Ngā tohu malaria: ngā tohu tōmua, ngā tohu mōrearea, me te take e kore ai te whakamātautau e taea te tatari

He kirika, he wiriwiri, he ānini i muri i tō noho ki tētahi wāhi malaria? Ka rite pea te malaria ki te rewharewha i te tuatahi, engari he ohotata hauora. Anei te huarahi e mōhio ai, te whakamātautau hei tiki, me ngā mea e āwhina ana.

I whakahoutia · Ngā mātāpuna

Whakautu poto

He aha ngā tohu o te malaria?

I te nuinga ka tīmata te malaria i te 10 ki te 15 rā i muri i te ngau a tētahi waeroa kua pāngia, i ētahi wā he roa noa atu i muri, me te kirika, te wiriwiri me te ānini. He noa te werawera, te mamae uaua, te ngenge, te hiahia ruaki, te ruaki me te tikotiko (diarrhoea). He māmā pea ngā tohu tōmua, pērā i te rewharewha, engari ki te kore e maimoatia, ka taumaha pea te malaria i roto i te 24 hāora, nō reira ko te tangata he kirika tōna i muri i tana noho ki tētahi wāhi malaria, me whai whakamātautau i taua rā tonu.

He mōhiohio hauora, ehara i te tohutohu hauora. E mōhio ana tō rata ki tō āhua katoa; pātai ki a ia mō tō hua.

Taha ki te taha

Malaria noa (uncomplicated) me te malaria taumaha (severe): te rerekē o ngā tohu

Ka tīmata te nuinga o te malaria ki ngā tohu rite ki te rewharewha. Ka whai wawe mai pea te malaria taumaha, nā te momo falciparum te nuinga, ki te kore he maimoatanga. Ko ēnei ngā rerekētanga noa.

Te mea ka kitea e koeMalaria noaMalaria taumaha
Te kirikaHe kirika, he wiriwiri, he weraweraHe kirika teitei, i te nuinga me ngā tohu i raro nei
Tō rongoĀnini, mamae uaua, ngengeHe tino ngenge, he tino ngoikore rānei; kāore e taea te noho ake, te tū rānei
Te whakaaroMāramaRangirua, hiamoe, hūkiki (fits), kōma (coma) rānei
Te hāNoaHe uaua te hā
Te mimi me te kiriHe noa i te nuingaHe mimi pōuri, he mimi toto rānei; he kiri, he karu kōwhai rānei
Te rere totoKāoreHe rere toto rerekē
Te maimoatangaHe pire patu malaria (antimalarial tablets), ka tīmata i taua rā tonuHe maimoatanga ohotata i te hōhipera
Kia hohoro pēheaHe whakamātautau malaria me te maimoatanga i tēnei rāHe āwhina ohotata ināianei

Ki te kore he maimoatanga, ka taea e te malaria falciparum te huri mai i ngā tohu māmā ki te māuiui taumaha i roto i te 24 hāora. He nui ake te tūpono o te malaria taumaha ki ngā tamariki i raro i te 5 tau, ki ngā wāhine hapū me te hunga haereere.

Rārangi tohu malaria

Tohua ngā mea e pono ana mō te tangata e māharahara ana koe. Ka whakaatu te kāri mēnā e anga ana ngā tohu ki ngā tohu malaria, ki ngā mea rānei e tūpono ai tētahi ki te malaria. Kāore he mea e tiakina, e tukuna rānei ki hea.

Rārangi tohu malaria

0 o ngā tohu 12 kua tohua

Ngā tohu malaria0/6
Te tūpono ki te malaria0/6

Tohua ngā mea e pono ana mō te tangata e māharahara ana koe.

Ka whakaraupapa tēnei rārangi i ngā tohu hei tauira mā tō rata. Kāore e taea e ia te whakatau he malaria: mā te whakamātautau toto anake e whakaū, ā, ka whakaputa te dengue, te typhoid me ētahi atu pokenga i ngā tohu ōrite.

He aha te malaria, ā, ka pēhea e pā mai ai?

Ko te malaria he pokenga taumaha nā tētahi pirinoa (parasite) ka horapa mā te ngau a ngā waeroa Anopheles uwha kua pāngia. He onge ake, ka horapa mā te whakaurunga toto (blood transfusion), mā ngā ngira tiritiri rānei, mai rānei i te whaea ki tana pēpi kei te kōpū tonu. I te nuinga kāore e taea te hopu mai i tētahi atu tangata.

I te tau 2024, e ai ki te whakatau tata, 282 miriona ngā pokenga malaria me ngā mate 610,000 i ngā whenua 80, ā, tata ki te 95% i te Rohe o Āwherika o te WHO.

He maha ngā momo. Ko te Plasmodium falciparum te mea tino mōrearea, ā, ka taumaha wawe pea. Ka taea e te Plasmodium vivax me te ovale te huna i roto i te ate, ā, ka hoki mai anō te māuiui i ngā marama, i ngā tau rānei i muri mai.

He aha ngā tohu o te malaria, ā, āhea tīmata ai?

Ko ngā tohu tōmua e tino noa ana ko te kirika, te ānini me te wiriwiri. Ko ētahi atu:

  • he werawera, he rongo rānei i te wera, i te makariri me te wiriwiri
  • he mamae uaua me te ngenge; he maha ngā wā ka tino ngenge, ka hiamoe ngā tamariki
  • he hiahia ruaki, he ruaki, he tikotiko rānei, me te kore hiakai
  • he maremare, he korokoro mamae rānei
  • he kiri, he karu kōwhai rānei (jaundice), he uaua ake pea te kite i runga i te kiri parauri, pango rānei

Āhea tīmata ai: i te nuinga 10 ki te 15 rā i muri i te ngau, engari ka tīmata pea mai i te 7 rā pea ki te kotahi tau, neke atu rānei i muri mai, inarā i ngā momo e huna ana i te ate. Koia i tika ai kia whakamātautauria ia kirika i roto i ngā marama 12 i muri i te toronga ki tētahi wāhi malaria.

Ka rite pea te malaria tōmua ki te rewharewha. He māmā pea ngā tohu tuatahi, ā, he uaua te wehe i ētahi atu kirika, nō reira kaua e tatari kia kite mēnā ka ngaro.

He aha ngā tohu o te malaria taumaha?

Tikina he tiaki ohotata i taua wā tonu mō:

  • te tino ngenge, te tino ngoikore rānei
  • te rangirua, te hiamoe, te kore mōhio rānei (unconsciousness)
  • ngā hūkiki (seizures) e hoki tonu mai ana
  • te uaua o te hā
  • te mimi pōuri, te mimi toto rānei
  • te kiri, te karu kōwhai rānei
  • te rere toto rerekē

Ki te kore he maimoatanga, ka taea e te malaria falciparum te huri ki te māuiui taumaha me te mate i roto i te 24 hāora. Ka taea anō e te malaria taumaha te whakaputa i te rahunga o ngā whatukuhu (kidney failure), te mate toto iti taumaha (severe anaemia) me te kōma.

Nui ake te tūpono o te malaria taumaha: ngā pēpi me ngā tamariki i raro i te 5 tau, ngā wāhine hapū, te hunga haereere kāore anō kia pāngia e te malaria, me te hunga he HIV tōna. I te wā hapū, ka taea anō e te malaria te tūkino i te pēpi.

Ko tēhea whakamātautau e whakaū ana i te malaria?

Mā te whakamātautau toto anake e whakaū te malaria:

  • he whakamātautau tātari tere (rapid diagnostic test, RDT), ka puta te hua i roto i ngā meneti
  • he tauira toto (blood smear) ka tirohia i raro i te karu whakarahi (microscope), ka whakaatu anō i te momo malaria me te maha o ngā pirinoa

Me wātea ngā hua i roto i ngā hāora. Mēnā he kore kitea (negative) te whakamātautau tuatahi engari he tūpono tonu he malaria, i te nuinga ka mahia anō te tauira toto ia 12 ki te 24 hāora, 3 wā katoa.

Tērā pea ka tirohia anō e ngā rata te tatauranga toto katoa (CBC) mō te mate toto iti (anaemia) me te iti o ngā platelets, ā, ka whakamātautau mō ētahi atu kirika e noa ana i aua wāhi ōrite, pērā i te dengue me te typhoid.

Me pēhea te maimoa i te malaria?

Me maimoa i te malaria ki te rongoā patu malaria (antimalarial) i ngā wā katoa, kia tīmata wawe tonu.

  • Mō te malaria falciparum, ko te artemisinin-based combination therapy (ACT) te maimoatanga whai hua rawa.
  • Ko tēhea rongoā ka whakamahia, ā, mō te roa pēhea, ka hāngai ki te momo malaria, ki te wāhi i pāngia ai, ki te kaha o te māuiui o te tangata, ki tōna pakeke, ā, mēnā e hapū ana. Mā te rata tērā e whakatau.
  • Ka maimoatia te malaria taumaha i te hōhipera, i te nuinga ki te rongoā ka tukuna ki roto i te uaua toto (vein).
  • Mō te malaria vivax, ovale rānei, tērā pea ka hoatu he rongoā tuarua hei whakakore i ngā pirinoa e huna ana i te ate, kia kore ai te māuiui e hoki mai.

Kainga katoatia te maimoatanga kia rite tonu ki tā te rata i tohutohu ai, ahakoa ka pai ake tō rongo. Kaua e maimoa i a koe anō ki ngā toenga rongoā patu malaria, ki ērā rānei kāore i tohutohutia e te rata: kāore pea e whai hua te rongoā hē, ā, kei te piki haere te ātete ki ētahi rongoā malaria i ētahi wāhi o Āwherika.

Mō te kirika, ka āwhina pea te paracetamol; whāia te pōkai, pātai rānei ki tētahi kaiwhakarite rongoā (pharmacist), ā, pātai ki tētahi rata mō te tamaiti. Kia nui te inu wai.

Me pēhea e ārai ai i te malaria?

  • Moe i raro i te kupenga waeroa kua whakamahia he patu ngārara (insecticide-treated net) i ngā wāhi malaria.
  • Whakamahia he rongoā pana ngārara kei roto te DEET, te IR3535, te icaridin rānei, inarā mai i te kakarauri, kia rite ki ngā tohutohu o te tapanga.
  • Hīpokina tō tinana ki ngā kākahu ringa roa me ngā tarau roa i te ahiahi.
  • Te hunga haereere: tikina he tohutohu mō ngā pire patu malaria 4 ki te 6 wiki i mua i tō haerenga, ā, kainga kia rite tonu ki tā te rata i tohutohu ai, i te nuinga ka tīmata i mua i te haerenga, ā, ka haere tonu mō ētahi wiki i muri i tō hokinga mai. Kāore he pire e tiaki katoa ana, nō reira karohia tonu ngā ngau, ā, tikina he whakamātautau mō ia kirika.
  • Kano ārai mate (vaccines): ka tūtohu te WHO i ngā kano ārai mate malaria RTS,S me R21 mō ngā tamariki e noho ana i ngā wāhi e āhua kaha ana, e tino kaha ana rānei te horapa o te malaria. Pātai ki tō ratonga hauora ā-rohe mō ēnei.

Āhea kite ai i te rata

Whakaritea he hui ki te rata

  • He kirika, he wiriwiri, he ānini, he māuiui rite ki te rewharewha rānei i a koe e noho ana ki tētahi wāhi malaria, i roto rānei i ngā marama 12 i muri i tō toronga: tikina he whakamātautau malaria i tēnei rā, ahakoa i kai koe i ngā pire patu malaria.
  • E māuiui ana me ēnei tohu i a koe e haereere ana: tikina wawe he tohutohu hauora, ahakoa kei hea koe.
  • E hapū ana, he tamaiti rānei i raro i te 5 tau, he kirika i tētahi wāhi malaria: kite i te rata i tēnei rā, i te wā tōmua rawa e taea ai.
  • Kua maimoatia mō te malaria, ā, ka hoki mai te kirika, ināianei, i ngā marama rānei i muri mai: kite i te rata, ā, kōrerotia kua pāngia koe e te malaria i mua.
  • E whakamahere ana i tētahi haerenga ki tētahi wāhi malaria: tikina he tohutohu mō ngā pire patu malaria 4 ki te 6 wiki i mua i tō haerenga.

Tikina he āwhina ohotata ināianei (waea atu ki te nama ohotata o tō rohe) mēnā kei tētahi tangata:

  • he rangirua, he hiamoe, he hūkiki (fits) rānei
  • he uaua te hā
  • he mimi pōuri, he mimi toto rānei, he kiri, he karu kōwhai rānei, he rere toto rerekē rānei
  • he tino ngenge, he tino ngoikore rānei, kāore rānei e taea te noho ake, te inu, te pupuri rānei i tētahi mea

He ohotata hauora te malaria: ki te kore he maimoatanga, ka taumaha pea i roto i te 24 hāora. Ko ēnei tohu he tohu o te malaria taumaha, ā, e kore e taea te tatari. Kaua e taraiwa i a koe anō.

He kirika i muri i tō noho ki tētahi wāhi malaria? Kōrerotia.

Ka whakarongo a Saluvo ki ō tohu, i ō ake kupu, i tō ake reo, ka tirotiro tuatahi i ngā tohu whakatūpato, ā, ka kī atu ko tēhea rata hei kite māu, ā, kia hohoro pēhea. He hua whakamātautau toto kē tōu? Ka whakamāramatia e ia ia uara.

Pātai mō aku tohu

Kore utu te tīmata. Kōrerotia tō āhua i ō ake kupu, i tō ake reo.

Ngā pātai a te iwi

  • I te nuinga he kirika, he ānini me te wiriwiri, he maha ngā wā me te werawera, te mamae uaua, te ngenge, te hiahia ruaki, te ruaki, te tikotiko rānei. He māmā pea ngā tohu tuatahi, ā, he rite ki te rewharewha. Ko te tangata he kirika tōna, e noho ana, kua toro rānei ki tētahi wāhi malaria i roto i ngā marama 12 kua hipa, me tiki whakamātautau malaria i taua rā tonu.

  • I te nuinga 10 ki te 15 rā i muri i te ngau, engari ka wawe pea pērā i te 7 rā pea, ā, ka whakaputa ētahi momo i ngā tohu i ngā marama, he onge rawa, kotahi tau, neke atu rānei i muri mai. Kōrerotia ki te rata ngā haerenga katoa i ngā marama 12 kua hipa i ngā wā katoa he kirika tōu.

  • Āe. Ka noho huna ētahi momo malaria, inarā te vivax me te ovale, i roto i te ate, ā, ka whakaputa i ngā tohu i ngā marama, i ngā tau rānei i muri mai. Me whakamātautau mō te malaria ia kirika i roto i ngā marama 12 i muri i te toronga ki tētahi wāhi malaria, ahakoa i kai koe i ngā pire patu malaria.

  • Kāore mā te pā noa: i te nuinga kāore e taea te hopu i te malaria mai i tētahi atu tangata. Ka horapa mā te ngau a ngā waeroa kua pāngia. He onge ake, ka whakawhiti mā te whakaurunga toto (blood transfusion), ngā ngira tiritiri, mai rānei i te whaea ki tana pēpi kei te kōpū tonu.

  • He whakamātautau toto: he whakamātautau tātari tere (rapid diagnostic test), ka puta te hua i roto i ngā meneti, he tauira toto (blood smear) rānei ka tirohia i raro i te karu whakarahi (microscope), ka whakaatu anō i te momo malaria. Me wātea ngā hua i roto i ngā hāora. Kāore e taea e ngā tohu anake te whakaū i te malaria.

  • Āe, inarā i te tīmatanga, ina iti rānei ngā pirinoa i te toto. Mēnā he kore kitea (negative) te whakamātautau tuatahi engari he tūpono tonu he malaria, i te nuinga ka mahia anō te tauira toto ia 12 ki te 24 hāora, 3 wā katoa. Hoki anō mēnā ka mau tonu te kirika.

  • Ki te rongoā patu malaria (antimalarial), ka tīmata wawe tonu. Ko te artemisinin-based combination therapy te maimoatanga whai hua rawa mō te malaria falciparum. Ko tēhea rongoā, ā, mō te roa pēhea, ka hāngai ki te momo, ki te wāhi i pāngia ai, ki te kaha o te māuiui o te tangata, ā, mēnā e hapū ana. Ka maimoatia te malaria taumaha i te hōhipera.

  • Āe. Ka hoki mai pea te malaria vivax me te ovale i ngā marama, i ngā tau rānei i muri mai, mai i ngā pirinoa e huna ana i te ate, koia i hoatu ai i ētahi wā he rongoā tuarua. Ka taea anō te pāngia anō e te malaria i ngā ngau hou. Kite i te rata mō ia kirika hou, ā, kōrerotia kua pāngia koe e te malaria i mua.

  • He ōrite ngā tohu, nō reira ko ngā whakamātautau toto anake te huarahi pono. He maha ngā wā ka mau mai te malaria i te kirika me te wiriwiri me te werawera; he maha ngā wā ka mau mai te dengue i te mamae i muri i ngā karu me te mamae tinana; i te nuinga ka piki pōturi te kirika o te typhoid, me ngā tohu puku. I ngā wāhi e noa ana ēnei katoa, tērā pea ka whakamātautau ngā rata mō te nui ake i te kotahi.

  • Āe. Ka tūtohu te WHO i ngā kano ārai mate malaria e rua, te RTS,S me te R21, mō ngā tamariki e noho ana i ngā wāhi e āhua kaha ana, e tino kaha ana rānei te horapa o te malaria. Kāore rāua e tiaki katoa ana, nō reira he mea nui tonu ngā kupenga, ngā rongoā pana ngārara me te whakamātautau mō te kirika. I te nuinga ka kai kē te hunga haereere i ngā pire patu malaria.

  • Kāore. Tikina he whakamātautau i te tuatahi, ā, kainga te rongoā ka tohutohutia e te rata mō te momo malaria kei a koe. Ko ngā toenga rongoā patu malaria, ko ērā rānei kāore i tohutohutia, he rongoā hē pea, he nui hē rānei, kāore pea e whai hua, ā, ka tāpiri ki te ātete ki ngā rongoā. Kaua rawa e whakatōmuri i te whakamātautau kia whakamātau i tētahi rongoā kāinga.

  • Āe. He nui ake te tūpono ka pāngia ngā wāhine hapū e te malaria taumaha, ā, ka taea anō te tūkino i te pēpi. Ko te wahine hapū he kirika tōna i tētahi wāhi malaria, me whai whakamātautau malaria i taua rā tonu. Pātai ki tētahi rata i mua i te kai i tētahi rongoā, ā, moe i raro i te kupenga kua whakamahia he patu ngārara.

  • Moe i raro i te kupenga kua whakamahia he patu ngārara, whakamahia he rongoā pana ngārara kei roto te DEET, te IR3535, te icaridin rānei, inarā mai i te kakarauri, ā, kākahuria ngā kākahu ringa roa me ngā tarau roa i te ahiahi. Me kai anō te hunga haereere i ngā pire patu malaria kia rite ki tā te rata i tohutohu ai. Tikina he whakamātautau mō ia kirika, ahakoa i karo koe i ngā ngau.

Ngā whakamātautau e āwhina ana

Rangitaki

Ngā mātāpuna

  1. WHO fact sheet: Malaria
  2. CDC: Symptoms of malaria
  3. CDC: Malaria clinical guidance
  4. CDC: Clinical features of malaria
  5. CDC Yellow Book: Malaria
  6. NHS: Malaria

I whakahoutia . He mōhiohio hauora, ehara i te tohutohu hauora. E mōhio ana tō rata ki tō āhua katoa; pātai ki a ia mō tō hua.