Triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu: dấu hiệu viêm bàng quang, khi nhiễm trùng đã lan lên thận và điều gì giúp ích

Đi tiểu thấy nóng rát, lại cứ buồn tiểu mãi? Nhiễm trùng đường tiết niệu (viêm đường tiết niệu) rất phổ biến và thường dễ điều trị. Dưới đây là cách nhận biết, ai cần gặp bác sĩ ngay hôm nay, và điều gì giúp ích.

Cập nhật · Nguồn tham khảo

Trả lời nhanh

Triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI) là gì?

Nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI) thường gây đau hoặc nóng rát khi đi tiểu, buồn tiểu nhiều lần hơn hoặc buồn tiểu gấp, nước tiểu đục, có mùi hôi hoặc lẫn máu, và đau ở bụng dưới. Sốt cao, run lạnh, buồn nôn và đau ở hông hoặc lưng ngay dưới xương sườn có thể là dấu hiệu nhiễm trùng đã lan lên thận, khi đó cần xin tư vấn y tế khẩn.

Thông tin sức khỏe, không phải lời khuyên y khoa. Bác sĩ hiểu rõ toàn bộ tình trạng của bạn; hãy hỏi bác sĩ về kết quả của mình.

So sánh

Viêm bàng quang và nhiễm trùng thận: dấu hiệu khác nhau thế nào?

Phần lớn nhiễm trùng đường tiết niệu là viêm bàng quang (cystitis). Nhiễm trùng thận ít gặp hơn nhưng nghiêm trọng hơn, và cần gặp bác sĩ ngay trong ngày. Đây là những khác biệt thường gặp.

Điều bạn nhận thấyViêm bàng quang (cystitis)Nhiễm trùng thận
Mức độ phổ biếnDạng nhiễm trùng đường tiết niệu phổ biến nhấtÍt gặp hơn, nhưng nghiêm trọng hơn
Đi tiểuĐau, nóng rát hoặc buốt; buồn tiểu nhiều lần và gấp, dù mỗi lần chỉ ra một ítCó thể có các triệu chứng bàng quang tương tự
Nước tiểuĐục, có mùi hôi hoặc lẫn máuSẫm màu hoặc đục, đôi khi lẫn máu
ĐauTức hoặc quặn ở bụng dướiĐau ở hông hoặc thắt lưng, ngay dưới xương sườn
Nhiệt độThường không sốt caoSốt cao, run hoặc ớn lạnh
Cảm giác của bạnKhó chịu, đôi khi mệtRất mệt, rất không khỏe: buồn nôn hoặc nôn, đau mỏi như bị cúm
Điều trịTự chăm sóc, hoặc một đợt kháng sinh ngắnKháng sinh, thường trong 7 đến 14 ngày; đôi khi phải điều trị trong bệnh viện
Cần khám sớm đến mức nàoGặp dược sĩ hoặc bác sĩ đa khoa trong vòng một hai ngàyĐi khám bác sĩ đa khoa gấp hoặc xin tư vấn y tế khẩn ngay hôm nay

Chỉ riêng nước tiểu sẫm màu hoặc có mùi hôi có thể đơn giản là do bạn uống chưa đủ nước. Trẻ em và người cao tuổi thường có dấu hiệu khác, được mô tả bên dưới.

Bảng tự kiểm tra triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu

Đánh dấu những gì đúng với bạn trong vài ngày qua. Thẻ kết quả cho biết triệu chứng của bạn phù hợp với viêm bàng quang, hay gợi ý nhiễm trùng có thể đã lan lên thận. Không có gì được lưu lại hay gửi đi đâu cả.

Bảng tự kiểm tra triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu

Đã đánh dấu 0/14 triệu chứng

Dấu hiệu viêm bàng quang0/7
Dấu hiệu nhiễm trùng thận0/7

Đánh dấu những gì đúng với bạn trong vài ngày qua.

Bảng kiểm tra này sắp xếp triệu chứng thành một dạng để bác sĩ hoặc dược sĩ tham khảo. Bảng không thể chẩn đoán nhiễm trùng đường tiết niệu: các bệnh khác, kể cả bệnh lây truyền qua đường tình dục và sỏi thận, có thể gây triệu chứng tương tự.

Nhiễm trùng đường tiết niệu là gì?

Nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI), hay còn gọi là viêm đường tiết niệu, là tình trạng nhiễm trùng ở bất kỳ phần nào của đường tiết niệu: bàng quang, ống dẫn nước tiểu ra ngoài cơ thể (niệu đạo), hoặc thận. Nguyên nhân thường là vi khuẩn từ phân xâm nhập vào đường tiết niệu.

Nhiễm trùng đường tiết niệu là loại nhiễm trùng phổ biến thứ hai trong cơ thể. Số phụ nữ mắc bệnh nhiều gấp khoảng bốn lần nam giới, vì niệu đạo của phụ nữ ngắn hơn và nằm gần hậu môn.

  • Viêm bàng quang (cystitis) là dạng phổ biến nhất.
  • Nhiễm trùng thận (viêm bể thận, pyelonephritis) ít gặp hơn nhưng nghiêm trọng hơn, và cần được điều trị kịp thời.

Phần lớn nhiễm trùng đường tiết niệu dễ điều trị, và nhiều trường hợp khỏi nhanh.

Triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu ở người lớn, trẻ em và người cao tuổi là gì?

Ở người lớn:

  • đau, nóng rát hoặc buốt khi đi tiểu
  • buồn tiểu nhiều lần hơn, kể cả về đêm, hoặc buồn tiểu gấp hơn
  • nước tiểu đục, hoặc nước tiểu lẫn máu (màu hồng, đỏ hoặc nâu sẫm)
  • tức hoặc đau ở bụng dưới
  • đau ở hông hoặc thắt lưng, ngay dưới xương sườn
  • sốt cao, hoặc thấy lúc nóng lúc lạnh và run, hoặc thân nhiệt dưới 36°C
  • mệt mỏi hoặc yếu người

Chỉ riêng nước tiểu sẫm màu hoặc có mùi hôi có thể đơn giản là do bạn uống chưa đủ nước.

Ở trẻ em:

  • sốt cao
  • trông mệt mỏi, không khỏe nói chung; em bé có thể quấy khóc và bỏ bú
  • đái dầm hoặc tè ra quần
  • nôn
  • trẻ dưới 2 tuổi có thể chỉ bị sốt cao

Sốt là dấu hiệu phổ biến nhất của nhiễm trùng đường tiết niệu ở trẻ sơ sinh và trẻ mới biết đi, dù phần lớn trẻ bị sốt không phải do bệnh này.

Ở người cao tuổi hoặc người yếu, kể cả người bị sa sút trí tuệ hoặc đang đặt ống thông tiểu (catheter), nhiễm trùng đường tiết niệu có thể gây lú lẫn hoặc kích động mới xuất hiện, són tiểu nặng hơn, hoặc run lạnh, đôi khi không có cảm giác nóng rát thường gặp.

Ai dễ bị nhiễm trùng đường tiết niệu hơn?

Bạn dễ bị nhiễm trùng đường tiết niệu hơn nếu bạn:

  • là nữ giới
  • mới quan hệ tình dục (nhiễm trùng đường tiết niệu không phải bệnh lây truyền qua đường tình dục, nhưng quan hệ có thể đẩy vi khuẩn về phía niệu đạo)
  • đã mãn kinh, hoặc dùng chất diệt tinh trùng
  • đang mang thai
  • là người cao tuổi hoặc trẻ nhỏ
  • có điều gì đó cản trở dòng nước tiểu, như phì đại tuyến tiền liệt hoặc sỏi thận
  • từng bị nhiễm trùng đường tiết niệu
  • bị đái tháo đường, đang đặt ống thông tiểu (catheter), bị chấn thương tủy sống hoặc hệ miễn dịch suy yếu

Nhiễm trùng đường tiết niệu được chẩn đoán như thế nào?

Thường thì dược sĩ hoặc bác sĩ có thể nhận biết qua triệu chứng của bạn, và không phải lúc nào cũng cần xét nghiệm nước tiểu.

  • Tổng phân tích nước tiểu (urinalysis, thử bằng que nhúng): kiểm tra nước tiểu tìm dấu hiệu nhiễm trùng, như bạch cầu, nitrit (nitrites) và máu. Xét nghiệm này cũng có thể phát hiện các vấn đề khác, như có đường trong nước tiểu do đái tháo đường (HbA1c đo đường huyết).
  • Cấy nước tiểu (urine culture): mẫu nước tiểu được gửi đến phòng xét nghiệm để nuôi cấy vi khuẩn. Mất khoảng 1 đến 2 ngày, cho biết vi khuẩn nào gây nhiễm trùng và kháng sinh nào có tác dụng. Xét nghiệm này được dùng nhất là khi nhiễm trùng tái đi tái lại, ở nam giới, khi mang thai, ở trẻ em và khi nhiễm trùng không khỏi.

Có vi khuẩn nhưng không có triệu chứng: nếu bạn không có triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu, vi khuẩn tìm thấy trong nước tiểu thường không cần dùng kháng sinh.

Nhiễm trùng thận tái đi tái lại có thể ảnh hưởng đến thận theo thời gian. Hướng dẫn về bệnh thận của chúng tôi giải thích các dấu hiệu của vấn đề về thận.

Nhiễm trùng đường tiết niệu được điều trị thế nào?

  • Dược sĩ có thể điều trị cho nhiều phụ nữ từ 16 đến 64 tuổi không mang thai, bằng chính những loại thuốc mà bác sĩ đa khoa có thể kê.
  • Bác sĩ đa khoa có thể hướng dẫn tự chăm sóc và dùng thuốc giảm đau, kê một đợt kháng sinh ngắn, hoặc đề nghị bạn chờ 48 giờ xem bệnh có tự khỏi không rồi mới bắt đầu dùng kháng sinh.
  • Nhiễm trùng thận được điều trị bằng kháng sinh, thường trong 7 đến 14 ngày; một số người, như người đang mang thai hoặc có bệnh mạn tính, được điều trị trong bệnh viện.

Nếu được kê kháng sinh: hãy uống hết, đúng như đơn thuốc, kể cả khi đã thấy đỡ. Đừng để dành hoặc chia thuốc cho người khác. Hãy đi khám lại nếu sau 48 giờ không thấy đỡ, hoặc bạn thấy nặng hơn.

Tự chăm sóc:

  • dùng paracetamol khi đau hoặc sốt cao; làm theo hướng dẫn trên hộp thuốc hoặc hỏi dược sĩ, và dùng dạng siro (dạng lỏng) cho trẻ em
  • nghỉ ngơi, và uống đủ nước để nước tiểu có màu nhạt
  • tránh nước ép trái cây, cà phê và rượu bia khi đang có triệu chứng
  • khi bị nhiễm trùng thận, chỉ dùng ibuprofen nếu bác sĩ khuyên, vì thuốc này có thể làm tăng nguy cơ gặp vấn đề về thận

Nước ép nam việt quất (cranberry) và gói bột trị viêm bàng quang: không có bằng chứng cho thấy chúng làm giảm triệu chứng hay chữa được nhiễm trùng đường tiết niệu khi bệnh đã khởi phát. Dùng thuốc nào và liều bao nhiêu là do bác sĩ hoặc dược sĩ quyết định.

Làm sao phòng ngừa nhiễm trùng đường tiết niệu, và nếu bệnh cứ tái đi tái lại thì sao?

Để giảm nguy cơ bị nhiễm trùng đường tiết niệu:

  • lau từ trước ra sau sau khi đi vệ sinh
  • uống nhiều nước, và đừng nhịn tiểu
  • đi tiểu ngay sau khi quan hệ tình dục
  • mặc đồ lót bằng vải cotton, và tắm vòi sen thay vì ngâm bồn
  • tránh xà phòng có mùi thơm, thụt rửa âm đạo, xịt và phấn rôm ở vùng kín, và chất bôi trơn có chất diệt tinh trùng

Nếu nhiễm trùng đường tiết niệu cứ tái đi tái lại (2 lần trong 6 tháng, hoặc 3 lần trong 12 tháng), hãy đi khám bác sĩ đa khoa. Các lựa chọn gồm đổi sang kháng sinh khác, dùng kháng sinh liều thấp trong tối đa 6 tháng, estrogen (oestrogen) đặt âm đạo quanh hoặc sau thời kỳ mãn kinh, hoặc chuyển đến bác sĩ chuyên khoa. Các sản phẩm D-mannose hoặc nam việt quất (cranberry) có thể giúp một số người phòng viêm bàng quang tái phát; nếu bạn đang mang thai, hãy hỏi bác sĩ trước.

Khi nào cần đi khám

Đặt lịch khám

  • Đau hoặc nóng rát khi đi tiểu, hoặc đi tiểu nhiều lần hơn, ở phụ nữ từ 16 đến 64 tuổi không mang thai: gặp dược sĩ hoặc bác sĩ đa khoa trong vòng một hai ngày.
  • Đang mang thai, từ 65 tuổi trở lên, là nam giới, bị đái tháo đường, hệ miễn dịch suy yếu hoặc đang đặt ống thông tiểu, hoặc trẻ từ 15 tuổi trở xuống có triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu: đi khám bác sĩ đa khoa gấp hoặc xin tư vấn y tế khẩn ngay hôm nay.
  • Nước tiểu lẫn máu, đau ở hông hoặc thắt lưng, sốt cao hoặc run lạnh, thân nhiệt dưới 36°C, hoặc cả ngày không đi tiểu: xin tư vấn y tế khẩn ngay hôm nay.
  • Không đỡ trong vòng 48 giờ kể từ khi bắt đầu điều trị, hoặc nặng lên nhanh: xin tư vấn y tế khẩn ngay hôm nay.
  • Bị nhiễm trùng đường tiết niệu 2 lần trong 6 tháng, hoặc 3 lần trong 12 tháng: đi khám bác sĩ đa khoa về tình trạng tái đi tái lại.

Cần cấp cứu ngay (gọi số cấp cứu tại nơi bạn sống) nếu một người có:

  • lú lẫn, lơ mơ hoặc khó nói
  • thở rất nhanh, hoặc da lạnh, nhợt nhạt, tím tái hoặc nổi vằn loang lổ, kèm cảm giác rất không khỏe
  • em bé dưới 3 tháng tuổi có nhiệt độ từ 38°C trở lên

Phần lớn nhiễm trùng đường tiết niệu dễ điều trị. Những dấu hiệu trên có thể là nhiễm khuẩn huyết (sepsis), một phản ứng nghiêm trọng của cơ thể với nhiễm trùng, hoặc một bệnh nặng ở em bé còn nhỏ, và không thể chờ được. Đừng tự lái xe đi viện.

Đi tiểu thấy nóng rát, hay kết quả xét nghiệm nước tiểu bạn không hiểu? Hãy cùng trao đổi.

Saluvo lắng nghe triệu chứng của bạn bằng lời lẽ và ngôn ngữ của chính bạn, kiểm tra dấu hiệu cảnh báo trước tiên, rồi cho bạn biết nên gặp dược sĩ, bác sĩ đa khoa hay đi khám khẩn, và cần đi sớm đến mức nào. Đã có kết quả xét nghiệm nước tiểu? Saluvo giải thích từng chỉ số.

Hỏi về triệu chứng của tôi

Bắt đầu miễn phí. Mô tả cảm giác của bạn bằng lời lẽ và ngôn ngữ của chính bạn.

Câu hỏi thường gặp

  • Thường là đau, nóng rát hoặc buốt khi đi tiểu, và buồn tiểu nhiều lần hơn hoặc gấp hơn, dù mỗi lần chỉ ra một ít. Nước tiểu đục hoặc có mùi hôi và cảm giác tức ở bụng dưới cũng hay gặp. Ở người cao tuổi, dấu hiệu đầu tiên có thể là lú lẫn mới xuất hiện; ở em bé, là sốt cao.

  • Một số trường hợp viêm bàng quang nhẹ tự khỏi, vì vậy bác sĩ đa khoa có thể đề nghị chờ 48 giờ trước khi dùng kháng sinh. Nhưng nhiễm trùng đường tiết niệu ở nam giới, trẻ em, phụ nữ mang thai hoặc người cao tuổi, hoặc khi có dấu hiệu ở thận như sốt hay đau lưng, cần được điều trị kịp thời. Nếu triệu chứng không đỡ, hãy đi hỏi ý kiến bác sĩ.

  • Dấu hiệu nhiễm trùng thận gồm sốt cao, run hoặc ớn lạnh, đau ở hông hoặc thắt lưng ngay dưới xương sườn, buồn nôn hoặc nôn, và cảm thấy rất không khỏe. Khi đó cần đi khám bác sĩ đa khoa gấp hoặc xin tư vấn y tế khẩn ngay trong ngày. Nếu có lú lẫn hoặc lơ mơ, cần đi cấp cứu.

  • Viêm bàng quang thường đỡ trong vài ngày, và đỡ nhanh khi đã bắt đầu dùng kháng sinh. Hãy đi khám lại nếu không thấy đỡ trong vòng 48 giờ kể từ khi bắt đầu điều trị. Nhiễm trùng thận được điều trị trong 7 đến 14 ngày, và người bệnh thường thấy khỏe hơn sau khoảng 2 tuần.

  • Có, dù ít gặp hơn nhiều so với nữ giới. Nhiễm trùng đường tiết niệu ở nam giới luôn cần đi khám bác sĩ đa khoa gấp hoặc xin tư vấn y tế khẩn, vì bệnh có thể liên quan đến tuyến tiền liệt hoặc tình trạng tắc nghẽn, và thường cần cấy nước tiểu. Đái tháo đường, đặt ống thông tiểu hoặc phì đại tuyến tiền liệt làm tăng nguy cơ bị bệnh.

  • Không. Quan hệ tình dục có thể làm tăng nguy cơ bị nhiễm trùng đường tiết niệu vì đẩy vi khuẩn về phía niệu đạo, nhưng bệnh không lây giữa hai người như bệnh lây truyền qua đường tình dục. Tuy vậy, một số bệnh lây truyền qua đường tình dục cũng gây nóng rát tương tự, nên bác sĩ có thể xét nghiệm cả những bệnh này.

  • Không có bằng chứng cho thấy nước ép nam việt quất hay gói bột trị viêm bàng quang làm giảm triệu chứng hoặc chữa được nhiễm trùng đường tiết niệu khi bệnh đã khởi phát. Các sản phẩm nam việt quất hoặc D-mannose có thể giúp một số người phòng viêm bàng quang tái phát. Uống đủ nước để nước tiểu có màu nhạt là cách hỗ trợ đơn giản nhất.

  • Sốt cao, trông mệt mỏi không khỏe, đái dầm hoặc tè ra quần, và nôn; em bé có thể quấy khóc và bỏ bú, và trẻ dưới 2 tuổi có thể chỉ bị sốt cao. Trẻ có triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu cần đi khám bác sĩ đa khoa gấp, và em bé dưới 3 tháng tuổi có nhiệt độ từ 38°C trở lên cần gặp bác sĩ ngay lập tức.

  • Ở người cao tuổi hoặc người yếu, nhiễm trùng có thể gây lú lẫn hoặc kích động đột ngột (mê sảng), đôi khi không kèm cảm giác nóng rát khi đi tiểu như thường gặp. Lú lẫn mới xuất hiện luôn cần được bác sĩ kiểm tra ngay trong ngày, còn lú lẫn kèm lơ mơ hoặc khó nói thì cần đi cấp cứu.

  • Xét nghiệm nước tiểu bằng que nhúng (tổng phân tích nước tiểu, urinalysis) tìm dấu hiệu nhiễm trùng, như bạch cầu và nitrit. Cấy nước tiểu (urine culture) nuôi cấy vi khuẩn trong phòng xét nghiệm trong khoảng 1 đến 2 ngày và cho biết kháng sinh nào có tác dụng. Với viêm bàng quang đơn giản ở phụ nữ, không phải lúc nào cũng cần xét nghiệm.

  • Nhiễm trùng đường tiết niệu tái đi tái lại khá phổ biến, nhất là ở phụ nữ, sau mãn kinh, khi bị đái tháo đường, hoặc khi có điều gì đó cản trở dòng nước tiểu. Nếu bạn bị 2 lần trong 6 tháng hoặc 3 lần trong 12 tháng, hãy đi khám bác sĩ đa khoa: các lựa chọn gồm cấy nước tiểu, đổi sang kháng sinh khác, dùng kháng sinh liều thấp trong một thời gian, estrogen đặt âm đạo, hoặc chuyển đến bác sĩ chuyên khoa.

  • Nhiễm trùng đường tiết niệu khi mang thai cần đi khám bác sĩ đa khoa gấp hoặc xin tư vấn y tế khẩn ngay trong ngày, vì dễ lan lên thận hơn và cần điều trị đúng cách, phù hợp với thai kỳ. Đừng dùng bất kỳ loại thuốc hay bài thuốc nào mà chưa hỏi bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc dược sĩ trước.

  • Không phải lúc nào cũng cần. Một số trường hợp viêm bàng quang nhẹ tự khỏi, và có vi khuẩn trong nước tiểu mà không có triệu chứng thường không cần điều trị. Nhưng nhiều trường hợp nhiễm trùng đường tiết niệu cần kháng sinh, nhất là nhiễm trùng thận và nhiễm trùng ở nam giới, trẻ em hoặc khi mang thai. Nếu được kê kháng sinh, hãy uống hết cả đợt, và đừng chia cho người khác hay để dành.

Xét nghiệm hữu ích

Blog

Nguồn tham khảo

  1. NHS: Urinary tract infections (UTIs)
  2. NHS: Kidney infection
  3. CDC: Urinary tract infection basics
  4. MedlinePlus: Urinary tract infections
  5. MedlinePlus: Urinalysis
  6. MedlinePlus: Bacteria culture test

Cập nhật . Thông tin sức khỏe, không phải lời khuyên y khoa. Bác sĩ hiểu rõ toàn bộ tình trạng của bạn; hãy hỏi bác sĩ về kết quả của mình.