Triệu chứng thương hàn: kiểu sốt, dấu hiệu nguy hiểm và xét nghiệm nào đáng tin

Sốt thương hàn là bệnh nhiễm khuẩn do vi khuẩn Salmonella Typhi gây ra. Bệnh lây qua thức ăn hoặc nước uống bị nhiễm vi khuẩn, thường từ phân của người đang mắc bệnh hoặc người mang vi khuẩn. Sau khi bị nuốt vào, vi khuẩn sinh sôi và lan vào máu.

Bệnh thường gặp ở những nơi thiếu nước sạch và điều kiện vệ sinh, tại một số vùng của châu Á, châu Phi, Trung Mỹ và Nam Mỹ. Ước tính mỗi năm có khoảng 9 triệu người mắc thương hàn, và khoảng 110.000 người tử vong.

Sốt phó thương hàn là bệnh tương tự do Salmonella Paratyphi gây ra, được xét nghiệm và điều trị theo cách gần giống như vậy.

Người mang vi khuẩn: một số người vẫn còn vi khuẩn trong cơ thể sau khi hết triệu chứng, đôi khi trong nhiều tháng hoặc nhiều năm, và có thể lây cho người khác dù không thấy ốm.

Triệu chứng thường bắt đầu 6 đến 30 ngày sau khi nhiễm, thường là từ từ:

• sốt tăng dần mỗi ngày một chút, lên tới 39 đến 40°C (103 đến 104°F) vào ngày thứ ba hoặc thứ tư, và kéo dài hơn 3 ngày
• đau đầu, mệt lả và mệt mỏi
• ớn lạnh và đau nhức mình mẩy
• ho khan
• chán ăn, buồn nôn
• đau bụng, và táo bón hoặc tiêu chảy, thường xuất hiện sau các triệu chứng khác
• đôi khi có ban gồm các nốt phẳng màu hồng nhạt (đào ban, hay nốt hồng ban), thường ở ngực hoặc bụng

Nếu không điều trị, thương hàn có thể kéo dài một tháng hoặc lâu hơn. Với kháng sinh phù hợp, phần lớn mọi người hồi phục hoàn toàn.

Biến chứng nghiêm trọng xảy ra ở khoảng 10 đến 15% người bệnh thương hàn phải nằm viện, thường sau 2 đến 3 tuần bị bệnh:

• chảy máu trong ruột (xuất huyết tiêu hóa)
• thủng ruột, có thể gây nhiễm trùng nặng lớp màng lót ổ bụng (viêm phúc mạc)
• lú lẫn hoặc lơ mơ

Cần cấp cứu ngay nếu có:

• đau bụng đột ngột và ngày càng nặng hơn
• đi ngoài phân đen hoặc đỏ sẫm
• nôn ra máu, hoặc chất nôn trông như bã cà phê

Tái phát: có tới 10% người bệnh bị lại triệu chứng, thường 1 đến 3 tuần sau khi khỏi. Hãy đi khám bác sĩ nếu sốt trở lại sau khi bạn đã điều trị xong.

Người mang vi khuẩn: khoảng 1 đến 4% người đã được điều trị vẫn còn mang vi khuẩn sau một năm. Bác sĩ có thể kiểm tra phân của bạn trước khi bạn quay lại làm công việc liên quan đến thực phẩm, y tế hoặc chăm sóc trẻ nhỏ.

• Cấy máu là xét nghiệm được ưu tiên: phòng xét nghiệm nuôi cấy vi khuẩn từ mẫu máu. Một lần cấy tìm thấy vi khuẩn ở khoảng 50% số ca, nên đôi khi bác sĩ lấy máu cấy nhiều hơn một lần, tốt nhất là trước khi bắt đầu dùng kháng sinh.
• Cấy tủy xương tìm thấy vi khuẩn ở khoảng 80% số ca, nhưng đây là thủ thuật xâm lấn và chỉ đôi khi mới được dùng.
• Cấy phân thường cho kết quả âm tính trong tuần đầu tiên.

Xét nghiệm Widal không đáng tin cậy. Xét nghiệm này được dùng rộng rãi vì rẻ, nhưng có thể dương tính ở người không bị thương hàn (ví dụ do từng nhiễm trước đây hoặc đã tiêm vắc xin) và âm tính ở người đang bị bệnh. Chỉ riêng kết quả Widal không nên được dùng để quyết định bạn có bị thương hàn hay không, hoặc bạn cần loại kháng sinh nào. Các loại test nhanh cũng không chính xác lắm.

Bác sĩ cũng cho làm xét nghiệm công thức máu (CBC) và, ở những nơi các bệnh này thường gặp, xét nghiệm sốt rét và sốt xuất huyết. Bài hướng dẫn về sốt xuất huyết của chúng tôi giải thích cơn sốt đó khác thế nào.

Thương hàn được điều trị bằng kháng sinh, giúp rút ngắn thời gian bệnh và giảm nguy cơ biến chứng và tử vong. Dùng loại kháng sinh nào tùy vào nơi bạn bị nhiễm bệnh, vì tình trạng kháng kháng sinh đang gia tăng, kể cả thương hàn kháng thuốc mở rộng. Bác sĩ có thể cho làm xét nghiệm để chọn đúng loại thuốc.

• Dùng kháng sinh đúng như bác sĩ kê đơn, và dùng hết liệu trình, kể cả khi bạn đã thấy khỏe hơn. Ngừng thuốc sớm có thể khiến bệnh quay lại và góp phần làm lây lan tình trạng kháng thuốc.
• Không tự mua kháng sinh khi không có đơn thuốc hoặc dùng kháng sinh còn thừa: dùng sai kháng sinh có thể làm chậm việc điều trị đúng cách.
• Sốt có thể kéo dài khoảng 5 ngày sau khi bắt đầu điều trị. Nếu đến lúc đó vẫn chưa hạ sốt, hoặc bạn thấy mệt hơn, hãy quay lại gặp bác sĩ.
• Nghỉ ngơi, uống thật nhiều nước, và ăn những bữa nhỏ, đơn giản khi có thể. Paracetamol có thể giúp hạ sốt; hãy làm theo hướng dẫn trên hộp thuốc hoặc hỏi dược sĩ, còn với trẻ em thì hãy hỏi bác sĩ.
• Thương hàn nặng được điều trị tại bệnh viện.

Bảo vệ người khác: rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh và trước khi chạm vào thức ăn, và không nấu nướng, chuẩn bị đồ ăn cho người khác cho đến khi bác sĩ nói là đã an toàn. Dùng thuốc gì, và dùng bao nhiêu, là do bác sĩ quyết định.

• Nước an toàn: uống nước đóng chai, nước đun sôi, hoặc nước đã được khử trùng. Tránh dùng đá trừ khi đá được làm từ nước an toàn.
• Thức ăn an toàn: ăn thức ăn đã nấu chín kỹ và còn nóng. Tránh sữa tươi chưa tiệt trùng. Rửa rau quả bằng nước an toàn, hoặc tự gọt vỏ.
• Rửa tay bằng xà phòng và nước, nhất là sau khi đi vệ sinh và trước khi ăn hoặc nấu nướng.
• Vắc xin: WHO khuyến cáo dùng vắc xin thương hàn cộng hợp (typhoid conjugate vaccine), tiêm một mũi duy nhất, cho trẻ từ 6 tháng tuổi và người lớn ở những nước có nhiều bệnh thương hàn. Người đi du lịch cũng có thể tiêm vắc xin thương hàn, tốt nhất là vài tuần trước khi đi; hãy hỏi bác sĩ hoặc phòng khám tư vấn du lịch nên tiêm loại nào và khi nào. Không có vắc xin nào bảo vệ hoàn toàn, nên việc giữ an toàn thức ăn và nước uống vẫn rất quan trọng.