Triệu chứng axit uric cao và bệnh gút: dấu hiệu, chỉ số và khi nào cần đi khám bác sĩ

Axit uric là một chất thải. Cơ thể tạo ra nó khi phân giải purin, những chất tự nhiên có trong chính các tế bào của bạn và trong một số thực phẩm, đồ uống. Bình thường, axit uric hòa tan trong máu và được thận đào thải qua nước tiểu.

Axit uric tích tụ khi cơ thể tạo ra quá nhiều hoặc thận đào thải không đủ. Nồng độ cao được gọi là tăng axit uric máu (hyperuricaemia). Tình trạng này khá phổ biến, và nhiều người có chỉ số cao nhưng không bao giờ gặp vấn đề gì.

Tuy nhiên, khi nồng độ cao kéo dài, axit uric có thể tạo thành những tinh thể nhỏ li ti hình kim trong và quanh các khớp, và trong thận. Chính các tinh thể này gây ra triệu chứng: bệnh gút ở khớp và sỏi thận.

Thế nào là cao? Mỗi phòng xét nghiệm in khoảng bình thường riêng trên phiếu kết quả, và trước mãn kinh, chỉ số của phụ nữ thường thấp hơn nam giới một chút. Mốc mà bác sĩ dựa vào theo hướng dẫn của Vương quốc Anh là 360 micromol/L (6 mg/dL): từ mức này trở lên, người có triệu chứng có nhiều khả năng bị gút hơn, và điều trị gút nhằm giữ chỉ số dưới mức này. Để quy đổi đơn vị, 1 mg/dL tương đương khoảng 60 micromol/L.

Thường là không có triệu chứng gì. Riêng axit uric cao thường không gây triệu chứng, và hay được phát hiện tình cờ khi xét nghiệm máu định kỳ. Những triệu chứng mơ hồ như mệt mỏi hay đau mỏi khắp người không phải là biểu hiện điển hình của axit uric cao, nên cần kiểm tra các nguyên nhân khác.

Cơn gút là triệu chứng hay gặp nhất:

• đột ngột đau dữ dội ở một khớp, thường bắt đầu về đêm và tăng dần trong vài giờ
• hay gặp nhất ở gốc ngón chân cái, nhưng cũng có thể ở các khớp khác của bàn chân, mắt cá chân, đầu gối, cổ tay, bàn tay hoặc khuỷu tay
• khớp nóng, sưng, đỏ hoặc tím, da căng bóng, và đau đến mức chỉ tấm ga giường chạm vào cũng đau
• cơn gút thường dịu đi trong 1 đến 2 tuần, kể cả khi không điều trị, nhưng hay tái phát, và càng về sau càng dày hơn

Sỏi thận: đau ở hông hoặc thắt lưng, có thể lan xuống bẹn và đến từng cơn, kèm buồn nôn, đi tiểu nhiều lần hoặc nước tiểu đục.

Sau nhiều năm axit uric cao:

• những cục cứng, trắng như phấn dưới da (hạt tophi) ở ngón tay, ngón chân, khuỷu tay hoặc vành tai
• khớp vẫn cứng và đau giữa các cơn, và tổn thương khớp

Ở phụ nữ: bệnh gút ít gặp hơn và hiếm khi xảy ra trước mãn kinh, vì hormone estrogen giúp thận đào thải axit uric. Sau mãn kinh, nguy cơ tăng lên, và triệu chứng giống hệt nam giới.

Axit uric tăng khi cơ thể tạo ra nhiều hơn hoặc thận đào thải ít hơn. Những yếu tố làm tăng axit uric, hoặc khiến dễ bị gút hơn:

• Rượu bia, và đồ uống có đường, kể cả đồ uống chứa siro ngô nhiều fructose
• Thực phẩm giàu purin: thịt đỏ, nội tạng như gan và cật, và một số loại hải sản
• Thừa cân, tăng huyết áp, mỡ máu cao, đái tháo đường và bệnh thận
• Thuốc: thuốc lợi tiểu, aspirin liều thấp, một số thuốc huyết áp (thuốc ức chế men chuyển, ACE inhibitors), ciclosporin và niacin liều cao. Đừng tự ý ngừng thuốc đã được kê đơn: hãy hỏi bác sĩ đã kê thuốc đó.
• Gen và tuổi tác: bệnh gút có tính chất gia đình, hay gặp ở nam giới hơn, thường bắt đầu ở tuổi trung niên, và ở phụ nữ dễ xảy ra hơn sau mãn kinh
• Hiếm gặp hơn: một số bệnh ung thư máu và việc điều trị chúng (hóa trị)

Điều gì khởi phát cơn gút: uống nhiều rượu bia, ăn một bữa quá thịnh soạn, uống không đủ nước, bị ốm có sốt, chấn thương hoặc phẫu thuật, và bắt đầu dùng hoặc thay đổi một số loại thuốc.

Xét nghiệm máu đo axit uric (còn gọi là urat huyết thanh) đo nồng độ axit uric. Ở người có triệu chứng gút điển hình, chỉ số từ 360 micromol/L (6 mg/dL) trở lên ủng hộ chẩn đoán. Chỉ số có thể giảm trong cơn gút, vì vậy nếu kết quả thấp hơn mà vẫn nghi ngờ gút, cần xét nghiệm lại ít nhất 2 tuần sau khi cơn gút đã dịu. Riêng một kết quả cao, khi không có triệu chứng, không có nghĩa là bạn bị gút.

Chỉ số axit uric	Ý nghĩa thường gặp
Từ 360 micromol/L (6 mg/dL) trở lên	Ủng hộ chẩn đoán gút ở người có triệu chứng điển hình; nhiều người ở mức này không bao giờ bị gút
Dưới 360 micromol/L (6 mg/dL)	Mục tiêu điều trị thông thường cho người bị gút
Dưới 300 micromol/L (5 mg/dL)	Mục tiêu thấp hơn cho người có cục dưới da (hạt tophi), tổn thương khớp lâu dài hoặc cơn gút tái phát liên tục

Xét nghiệm dịch khớp: nếu chẩn đoán chưa rõ, bác sĩ dùng kim nhỏ rút một ít dịch khớp và tìm tinh thể dưới kính hiển vi. Xét nghiệm này cũng giúp kiểm tra nhiễm trùng.

Chẩn đoán hình ảnh: chụp X-quang, siêu âm hoặc một loại chụp CT đặc biệt (CT năng lượng kép, dual-energy CT) nếu không lấy được dịch khớp.

Các kiểm tra khác, vì bệnh gút hay đi kèm các bệnh khác: chức năng thận (creatinin và eGFR), đường huyết (HbA1c), mỡ máu (cholesterol) và huyết áp. Xét nghiệm axit uric trong nước tiểu có thể giúp ích khi vấn đề là sỏi thận. Bài hướng dẫn về bệnh thận của chúng tôi giải thích vai trò của thận.

Axit uric cao mà không có triệu chứng: nhiều người không bao giờ gặp vấn đề gì. Nếu bạn chưa từng bị gút hay sỏi thận, hãy hỏi bác sĩ xem có cần làm gì không; thường lời khuyên là cải thiện các nguyên nhân như cân nặng, rượu bia, đồ uống có đường và huyết áp, thay vì dùng thuốc.

Bệnh gút thì khác. Nếu không điều trị hạ axit uric, tinh thể mới sẽ tiếp tục hình thành, và theo thời gian:

• cơn gút xảy ra dày hơn, kéo dài hơn và lan sang nhiều khớp hơn
• hạt tophi hình thành dưới da
• khớp có thể bị tổn thương vĩnh viễn (viêm khớp gút mạn tính)
• dễ bị sỏi thận hơn

Bệnh gút cũng hay đi kèm tăng huyết áp, bệnh thận, đái tháo đường và bệnh tim, nên bác sĩ cũng kiểm tra cả những bệnh này. Nếu được điều trị tốt, phần lớn người bị gút không còn lên cơn và các cục dưới da nhỏ dần.

Trong cơn gút:

• cho khớp nghỉ ngơi và kê cao, tránh để ga giường đè lên, và chườm lạnh bằng túi đá bọc trong khăn
• uống nhiều nước
• bác sĩ có thể cho dùng một thuốc giảm đau chống viêm (NSAID), colchicin, hoặc một đợt ngắn thuốc steroid dạng viên; bắt đầu càng sớm thì thuốc càng hiệu quả

Hạ axit uric lâu dài: bác sĩ cho dùng thuốc hạ axit uric, thường là allopurinol hoặc febuxostat, cho người bị cơn gút tái phát nhiều lần hoặc gây nhiều phiền toái, người bị bệnh thận, có hạt tophi, tổn thương khớp hoặc đang dùng thuốc lợi tiểu, và trao đổi về việc này với bất kỳ ai đã từng bị một cơn gút. Thuốc thường được bắt đầu 2 đến 4 tuần sau khi cơn gút dịu, tăng dần từng bước kèm xét nghiệm máu cho đến khi chỉ số đạt mục tiêu, và dùng lâu dài, thường là suốt đời. Trong những tháng đầu vẫn có thể lên cơn gút, nên bác sĩ có thể cho thêm thuốc để phòng cơn: hãy tiếp tục dùng thuốc hạ axit uric.

Những thói quen giúp ích:

• giữ cân nặng hợp lý, và nếu cần giảm cân thì giảm từ từ
• uống ít rượu bia và đồ uống có đường hơn, và có những ngày không uống rượu bia
• uống đủ nước trong ngày
• vận động nhẹ nhàng, không gây áp lực lên khớp đau, và bỏ thuốc lá

Không có một “chế độ ăn cho axit uric” nào được chứng minh là ngăn được cơn gút hay hạ được axit uric; lời khuyên là ăn uống lành mạnh, cân bằng.

Dùng thuốc nào và liều bao nhiêu là do bác sĩ quyết định. Thuốc giảm đau chống viêm không an toàn cho tất cả mọi người, ví dụ người bị bệnh thận, loét dạ dày hoặc một số bệnh tim, vì vậy hãy hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước. Hãy cảnh giác với các loại bột, trà và thực phẩm chức năng “chữa axit uric” bán trên mạng: hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thử.