौला हेर्न अल्ट्रासाउन्ड (भिडियो एक्स-रे), र पोटासियम र पूर्ण रगत गणना (CBC) जस्ता अरू रगत जाँच पनि गराउन सक्छन्, किनकि मिर्गौला रोगले रक्तअल्पता (एनिमिया) गराउन सक्छ।

दीर्घकालीन मिर्गौला रोग पूर्ण रूपमा निको हुँदैन, तर उपचारले यसलाई बढ्न ढिलो गराउन र मुटुको सुरक्षा गर्न सक्छ, र जति चाँडो सुरु गर्‍यो उति राम्रो।

• रक्तचाप नियन्त्रण सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कदम हो। डाक्टरले प्रायः मिर्गौलाको पनि सुरक्षा गर्ने औषधि दिन्छन्; कुन औषधि र कति मात्रा भन्ने तपाईंको डाक्टरले तय गर्छन्।
• मधुमेह छ भने रगतमा चिनीको नियन्त्रण। मधुमेहका केही औषधिले मिर्गौलालाई लामो समयसम्म काम गरिरहन पनि मद्दत गर्छन्।
• कोलेस्टेरोल घटाउने औषधि र मुटुको सुरक्षा, किनकि CKD ले हृदयाघात (हार्ट अट्याक) र पक्षाघात (स्ट्रोक) को जोखिम बढाउँछ।
• कुनै पनि नयाँ औषधि, दुखाइ कम गर्ने औषधि, सप्लिमेन्ट वा जडीबुटी लिनुअघि सोध्नुहोस्, परम्परागत (आयुर्वेदिक वा घरेलु) औषधिसमेत: केहीले मिर्गौलालाई हानि गर्न सक्छन्, र मिर्गौलाले कम छान्दा धेरै औषधिको मात्रा फरक चाहिन्छ। हरेक डाक्टर र फार्मासिस्टलाई आफ्नो eGFR बताउनुहोस्।
• धुम्रपान नगर्नुहोस्, सक्रिय रहनुहोस्, स्वस्थ तौल राख्ने कोसिस गर्नुहोस् र नुन कम खानुहोस्। मिर्गौलाको कार्यक्षमता कम छ भने आहार विशेषज्ञ (डाइटिसियन) ले प्रोटिन, पोटासियम र फस्फेटबारे सल्लाह दिन सक्छन्।
• पिसाब फिक्का रङको होस् भन्ने हिसाबले पर्याप्त पानी पिउनुहोस्, डाक्टरले झोल पदार्थ कम पिउन भनेको छ भने बाहेक।
• नियमित जाँच नछुटाउनुहोस्। दोहोर्‍याइने रगत र पिसाब जाँचले उपचारले काम गरिरहेको छ कि छैन देखाउँछ।

मिर्गौला फेल भएमा डायलाइसिस वा मिर्गौला प्रत्यारोपण ले यसको काम गर्छ। तपाईंलाई यो चाहिनुभन्दा धेरै अघि नै तपाईंको मिर्गौला उपचार टोलीले यसबारे कुरा गर्छ।