Symptomen van hoog urinezuur en jicht: de signalen, de waarden, en wanneer je naar de dokter moet

Een urinezuurwaarde op je uitslag, of ineens een gezwollen teen die heel veel pijn doet? Hier lees je wat een hoog urinezuur doet, hoe jicht voelt en wat helpt.

Bijgewerkt · Bronnen

Kort antwoord

Wat zijn de symptomen van een hoog urinezuur?

Een hoog urinezuur geeft vaak helemaal geen klachten. Klachten ontstaan pas als er kristallen worden gevormd: jicht, een plotseling heel pijnlijk, warm, rood en gezwollen gewricht, vaak de grote teen, meestal beginnend in de nacht; nierstenen, met hevige pijn in de zij of onderrug; of, na jaren, harde knobbels onder de huid. Alleen een bloedtest laat zien hoe hoog je waarde is.

Gezondheidsinformatie, geen medisch advies. Je arts kent je hele situatie; bespreek je uitslag met hem of haar.

Naast elkaar

Jicht of artrose: hoe houd je gewrichtspijn uit elkaar?

Jicht en artrose (slijtage van de gewrichten) komen allebei veel voor, vooral als mensen ouder worden, maar ze beginnen en voelen heel anders. Dit zijn de gebruikelijke verschillen.

Wat je merktJichtArtrose
Hoe het begintPlotseling, vaak in de nacht, in een paar uurLangzaam, in maanden of jaren
Welke gewrichtenMeestal één gewricht tegelijk, het vaakst de grote teen; ook de voet, enkel, knie, pols, hand of elleboogKnieën, heupen, handen en de wervelkolom, vaak aan beide kanten
Hoe de pijn zich gedraagtHeel hevig tijdens een aanval, daarna binnen 1 tot 2 weken weer rustig; in het begin vaak geen pijn tussen de aanvallenEen zeurende pijn die erger is als je het gewricht gebruikt en minder bij rust
De huid over het gewrichtWarm, rood of paars, glanzend en gezwollen; zelfs een laken doet pijnMeestal een normale kleur; kan een beetje gezwollen zijn
StijfheidNiet het grootste probleemStijf na rust of meteen 's ochtends, wat binnen ongeveer 30 minuten minder wordt
KnobbelsHarde, krijtachtige knobbels (tofi) na jaren van hoog urinezuurBenige, bobbelige zwelling bij de vingergewrichten
Bij wie het het vaakst voorkomtMannen, en vrouwen na de overgangOudere volwassenen, vaker vrouwen
De test die het verschil helpt zienEen bloedtest voor urinezuur, soms een test van gewrichtsvochtMeestal lichamelijk onderzoek door een arts, soms een röntgenfoto

Een warm, gezwollen gewricht met koorts kan een infectie in het gewricht zijn (septische artritis). Daarvoor moet je dezelfde dag nog naar een arts. Calciumkristallen (pseudojicht) en reumatoïde artritis kunnen ook op jicht lijken. Daarom stelt een arts de diagnose.

Checklist urinezuur- en jichtklachten

Vink aan wat nu voor je geldt of de afgelopen maanden is gebeurd. Je ziet of je klachten meer neigen naar signalen van jichtaanvallen, of naar langdurige signalen en signalen van de nieren. Er wordt niets opgeslagen of verstuurd.

Checklist urinezuur- en jichtklachten

0 van 15 klachten aangevinkt

Signalen van een jichtaanval0/6
Langdurige signalen en nierklachten0/9

Vink aan wat nu voor je geldt of de afgelopen maanden is gebeurd.

Deze checklist zet je klachten op een rij voor je arts. Hij kan geen jicht vaststellen: daarvoor is onderzoek door een arts nodig, en soms een bloedtest, een test van gewrichtsvocht of een scan.

Wat is urinezuur, en wanneer is het te hoog?

Urinezuur is een afvalstof. Je lichaam maakt het bij de afbraak van purines, natuurlijke stoffen die in je eigen cellen zitten en in sommige voedingsmiddelen en dranken. Normaal lost het op in het bloed en voeren de nieren het af met de urine.

Het hoopt zich op als het lichaam te veel maakt of de nieren te weinig afvoeren. Een hoge waarde heet hyperurikemie. Dat komt veel voor, en veel mensen met een hoge waarde hebben er nooit last van.

Blijft de waarde lang hoog, dan kan urinezuur kleine, naaldvormige kristallen vormen in en rond de gewrichten en in de nieren. Die kristallen geven de klachten: jicht in de gewrichten, en nierstenen.

Wanneer is het hoog? Elk lab zet zijn eigen normaalwaarden op de uitslag, en vóór de overgang zijn de waarden bij vrouwen meestal iets lager dan bij mannen. De grens waar artsen volgens de Britse richtlijn op letten is 360 micromol/L (6 mg/dL): daarop of daarboven is jicht waarschijnlijker bij iemand met klachten, en de behandeling van jicht is erop gericht de waarde daaronder te houden. Om de eenheden te vergelijken: 1 mg/dL is ongeveer 60 micromol/L.

Wat zijn de symptomen van een hoog urinezuur en jicht?

Vaak zijn er geen. Een hoog urinezuur op zichzelf geeft meestal geen klachten, en het wordt vaak toevallig gevonden bij een gewone bloedtest. Vage klachten zoals moeheid of overal pijn horen niet typisch bij een hoog urinezuur. Het is dus goed om te laten kijken naar andere oorzaken.

Jichtaanvallen zijn de meest voorkomende klacht:

  • plotselinge, hevige pijn in één gewricht, vaak 's nachts beginnend en in een paar uur erger wordend
  • het vaakst bij het grondgewricht van de grote teen, maar ook in andere gewrichten van de voet, de enkel, knie, pols, hand of elleboog
  • het gewricht is warm, gezwollen en rood of paars, met een glanzende huid, en zo gevoelig dat zelfs een laken pijn doet
  • een aanval gaat meestal binnen 1 tot 2 weken over, ook zonder behandeling, maar aanvallen komen vaak terug, en na verloop van tijd vaker

Nierstenen: pijn in de zij van de buik of in de onderrug die naar de lies kan uitstralen en in golven komt en gaat, met misselijkheid, vaak moeten plassen of een troebele plas.

Na jaren van hoog urinezuur:

  • harde, krijtachtige knobbels onder de huid (tofi of jichtknobbels), op de vingers, tenen, ellebogen of oren
  • gewrichten die tussen de aanvallen stijf en pijnlijk blijven, en schade aan de gewrichten

Bij vrouwen: jicht komt minder vaak voor en is zeldzaam vóór de overgang, omdat het hormoon oestrogeen de nieren helpt urinezuur af te voeren. Na de overgang stijgt het risico, en de klachten zijn dezelfde als bij mannen.

Waardoor ontstaan een hoog urinezuur en jicht?

Urinezuur stijgt als het lichaam er meer van maakt of de nieren er minder van afvoeren. Dingen die het verhogen, of jicht waarschijnlijker maken:

  • Alcohol, en dranken met toegevoegde suiker, ook dranken met glucose-fructosestroop
  • Voeding met veel purines: rood vlees, orgaanvlees zoals lever en nier, en sommige vis en schaaldieren
  • Overgewicht, hoge bloeddruk, een hoog cholesterol, diabetes en een nierziekte
  • Medicijnen: plaspillen (diuretica), aspirine in een lage dosis, sommige bloeddrukmedicijnen (ACE-remmers), ciclosporine en niacine in een hoge dosis. Stop niet zelf met een voorgeschreven medicijn: vraag het de arts die het heeft voorgeschreven.
  • Je genen en leeftijd: jicht komt in families voor, vaker bij mannen, begint meestal op middelbare leeftijd, en wordt bij vrouwen waarschijnlijker na de overgang
  • Minder vaak: sommige vormen van bloedkanker en de behandeling ervan (chemotherapie)

Wat een aanval uitlokt: veel alcohol drinken, een heel grote maaltijd, te weinig drinken, een ziekte met koorts, een verwonding of een operatie, en beginnen met of veranderen van sommige medicijnen.

Met welke tests wordt urinezuur gemeten en jicht vastgesteld?

Een bloedtest voor urinezuur (ook wel serumurinezuur of uraat genoemd) meet de waarde. Bij iemand met typische klachten van jicht ondersteunt een waarde van 360 micromol/L (6 mg/dL) of hoger de diagnose. De waarde kan dalen tijdens een aanval. Is hij lager terwijl jicht toch waarschijnlijk lijkt, dan wordt de test herhaald minstens 2 weken nadat de aanval over is. Een hoge uitslag op zichzelf, zonder klachten, betekent niet dat je jicht hebt.

UrinezuurwaardeWat het meestal betekent
360 micromol/L (6 mg/dL) of hogerPast bij jicht bij iemand met typische klachten; veel mensen met deze waarde krijgen nooit jicht
Onder 360 micromol/L (6 mg/dL)Het gebruikelijke behandeldoel bij mensen met jicht
Onder 300 micromol/L (5 mg/dL)Een lager doel bij mensen met knobbels (tofi), blijvende gewrichtsschade of aanvallen die steeds terugkomen

Een test van gewrichtsvocht: is de diagnose niet duidelijk, dan haalt een arts met een dunne naald wat vocht uit het gewricht (een punctie) en zoekt onder de microscoop naar kristallen. Daarmee wordt ook gekeken of er een infectie is.

Scans: een röntgenfoto, een echo of een speciale CT-scan (dual-energy CT) als er geen vocht kan worden afgenomen.

Andere controles, omdat jicht vaak samengaat met andere aandoeningen: de nierfunctie (kreatinine en eGFR), de bloedsuiker (HbA1c), het cholesterol en de bloeddruk. Een urinetest op urinezuur kan helpen als nierstenen het probleem zijn. Onze uitleg over nierziekte laat zien hoe de nieren hierbij een rol spelen.

Wat gebeurt er als een hoog urinezuur of jicht niet wordt behandeld?

Hoog urinezuur zonder klachten: veel mensen krijgen er nooit problemen door. Heb je nog nooit jicht of nierstenen gehad, vraag dan je arts of er iets moet gebeuren. Vaak is het advies om aan de oorzaken te werken, zoals gewicht, alcohol, suikerhoudende dranken en bloeddruk, in plaats van medicijnen te nemen.

Jicht is anders. Zonder behandeling die het urinezuur verlaagt, blijven er nieuwe kristallen ontstaan, en na verloop van tijd:

  • komen aanvallen vaker, duren ze langer en treffen ze meer gewrichten
  • ontstaan er tofi onder de huid
  • kunnen gewrichten blijvend beschadigd raken (chronische jichtartritis)
  • worden nierstenen waarschijnlijker

Jicht gaat ook vaak samen met hoge bloeddruk, een nierziekte, diabetes en hart- en vaatziekten, dus artsen controleren daar ook op. Met een goede behandeling krijgen de meeste mensen met jicht geen aanvallen meer en worden de knobbels kleiner.

Hoe wordt jicht behandeld, en wat helpt om urinezuur te verlagen?

Tijdens een aanval:

  • laat het gewricht rusten en leg het hoog, houd het laken eraf, en koel het met een ijszak in een handdoek
  • drink veel
  • een arts kan een ontstekingsremmende pijnstiller (een NSAID), colchicine of een korte kuur met corticosteroïdtabletten voorschrijven; hoe eerder je begint, hoe beter het werkt

Urinezuur op lange termijn verlagen: artsen bieden urinezuurverlagende medicijnen aan, meestal allopurinol of febuxostat, aan mensen met steeds terugkerende of hinderlijke aanvallen, een nierziekte, tofi, gewrichtsschade, of die plaspillen gebruiken, en bespreken het met iedereen die een aanval heeft gehad. Meestal wordt ermee begonnen 2 tot 4 weken nadat een aanval over is. De dosis wordt stap voor stap verhoogd, met bloedtests, tot de waarde op het doel zit, en het medicijn wordt lang gebruikt, vaak levenslang. In de eerste maanden kunnen er aanvallen komen, dus een arts kan een medicijn toevoegen om die te voorkomen: blijf het urinezuurverlagende medicijn gewoon gebruiken.

Gewoonten die helpen:

  • houd een gezond gewicht, en val langzaam af als dat nodig is
  • drink minder alcohol en suikerhoudende dranken, en houd alcoholvrije dagen
  • drink verspreid over de dag genoeg water
  • blijf actief op een manier die zacht is voor pijnlijke gewrichten, en stop met roken

Er is geen enkel "urinezuurdieet" waarvan bewezen is dat het aanvallen voorkomt of urinezuur verlaagt; het advies is gezond en gevarieerd eten.

Welk medicijn en hoeveel, bepaalt je arts. Ontstekingsremmende pijnstillers zijn niet voor iedereen veilig, bijvoorbeeld bij een nierziekte, maagzweren of sommige hartaandoeningen. Vraag het dus eerst aan een apotheker of arts. Wees voorzichtig met poeders, theeën en supplementen die online worden verkocht als "urinezuurkuur" of middel tegen urinezuur: vraag een arts of apotheker voordat je ze probeert.

Wanneer naar de dokter

Maak een afspraak

  • Een eerste aanval van plotselinge pijn en zwelling in een gewricht: ga binnen een paar dagen naar je huisarts, ook als het al minder wordt.
  • Jichtaanvallen die steeds terugkomen, of een behandeling die niet helpt: ga binnen een à twee weken naar je huisarts.
  • Harde knobbels onder de huid, of gewrichten die tussen de aanvallen pijnlijk blijven: maak binnen een paar weken een afspraak bij je huisarts.
  • Een hoge urinezuurwaarde zonder klachten: bespreek het bij je volgende gewone afspraak, en vraag of je nieren, bloeddruk en bloedsuiker gecontroleerd moeten worden.
  • Je gebruikt urinezuurverlagende medicijnen: laat je urinezuur zo vaak controleren als je arts adviseert, en stop tijdens een aanval niet met het medicijn, tenzij je arts dat zegt.

Haal nu spoedhulp (bel het lokale alarmnummer) als iemand dit heeft:

  • een warm, gezwollen, pijnlijk gewricht met hoge koorts, rillingen, of zich heel ziek voelen
  • hevige pijn in de zij of onderrug met koorts of rillingen
  • hevige pijn in de zij of rug en niet kunnen plassen, of pijn die niet minder wordt met pijnstillers, met braken

Een hoog urinezuur en jicht zijn langdurige aandoeningen die jarenlang worden behandeld. Deze signalen zijn de uitzonderingen die niet kunnen wachten: een geïnfecteerd gewricht of een verstopte, geïnfecteerde nier kan snel beschadigd raken.

Een pijnlijk gewricht, of een urinezuurwaarde die je niet begrijpt? Praat het door.

Saluvo luistert naar je klachten, in je eigen woorden en taal, stelt de juiste vervolgvragen en vertelt je naar welke arts je moet en hoe snel. Heb je al uitslagen van een bloedtest? Saluvo legt elke waarde uit, ook je urinezuur.

Vraag over mijn klachten

Gratis om te beginnen. Beschrijf wat je voelt in je eigen woorden en taal.

Veelgestelde vragen

  • Meestal een plotseling heel pijnlijk gewricht dat in een paar uur opkomt, vaak 's nachts. Het grondgewricht van de grote teen is de meest voorkomende plek, maar het kan ook de enkel, de bovenkant van de voet, de knie, pols of vingers zijn. Het gewricht is warm, rood of paars en gezwollen, en zo gevoelig dat zelfs een laken pijn doet. De eerste aanval gaat meestal binnen 1 tot 2 weken over.

  • Dezelfde als bij mannen: vaak geen, en als er wel klachten zijn, jichtaanvallen, nierstenen of, na jaren, knobbels onder de huid. Jicht komt bij vrouwen minder vaak voor en is zeldzaam vóór de overgang, omdat oestrogeen de nieren helpt urinezuur af te voeren. Na de overgang stijgt het risico. De normaalwaarden van het lab zijn voor vrouwen meestal iets lager dan voor mannen.

  • De meeste mensen met een hoog urinezuur hebben helemaal geen klachten. Als het wel problemen geeft, komt dat door kristallen: jicht in de gewrichten of stenen in de nieren. Moeheid, overal pijn of een algemeen gevoel van zwakte horen niet typisch bij een hoog urinezuur. Heb je die klachten, vraag dan een arts om naar andere oorzaken te kijken, in plaats van aan te nemen dat het door urinezuur komt.

  • Er is niet één normaalwaarde: elk lab zet zijn eigen waarden op je uitslag, en vóór de overgang zijn de waarden bij vrouwen meestal iets lager dan bij mannen. De grens waar artsen op letten is 360 micromol/L (6 mg/dL). Daarboven ontstaan sneller kristallen, en mensen met jicht worden behandeld om eronder te blijven, of onder 300 micromol/L (5 mg/dL) als ze knobbels of vaak aanvallen hebben.

  • Er is geen waarde waarbij jicht altijd begint. Hoe hoger de waarde en hoe langer die hoog blijft, hoe waarschijnlijker kristallen en jicht worden. Bij iemand met typische klachten ondersteunt een waarde van 360 micromol/L (6 mg/dL) of hoger de diagnose. Maar veel mensen boven die waarde krijgen nooit jicht, en tijdens een aanval kan de waarde normaal zijn.

  • Urinezuur daalt vaak tijdens een aanval, omdat er kristallen in het gewricht ontstaan en het lichaam reageert op de ontsteking. Een normale uitslag tijdens een aanval sluit jicht dus niet uit. Lijkt jicht toch waarschijnlijk, dan wordt de test herhaald minstens 2 weken nadat de aanval over is. Een test van gewrichtsvocht kan het ook bevestigen door de kristallen te laten zien.

  • Alcohol, dranken met toegevoegde suiker en dranken met glucose-fructosestroop, rood vlees, orgaanvlees zoals lever en nier, en sommige vis en schaaldieren. Toch is van geen enkel dieet bewezen dat het op zichzelf jichtaanvallen voorkomt of urinezuur genoeg verlaagt. Het advies is gezond en gevarieerd eten, een gezond gewicht houden en minder alcohol en suikerhoudende dranken drinken.

  • Genoeg drinken helpt de nieren urinezuur af te voeren, verkleint de kans op nierstenen en voorkomt uitdroging, die een aanval kan uitlokken. Maar water alleen brengt een hoge waarde meestal niet tot het doel: bij mensen met jicht doen urinezuurverlagende medicijnen het meeste werk. Heb je het advies gekregen om minder te drinken, bijvoorbeeld bij hartfalen of nierfalen, houd je dan aan dat advies.

  • Een jichtaanval duurt zonder behandeling meestal 1 tot 2 weken, en is vaak het ergst in de eerste een à twee dagen. Een behandeling die vroeg wordt gestart, zoals een ontstekingsremmende pijnstiller, colchicine of corticosteroïden van een arts, kan de aanval korter maken. Zonder behandeling die het urinezuur verlaagt, komen aanvallen meestal terug, en na verloop van tijd vaker.

  • Jicht is een langdurige aandoening, maar is heel goed onder controle te houden. Als je elke dag urinezuurverlagende medicijnen neemt om het urinezuur onder het doel te houden, lossen de kristallen na verloop van tijd op: bij de meeste mensen stoppen de aanvallen en worden de knobbels kleiner. De behandeling is meestal levenslang, omdat het urinezuur en de kristallen terugkomen als je stopt.

  • Het kan nierstenen veroorzaken, en jicht die al lang bestaat hangt samen met een nierziekte. Het werkt ook andersom: bij een nierziekte wordt urinezuur moeilijker afgevoerd, waardoor de waarde stijgt. Daarom controleren artsen de nierfunctie (kreatinine en eGFR) bij mensen met jicht of een hoog urinezuur, en krijgen mensen met een nierziekte urinezuurverlagende medicijnen aangeboden als ze jicht krijgen.

  • Ja, jicht kan de knie, de enkel en de bovenkant van de voet treffen, niet alleen de grote teen. Jichtpijn komt in plotselinge aanvallen met een warm, rood, gezwollen gewricht. Een knie of enkel die over maanden langzaam steeds meer pijn doet, erger bij gebruik, past eerder bij artrose (slijtage). Een arts kan het verschil zien, soms met een bloedtest of een test van gewrichtsvocht.

  • Jicht begint meestal op middelbare leeftijd, en vrouwen krijgen het zelden vóór de overgang. Jongere mensen kunnen het ook krijgen, vooral als jicht veel in de familie voorkomt, bij een nierziekte of door sommige medicijnen, en bij hen kan het ernstiger zijn. Een jong iemand met een plotseling warm, gezwollen gewricht moet naar een arts, omdat een gewrichtsinfectie of een andere vorm van artritis uitgesloten moet worden.

Tests die helpen

Blog

Bronnen

  1. NHS: Gout
  2. NICE guideline NG219: Gout, diagnosis and management
  3. MedlinePlus: Uric acid test
  4. NIAMS (NIH): Gout
  5. NHS: Kidney stones, symptoms

Bijgewerkt . Gezondheidsinformatie, geen medisch advies. Je arts kent je hele situatie; bespreek je uitslag met hem of haar.