Triệu chứng suy thận và bệnh thận: dấu hiệu tổn thương thận và các xét nghiệm phát hiện bệnh

Bạn có hai quả thận, mỗi quả to cỡ nắm tay, nằm dưới xương sườn ở hai bên cột sống. Mỗi phút, thận lọc máu, loại bỏ chất thải và nước thừa thành nước tiểu. Thận còn giữ cân bằng muối và khoáng chất, giúp điều hòa huyết áp, giúp tạo hồng cầu và giữ cho xương chắc khỏe.

Bệnh thận mạn (CKD) nghĩa là thận bị tổn thương và lọc kém hơn bình thường, kéo dài từ ba tháng trở lên. Bệnh này phổ biến, nhất là khi tuổi cao, và hay gặp hơn ở người gốc Nam Á hoặc người da đen.

Thận có khả năng dự trữ rất lớn, nên có thể mất phần lớn chức năng trước khi bạn cảm thấy gì. Tổ chức Thận Quốc gia Hoa Kỳ (National Kidney Foundation) ước tính chỉ khoảng 1 trên 10 người bị bệnh thận mạn biết mình mắc bệnh. Vì vậy bệnh thận thường được phát hiện nhờ xét nghiệm, chứ không phải nhờ triệu chứng.

Giai đoạn đầu: thường hoàn toàn không có gì. Manh mối đầu tiên thường là một xét nghiệm máu hoặc nước tiểu định kỳ làm vì lý do khác. Một số người nhận thấy nước tiểu có bọt, mí mắt sưng húp hoặc đi tiểu đêm nhiều hơn, có thể là dấu hiệu sớm của việc rò rỉ protein hoặc thận cô đặc nước tiểu kém đi.

Về sau, khi chức năng thận giảm:

• Dấu hiệu về dịch: phù mắt cá chân, bàn chân hoặc bàn tay, mí mắt sưng húp, khó thở
• Dấu hiệu về nước tiểu: đi tiểu nhiều hơn, nhất là về đêm, nước tiểu lẫn máu, nước tiểu có bọt
• Dấu hiệu tích tụ chất thải: mệt mỏi, ngứa hoặc khô da, chán ăn và sụt cân, buồn nôn, chuột rút, khó ngủ, kém tập trung, đau đầu
• Ở nam giới: rối loạn cương dương. Ở nữ giới: kinh nguyệt có thể không đều hoặc mất kinh khi bệnh đã nặng.

Khi thận suy (giai đoạn 5): các triệu chứng này rõ rệt hơn, và có thể cần lọc máu (chạy thận) hoặc ghép thận. Số liệu của NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) cho biết điều này chỉ xảy ra ở khoảng 2 trên 100 người bị bệnh thận mạn; đa số kiểm soát được bệnh bằng thuốc và tái khám định kỳ.

Tổn thương thận cấp (AKI) thì khác: bệnh xuất hiện trong vài giờ hoặc vài ngày, thường trong lúc đang mắc một bệnh khác. Dấu hiệu gồm đi tiểu ít hơn hẳn so với bình thường, rất khát, buồn nôn hoặc nôn, phù chân, lú lẫn hoặc lơ mơ, và khó thở khi nằm. Tổn thương thận cấp cần gặp bác sĩ ngay trong ngày.

Thường là không. Bệnh thận mạn hầu như luôn không đau, đó là một lý do khiến bệnh dễ bị bỏ qua.

Đau xuất phát từ thận được cảm thấy ở hông hoặc lưng, ngay dưới xương sườn, và thường do nguyên nhân khác:

• Nhiễm trùng thận: đau hông hoặc lưng kèm sốt, run lạnh, buồn nôn, thường có nóng rát khi đi tiểu. Cần gặp bác sĩ ngay trong ngày.
• Sỏi thận: đau quặn dữ dội từng cơn, lan từ lưng hoặc hông xuống bẹn, đôi khi kèm nước tiểu lẫn máu.

Phần lớn đau thắt lưng là do cơ và khớp, không phải do thận. Chỉ đau lưng đơn thuần, không sốt và nước tiểu không thay đổi, hiếm khi là bệnh thận.

• Đái tháo đường: đường huyết cao làm hỏng các bộ lọc rất nhỏ của thận. Đây là một trong hai nguyên nhân phổ biến nhất.
• Tăng huyết áp: gây áp lực lên các mạch máu nhỏ trong thận. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất còn lại, và bệnh thận lại có thể làm huyết áp tăng thêm.
• Bệnh tim và cholesterol cao, ảnh hưởng đến các mạch máu nuôi thận.
• Viêm thận (viêm cầu thận), nhiễm trùng thận tái đi tái lại và bệnh di truyền như bệnh thận đa nang.
• Tắc nghẽn dòng chảy của nước tiểu, như sỏi thận tái phát nhiều lần hoặc phì đại tuyến tiền liệt.
• Dùng lâu dài một số thuốc, như thường xuyên dùng thuốc giảm đau chống viêm (nhóm NSAID như ibuprofen hoặc diclofenac) và lithium. Đừng vì điều này mà tự ngừng thuốc đã được kê: hãy hỏi bác sĩ xem bạn có cần xét nghiệm thận không.
• Từng bị tổn thương thận cấp, có thể để lại tổn thương lâu dài.

Vì bệnh thận giai đoạn sớm thường âm thầm, người có nguy cơ cao được khuyên nên xét nghiệm định kỳ ngay cả khi thấy khỏe:

• Đái tháo đường: kiểm tra thận mỗi năm
• Tăng huyết áp hoặc bệnh tim
• Gia đình có người bị suy thận hoặc bệnh thận di truyền
• Từng bị tổn thương thận cấp, sỏi thận tái phát nhiều lần, phì đại tuyến tiền liệt hoặc lupus
• Dùng lâu dài các thuốc có thể ảnh hưởng đến thận, như lithium hoặc thường xuyên dùng thuốc giảm đau nhóm NSAID
• Trên 60 tuổi, và người gốc Nam Á hoặc người da đen, những người có nguy cơ cao hơn
• Từng phát hiện protein hoặc máu trong nước tiểu mà chưa rõ nguyên nhân

Hãy hỏi bác sĩ xem bạn nên xét nghiệm bao lâu một lần.

Hai xét nghiệm đơn giản phát hiện được hầu hết bệnh thận, thường từ rất lâu trước khi có triệu chứng:

• Xét nghiệm máu đo creatinin, một chất thải được thận đào thải. Phòng xét nghiệm dùng chỉ số này để tính eGFR (mức lọc cầu thận ước tính), cho biết thận lọc được bao nhiêu máu mỗi phút. eGFR dưới 60 kéo dài từ ba tháng trở lên là bệnh thận mạn, và dưới 15 là suy thận. Bài hướng dẫn về creatinin của chúng tôi giải thích các chỉ số và giai đoạn, kèm công cụ tính.
• Xét nghiệm nước tiểu đo albumin, một loại protein mà thận khỏe mạnh giữ lại trong máu. Tỷ số albumin/creatinin niệu (ACR) cho biết lượng protein bị rò ra nhiều hay ít.

Phiếu kết quả có thể dùng một trong hai đơn vị, nên hãy xem phiếu của bạn in đơn vị nào. Kết quả tăng thường được xét nghiệm lại để xác nhận, vì vận động, nhiễm trùng hoặc đang có kinh nguyệt có thể làm chỉ số tăng tạm thời.

Bác sĩ cũng có thể cho làm que thử nước tiểu để tìm máu và protein, siêu âm để xem thận, và các xét nghiệm máu khác như kali và công thức máu (CBC), vì bệnh thận có thể gây thiếu máu.

Bệnh thận mạn không chữa khỏi hẳn được, nhưng điều trị có thể làm chậm tiến triển và bảo vệ tim, và bắt đầu càng sớm càng tốt.

• Kiểm soát huyết áp là bước quan trọng nhất. Bác sĩ thường dùng những thuốc đồng thời bảo vệ thận; bác sĩ của bạn sẽ quyết định dùng thuốc nào và liều bao nhiêu.
• Kiểm soát đường huyết nếu bạn bị đái tháo đường. Một số thuốc tiểu đường còn giúp thận hoạt động được lâu hơn.
• Thuốc hạ cholesterol và bảo vệ tim, vì bệnh thận mạn làm tăng nguy cơ đau tim và đột quỵ.
• Hỏi trước khi dùng bất kỳ thuốc mới, thuốc giảm đau, thực phẩm chức năng hay thuốc thảo dược nào, kể cả thuốc nam, thuốc bắc: một số có thể gây hại cho thận, và nhiều thuốc cần đổi liều khi thận lọc kém đi. Hãy cho mọi bác sĩ và dược sĩ biết eGFR của bạn.
• Không hút thuốc, năng vận động, giữ cân nặng hợp lý và ăn bớt muối. Chuyên gia dinh dưỡng có thể tư vấn về đạm, kali và phosphat nếu chức năng thận của bạn thấp.
• Uống đủ nước để nước tiểu có màu nhạt, trừ khi bác sĩ đã dặn bạn hạn chế nước.
• Tái khám đúng hẹn. Xét nghiệm máu và nước tiểu lặp lại cho biết việc điều trị có hiệu quả hay không.

Nếu thận suy, lọc máu (chạy thận) hoặc ghép thận sẽ thay thế chức năng của thận. Đội ngũ điều trị thận sẽ trao đổi với bạn về việc này từ rất lâu trước khi bạn cần đến.