Triệu chứng thiếu máu: dấu hiệu huyết sắc tố thấp, thiếu sắt và nguyên nhân

Hay mệt, leo cầu thang là hụt hơi, da nhợt nhạt hơn mọi khi? Thiếu máu rất thường gặp và thường chữa được. Dưới đây là cảm giác khi bị thiếu máu, những dấu hiệu riêng của thiếu sắt, và các xét nghiệm giúp tìm ra nguyên nhân.

Cập nhật · Nguồn tham khảo

Trả lời nhanh

Triệu chứng thiếu máu là gì?

Thiếu máu, tức huyết sắc tố (Hb) thấp, thường gây mệt mỏi và thiếu sức, khó thở, tim đập mạnh hoặc đập nhanh, da nhợt nhạt hơn và đau đầu. Khi nguyên nhân là thiếu sắt, bạn có thể thấy thêm móng giòn hoặc lõm hình thìa, rụng tóc, đau lưỡi, nứt loét ở khóe miệng, hội chứng chân không yên, hoặc thèm ăn đá hay những thứ không phải thức ăn.

Thông tin sức khỏe, không phải lời khuyên y khoa. Bác sĩ hiểu rõ toàn bộ tình trạng của bạn; hãy hỏi bác sĩ về kết quả của mình.

So sánh

Thiếu máu thiếu sắt và mang gen thalassemia: khác nhau thế nào

Cả hai đều làm hồng cầu nhỏ đi, nên đều có thể hiện ra là thiếu máu trên phiếu công thức máu. Nhưng cách xử lý rất khác nhau: sắt chữa được tình trạng này mà không giúp gì cho tình trạng kia.

Bạn nhận thấyThiếu máu thiếu sắtMang gen thalassemia (tan máu bẩm sinh)
Đó là gìThiếu sắt nên cơ thể không tạo đủ huyết sắc tốMột thay đổi gen di truyền khiến hồng cầu nhỏ hơn bình thường
Mức độ phổ biếnLoại thiếu máu phổ biến nhấtPhổ biến hơn nhiều ở người có gốc gác từ Ấn Độ, Pakistan, Bangladesh, Trung Đông, Trung Quốc, Đông Nam Á hoặc vùng Địa Trung Hải
Cảm giácMệt, khó thở, nhợt nhạt, tim đập mạnh, đau đầuThường không thấy gì, hoặc chỉ thiếu máu nhẹ
Dấu hiệu khácMóng giòn hoặc lõm hình thìa, rụng tóc, thèm ăn đá, đau lưỡiKhông điển hình
Nguyên nhân từ đâuKinh nguyệt ra nhiều, mang thai, mất máu, ăn uống thiếu sắtDi truyền từ cha hoặc mẹ; có từ khi sinh ra
Ferritin (sắt dự trữ)ThấpThường bình thường
Viên sắtChữa được, sau khi đã tìm ra nguyên nhânKhông có tác dụng và không cần dùng
Dự định có conKhông ảnh hưởngNếu cả hai vợ chồng cùng mang gen, con có thể sinh ra bị bệnh thalassemia: hãy đi xét nghiệm

Xét nghiệm công thức máu (CBC) kèm ferritin thường phân biệt được hai tình trạng này; một xét nghiệm máu khác sẽ xác định việc mang gen thalassemia. Các nguyên nhân thiếu máu khác gồm thiếu vitamin B12 hoặc folate, bệnh mạn tính, bệnh thận và mất máu.

Bảng tự kiểm tra triệu chứng thiếu máu

Đánh dấu những gì bạn đã gặp từ vài tuần trở lên. Thẻ kết quả cho biết triệu chứng của bạn nghiêng về dấu hiệu thiếu máu nói chung hay dấu hiệu gợi ý thiếu sắt. Không có gì được lưu lại hay gửi đi.

Bảng tự kiểm tra triệu chứng thiếu máu

Đã đánh dấu 0/15 triệu chứng

Dấu hiệu thiếu máu0/7
Dấu hiệu thiếu sắt0/8

Đánh dấu các triệu chứng bạn đã gặp từ vài tuần trở lên.

Bảng này xếp triệu chứng thành một kiểu để bác sĩ tham khảo. Nó không chẩn đoán được thiếu máu: chỉ xét nghiệm máu mới làm được, và thiếu máu nhẹ thường không gây triệu chứng gì.

Thiếu máu là gì?

Thiếu máu (anemia) nghĩa là máu của bạn có ít huyết sắc tố (hemoglobin, Hb) hơn mức cần có. Huyết sắc tố là protein trong hồng cầu làm nhiệm vụ mang oxy, nên khi thiếu nó, cơ thể và não nhận được ít oxy hơn, và bạn cảm nhận điều đó qua sự mệt mỏi và khó thở.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) dùng các ngưỡng huyết sắc tố sau:

NhómBị thiếu máu nếu huyết sắc tố dưới
Nam13 g/dL
Nữ12 g/dL
Mang thai, ba tháng đầu và ba tháng cuối11 g/dL
Mang thai, ba tháng giữa10,5 g/dL

Thiếu máu là một dấu hiệu, không phải một chẩn đoán: luôn có điều gì đó gây ra nó. Nguyên nhân hay gặp nhất là thiếu sắt (thiếu máu thiếu sắt). Các nguyên nhân khác gồm thiếu vitamin B12 hoặc folate, mang gen thalassemia, bệnh mạn tính, bệnh thận và mất máu. Bài về xét nghiệm công thức máu giải thích các chỉ số trong máu, còn bài về ferritin giải thích lượng sắt dự trữ của bạn.

Triệu chứng thiếu máu và thiếu sắt là gì?

Thiếu máu thường đến từ từ, nên nhiều người quen dần với cảm giác mệt. Thiếu máu nhẹ có thể không gây triệu chứng gì.

Triệu chứng thường gặp:

  • mệt mỏi và thiếu sức
  • khó thở, nhất là khi gắng sức
  • cảm thấy rõ tim đập (hồi hộp, đánh trống ngực)
  • da nhợt nhạt hơn bình thường
  • đau đầu

Triệu chứng ít gặp hơn của thiếu sắt:

  • ù tai, nghe tiếng vo ve hoặc tiếng rít trong tai
  • thấy thức ăn có vị lạ, hoặc bị ngứa
  • đau lưỡi, hoặc nứt loét, đau ở khóe miệng
  • rụng tóc: tóc rụng nhiều hơn khi chải hoặc gội
  • thèm ăn những thứ không phải thức ăn, như đá hoặc giấy (chứng pica)
  • nuốt khó
  • móng thay đổi, như móng lõm hình thìa
  • hội chứng chân không yên

Thiếu sắt có thể gây ra một số dấu hiệu này, như mệt mỏi và rụng tóc, ngay cả trước khi huyết sắc tố giảm.

Nguyên nhân nào gây thiếu máu thiếu sắt?

  • Kinh nguyệt ra nhiều, một trong những nguyên nhân hay gặp nhất. Kinh nguyệt ra nhiều có thể điều trị được, nên hãy kể với bác sĩ.
  • Mang thai, khi cơ thể cần nhiều sắt hơn, thường gặp nhất khi chế độ ăn có quá ít sắt.
  • Chảy máu ở dạ dày hoặc ruột, mà bạn có thể không nhận ra, do:
    • thường xuyên dùng thuốc giảm đau chống viêm (NSAID, như ibuprofen) và aspirin
    • loét dạ dày
    • viêm ruột hoặc viêm thực quản
    • bệnh trĩ
    • ít gặp hơn, ung thư dạ dày hoặc ung thư ruột
  • Chế độ ăn ít sắt, hoặc một bệnh đường ruột khiến sắt không được hấp thu.
  • Mất máu vì lý do khác, kể cả hiến máu thường xuyên.

Ở nam giới, và ở phụ nữ sau mãn kinh, thiếu sắt không rõ nguyên nhân là lý do để bác sĩ tìm xem có chảy máu ở ruột hay không, thường bắt đầu bằng một xét nghiệm phân đơn giản.

Xét nghiệm nào phát hiện thiếu máu và nguyên nhân của nó?

  • Công thức máu toàn phần (CBC, tổng phân tích tế bào máu): đo huyết sắc tố và kích thước hồng cầu (MCV). Hồng cầu nhỏ gợi ý thiếu sắt hoặc mang gen thalassemia; hồng cầu to gợi ý thiếu B12 hoặc folate.
  • Ferritin: cho biết lượng sắt dự trữ. Dưới 15 ng/mL nghĩa là sắt dự trữ đã cạn, và kết quả thấp xác nhận thiếu sắt. Ferritin có thể trông bình thường khi đang bị nhiễm trùng hoặc viêm, nên đôi khi bác sĩ cho làm thêm các xét nghiệm sắt khác.
  • Vitamin B12 và folate, nếu hồng cầu to hoặc chưa rõ nguyên nhân.
  • Xét nghiệm phân tìm máu ẩn, nếu không có lý do rõ ràng gây thiếu sắt.
  • Xét nghiệm thalassemia, nếu hồng cầu nhỏ mà lượng sắt bình thường, hoặc trong gia đình có người bị thalassemia. Phụ nữ mang thai thường được đề nghị sàng lọc.

Hãy báo bác sĩ nếu bạn đã bắt đầu uống viên sắt, vì chúng làm thay đổi kết quả.

Điều trị thế nào, và bạn có thể làm gì?

  • Tìm ra nguyên nhân trước. Điều trị kinh nguyệt ra nhiều, vết loét hoặc nguồn mất máu khác cũng quan trọng không kém việc bù lại sắt.
  • Viên sắt là cách điều trị thông thường cho thiếu máu thiếu sắt, thường kéo dài vài tháng để bù lại lượng sắt dự trữ. Bác sĩ sẽ quyết định loại viên và cách uống. Uống cùng bữa ăn hoặc ngay sau ăn có thể giảm tác dụng phụ, và một ly nước cam có thể giúp hấp thu tốt hơn.
  • Tác dụng phụ có thể gồm táo bón hoặc tiêu chảy, đau bụng, buồn nôn và phân sẫm màu hơn, điều này là bình thường. Hãy tiếp tục uống, trừ khi bác sĩ dặn khác.
  • Đừng tự uống viên sắt khi chưa xét nghiệm máu. Nếu bạn thiếu máu không phải do thiếu sắt, ví dụ khi mang gen thalassemia, sắt sẽ không giúp được gì, và quá nhiều sắt có thể gây hại.
  • Để viên sắt xa tầm tay trẻ em. Quá nhiều sắt có thể gây tử vong cho trẻ nhỏ.
  • Ăn thực phẩm giàu sắt: rau lá xanh đậm, các loại đậu, đậu lăng và đậu Hà Lan, trái cây sấy khô như mơ khô và nho khô, thịt, và ngũ cốc hoặc bánh mì có bổ sung sắt.
  • Trà, cà phê và sữa làm sắt khó hấp thu hơn, nên hãy dùng chúng giữa các bữa ăn thay vì cùng lúc với thức ăn giàu sắt hoặc viên sắt.
  • Xét nghiệm lại theo lời dặn: bác sĩ thường cho làm lại công thức máu sau vài tuần để chắc chắn việc điều trị có hiệu quả.

Khi nào cần đi khám

Đặt lịch khám

  • Mệt mỏi, khó thở, da nhợt nhạt hoặc hồi hộp đánh trống ngực kéo dài hơn một hai tuần: đi khám bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ gia đình trong vòng một đến hai tuần để làm công thức máu và ferritin.
  • Phiếu kết quả có huyết sắc tố dưới 10 g/dL, hoặc thấp hơn lần xét nghiệm trước: đi khám bác sĩ nội tổng quát trong vòng một tuần để tìm nguyên nhân.
  • Nam giới, hoặc phụ nữ sau mãn kinh, bị thiếu sắt không rõ nguyên nhân: đi khám bác sĩ đa khoa trong vòng hai tuần để được kiểm tra xem có chảy máu ở ruột không.
  • Đang mang thai và thấy mệt, khó thở hoặc nhợt nhạt: báo nữ hộ sinh hoặc bác sĩ trong vòng một tuần.
  • Kinh nguyệt ra nhiều khiến bạn kiệt sức hoặc khó xoay xở: đi khám bác sĩ đa khoa trong vài tuần tới, vì tình trạng này điều trị được.
  • Mới bị nuốt khó: đi khám bác sĩ đa khoa trong vòng một tuần.

Cần cấp cứu ngay (gọi số cấp cứu tại nơi bạn sống) nếu một người có:

  • đau ngực, khó thở cả khi nghỉ ngơi, hoặc ngất xỉu
  • đi ngoài phân đen như hắc ín, hoặc nhiều máu trong phân, nhất là kèm chóng mặt hoặc ngất xỉu
  • nôn ra máu hoặc chất trông như bã cà phê
  • một đứa trẻ đã nuốt phải viên sắt

Phần lớn tình trạng thiếu máu tiến triển chậm và đáp ứng tốt khi đã tìm ra nguyên nhân. Những dấu hiệu trên là ngoại lệ không thể chờ đợi.

Lúc nào cũng mệt mà không rõ vì sao? Hãy cùng trao đổi.

Saluvo lắng nghe cảm giác của bạn bằng lời lẽ và ngôn ngữ của chính bạn, hỏi thêm những câu cần thiết, rồi cho bạn biết nên gặp bác sĩ nào và cần đi khám sớm đến mức nào. Đã có kết quả công thức máu hoặc ferritin? Saluvo giải thích từng chỉ số.

Hỏi về triệu chứng của tôi

Bắt đầu miễn phí. Mô tả cảm giác của bạn bằng lời lẽ và ngôn ngữ của chính bạn.

Câu hỏi thường gặp

  • Thường là mệt mỏi và thiếu sức, sau đó là khó thở khi gắng sức, cảm thấy rõ tim đập, da nhợt nhạt hơn và đau đầu. Vì thiếu máu đến từ từ, nhiều người quen dần với cảm giác mệt và chỉ phát hiện ra qua xét nghiệm máu. Thiếu máu nhẹ có thể không gây triệu chứng gì.

  • Thiếu sắt gây các triệu chứng thiếu máu thông thường, như mệt mỏi, khó thở và da nhợt nhạt, và đôi khi có những dấu hiệu riêng: móng giòn hoặc lõm hình thìa, rụng tóc, đau lưỡi, nứt loét ở khóe miệng, hội chứng chân không yên, ù tai và thèm ăn đá hoặc những thứ không phải thức ăn. Xét nghiệm ferritin sẽ xác nhận.

  • Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) coi là thiếu máu khi huyết sắc tố dưới 13 g/dL ở nam và dưới 12 g/dL ở nữ. Khi mang thai, ngưỡng là dưới 11 g/dL trong ba tháng đầu và ba tháng cuối, và dưới 10,5 g/dL trong ba tháng giữa. Mỗi phòng xét nghiệm in khoảng tham chiếu riêng, nên hãy so với khoảng ghi trên phiếu kết quả của bạn.

  • Hay gặp nhất là thiếu sắt do kinh nguyệt ra nhiều hoặc mang thai, đôi khi do chế độ ăn ít sắt. Thiếu vitamin B12 hoặc folate, mang gen thalassemia, bệnh mạn tính và mất máu qua đường ruột cũng có thể gây thiếu máu. Kinh nguyệt ra nhiều có thể điều trị được, nên rất đáng để kể với bác sĩ.

  • Thiếu máu nhẹ thường không nguy hiểm và rất dễ điều trị. Thiếu máu nặng hoặc không được điều trị có thể làm tim phải gắng sức, gây tim đập nhanh hoặc suy tim, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và gây biến chứng khi mang thai. Nguyên nhân cũng quan trọng: thiếu máu do chảy máu âm thầm ở ruột cần được tìm ra. Đau ngực, ngất xỉu hoặc khó thở cả khi nghỉ ngơi cần được cấp cứu ngay.

  • Nhiều người thấy khỏe hơn trong vài tuần sau khi bắt đầu uống viên sắt, và huyết sắc tố thường tăng dần trong những tuần tiếp theo. Viên sắt thường được dùng tiếp trong vài tháng để bù lại lượng sắt dự trữ, vì vậy đừng ngừng khi vừa thấy khỏe hơn. Bác sĩ sẽ cho làm lại công thức máu để kiểm tra.

  • Rau lá xanh đậm, các loại đậu, đậu lăng và đậu Hà Lan, trái cây sấy khô như mơ khô, mận khô và nho khô, thịt, và ngũ cốc hoặc bánh mì có bổ sung sắt. Vitamin C, như trong nước cam, giúp cơ thể hấp thu sắt, còn trà, cà phê và sữa làm sắt khó hấp thu hơn, nên hãy dùng chúng giữa các bữa ăn. Nếu bạn đã bị thiếu máu, chỉ ăn uống thôi có thể không đủ.

  • Không. Mệt mỏi có nhiều nguyên nhân, và nếu bạn thiếu máu không phải do thiếu sắt, như khi mang gen thalassemia hoặc thiếu B12, sắt sẽ không giúp được gì và quá nhiều sắt có thể gây hại. Xét nghiệm công thức máu và ferritin cho biết bạn có cần bổ sung sắt hay không. Hãy để mọi viên sắt xa tầm tay trẻ em: quá nhiều sắt có thể gây tử vong cho trẻ nhỏ.

  • Thiếu sắt nghĩa là lượng sắt dự trữ của bạn thấp, thể hiện qua ferritin thấp. Thiếu máu nghĩa là huyết sắc tố của bạn thấp. Thiếu sắt đến trước: sắt dự trữ cạn dần, và chỉ khi đã cạn hết thì huyết sắc tố mới giảm. Vì vậy bạn có thể bị thiếu sắt, và thấy mệt, trong khi huyết sắc tố vẫn bình thường.

  • Mang gen thalassemia (tan máu bẩm sinh), hay là người mang gen bệnh, là một thay đổi di truyền khiến hồng cầu nhỏ hơn bình thường. Tình trạng này thường không gây vấn đề sức khỏe, dù có thể gây thiếu máu nhẹ không cần điều trị. Nếu cả hai vợ chồng cùng mang gen, con có thể sinh ra bị bệnh thalassemia, vì vậy nên xét nghiệm trước khi mang thai, nhất là khi có gốc gác từ Nam Á, Trung Đông, Trung Quốc, Đông Nam Á hoặc vùng Địa Trung Hải.

  • Có, thiếu sắt có thể gây rụng tóc: bạn có thể thấy tóc rụng nhiều hơn khi chải hoặc gội. Rụng tóc cũng có nhiều nguyên nhân khác, như bệnh tuyến giáp, căng thẳng và hormone. Xét nghiệm công thức máu và ferritin là bước kiểm tra đầu tiên hợp lý, và tóc thường mọc lại khi lượng sắt đã trở lại bình thường.

  • Phân sẫm màu hơn, thậm chí màu đen, là tác dụng phụ thường gặp và bình thường của viên sắt. Nhưng phân đen, dính, như hắc ín khi bạn chưa bắt đầu uống sắt, hoặc kèm chóng mặt, ngất xỉu hay đau bụng, có thể là dấu hiệu chảy máu ở dạ dày hoặc ruột và cần được trợ giúp y tế khẩn cấp.

  • Tình trạng này rất thường gặp, vì khi mang thai cơ thể cần nhiều sắt hơn. Thiếu máu là khi huyết sắc tố dưới 11 g/dL trong ba tháng đầu và ba tháng cuối, và dưới 10,5 g/dL trong ba tháng giữa. Nữ hộ sinh hoặc bác sĩ sẽ kiểm tra công thức máu của bạn trong thai kỳ. Hãy báo cho họ nếu bạn thấy rất mệt, khó thở hoặc choáng ngất, và chỉ dùng những loại thuốc bổ mà họ khuyên dùng.

Xét nghiệm hữu ích

Blog

Nguồn tham khảo

  1. NHS: Iron deficiency anaemia
  2. NHS: Thalassaemia
  3. NHS: Thalassaemia carriers
  4. WHO: Guideline on haemoglobin cutoffs to define anaemia (2024)

Cập nhật . Thông tin sức khỏe, không phải lời khuyên y khoa. Bác sĩ hiểu rõ toàn bộ tình trạng của bạn; hãy hỏi bác sĩ về kết quả của mình.