Triệu chứng gan nhiễm mỡ: gan nhiễm mỡ độ 1, 2, 3 nghĩa là gì, tên mới MASLD và cách cải thiện

Gan nhiễm mỡ là tình trạng mỡ tích tụ bên trong gan. Đây là bệnh gan mạn tính phổ biến nhất thế giới, ảnh hưởng đến hơn 30% dân số toàn cầu và khoảng 24% người trưởng thành ở Mỹ.

Có hai loại chính:

• Gan nhiễm mỡ liên quan đến cân nặng, đường huyết và mỡ máu (do chuyển hóa). Đây là loại phổ biến nhất.
• Gan nhiễm mỡ do rượu, chủ yếu do uống quá nhiều rượu bia.

Tên gọi mới. Vào tháng Sáu năm 2023, các hội gan mật quốc tế đã đổi tên:

• bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) nay là bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASLD)
• viêm gan nhiễm mỡ không do rượu (NASH), thể có viêm, nay là viêm gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MASH)
• MetALD dùng cho người vừa có gan nhiễm mỡ do chuyển hóa vừa uống nhiều rượu bia hơn

Tên mới mô tả nguyên nhân thay vì điều người bệnh không làm, và bỏ những từ mà một số người thấy mang tính kỳ thị. Phiếu kết quả của bạn có thể ghi tên nào cũng được: NAFLD và MASLD là cùng một bệnh.

Trên phiếu kết quả siêu âm, mức độ (độ) mô tả lượng mỡ có vẻ có trong gan. Mỡ làm gan trông sáng hơn (tăng âm) trên siêu âm.

Mức độ trên siêu âm	Ý nghĩa thường gặp
Độ 1 (nhẹ)	Ít mỡ. Rất phổ biến, và dễ đẩy lùi nhất
Độ 2 (vừa)	Nhiều mỡ hơn; gan sáng hơn rõ rệt
Độ 3 (nặng)	Rất nhiều mỡ; khó nhìn thấy các phần sâu của gan trên siêu âm

Mức độ không đồng nghĩa với mức tổn thương. Siêu âm cho thấy mỡ, chứ không cho thấy viêm hay xơ hóa. Người bị độ 1 vẫn có thể bị xơ hóa, còn người bị độ 3 có thể hoàn toàn không. Vì vậy dù ở độ nào, bước tiếp theo đều giống nhau: một chỉ số tính từ xét nghiệm máu (FIB-4) và đôi khi một loại siêu âm đặc biệt để kiểm tra xơ hóa, cùng với kiểm tra đái tháo đường, cholesterol và huyết áp.

Gan nhiễm mỡ độ 1 có nguy hiểm không? Tự thân nó thường không nguy hiểm, và có thể hết. Nhưng đó là một lời cảnh báo: chính những yếu tố khiến mỡ tích trong gan cũng làm tăng nguy cơ đái tháo đường type 2 và bệnh tim mạch.

Thường không có triệu chứng. Gan nhiễm mỡ hay được gọi là bệnh thầm lặng. Đa số mọi người phát hiện ra một cách tình cờ, khi siêu âm hoặc xét nghiệm máu vì một lý do khác.

Khi có triệu chứng, chúng thường mơ hồ:

• thấy rất mệt hoặc người không khỏe
• âm ỉ đau hoặc tức ở vùng bụng trên bên phải, dưới sườn

Bốn giai đoạn (phần lớn mọi người chỉ dừng ở giai đoạn đầu):

1. Gan nhiễm mỡ (nhiễm mỡ đơn thuần): có mỡ trong gan, chưa có tổn thương
2. MASH (trước đây gọi là NASH): gan bị viêm
3. Xơ hóa gan: gan có sẹo, nhưng thường vẫn hoạt động tốt
4. Xơ gan: gan bị xơ nặng và vĩnh viễn

Dấu hiệu của xơ gan, giai đoạn muộn:

• vàng da hoặc vàng lòng trắng mắt
• bụng to lên, hoặc phù chân, mắt cá chân hay bàn chân
• ngứa da, dễ bầm tím hoặc dễ chảy máu
• chán ăn, sụt cân, buồn nôn
• sao mạch (mạch máu nhỏ màu đỏ hình mạng nhện) trên da, lòng bàn tay đỏ loang lổ
• lú lẫn, khó tập trung hoặc nói ngọng
• nôn ra máu hoặc đi ngoài phân rất sẫm màu hay phân đen, đây là tình trạng cấp cứu

Gan nhiễm mỡ liên quan chặt chẽ đến cách cơ thể xử lý đường và mỡ. Bạn dễ bị hơn nếu bạn:

• thừa cân, nhất là nhiều mỡ quanh eo và bụng
• bị đái tháo đường type 2, tiền đái tháo đường hoặc kháng insulin
• bị tăng huyết áp, hoặc cholesterol hay triglycerid cao
• có hội chứng chuyển hóa (nhiều yếu tố trên cùng lúc)
• bị hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS)
• ăn uống không lành mạnh hoặc ít vận động
• trên 50 tuổi

Ở Mỹ, tỷ lệ mắc cao nhất ở người gốc Mỹ Latinh. Trẻ em cũng có thể bị: gần 10% trẻ em Mỹ từ 2 đến 19 tuổi bị gan nhiễm mỡ.

Không nhất thiết phải thừa cân. Người có cân nặng bình thường vẫn có thể bị gan nhiễm mỡ, nhất là khi bị đái tháo đường hoặc có nhiều mỡ quanh eo.

Rượu bia gây ra một loại gan nhiễm mỡ riêng, và làm loại do chuyển hóa nặng thêm. Bài hướng dẫn về hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) của chúng tôi giải thích một trong những rối loạn nội tiết có liên quan.

Gan nhiễm mỡ thường được phát hiện tình cờ. Sau đó bác sĩ đánh giá xem nó có đáng lo đến mức nào:

• Xét nghiệm máu chức năng gan (ALT và AST). Men gan thường tăng, nhưng có thể bình thường ngay cả khi đã bị gan nhiễm mỡ hoặc xơ hóa, nên kết quả bình thường không loại trừ được bệnh.
• Siêu âm cho thấy mỡ trong gan và cho biết mức độ. Chụp CT và MRI cũng có thể phát hiện.
• Chỉ số đánh giá xơ hóa (FIB-4), tính từ tuổi, ALT, AST và số lượng tiểu cầu của bạn. Chỉ số dưới 1,3 cho thấy ít khả năng bị xơ hóa nặng; thường được kiểm tra lại sau mỗi 1 đến 2 năm. Chỉ số cao hơn sẽ dẫn đến xét nghiệm tiếp theo.
• Siêu âm đo độ đàn hồi gan (elastography), như FibroScan, đo độ cứng của gan, hoặc xét nghiệm máu ELF để tìm xơ hóa.
• Sinh thiết gan, lấy một mẫu mô gan rất nhỏ bằng kim, là xét nghiệm duy nhất khẳng định được MASH. Chỉ đôi khi mới cần làm.

Bác sĩ cũng kiểm tra các bệnh thường đi kèm gan nhiễm mỡ: đường huyết (HbA1c), cholesterol và triglycerid, huyết áp và cân nặng, và hỏi về việc uống rượu bia.

Với đa số mọi người thì không: họ chỉ có mỡ trong gan, không có viêm hay xơ hóa. Nhưng ở một số người, bệnh tiến triển từ từ:

• MASH (viêm) gặp ở một phần nhỏ người bị gan nhiễm mỡ, khoảng 1,5 đến 6,5% người trưởng thành ở Mỹ
• xơ hóa rồi xơ gan có thể xuất hiện sau nhiều năm
• xơ gan có thể dẫn đến suy gan, xuất huyết trong và ung thư gan

Chỉ số xơ hóa càng cao, bạn càng cần được theo dõi sát.

Với đa số mọi người, nguy cơ lớn hơn nằm ở tim mạch. Chính những nguyên nhân khiến mỡ tích trong gan cũng làm tăng nguy cơ đái tháo đường type 2, nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Kiểm soát cân nặng, đường huyết, huyết áp và cholesterol sẽ bảo vệ cả gan lẫn tim.

Có, nhất là ở giai đoạn sớm. Điều trị chính là thay đổi lối sống, và cách này có hiệu quả:

• Giảm cân từ từ nếu bạn thừa cân. Giảm 3 đến 5% cân nặng có thể làm giảm mỡ trong gan; giảm 7 đến 10% có thể làm giảm viêm và xơ hóa. Tránh nhịn ăn cấp tốc: giảm cân quá nhanh có thể làm bệnh gan nặng thêm.
• Vận động nhiều hơn: ít nhất 150 phút mỗi tuần, chẳng hạn đi bộ nhanh. Tập luyện có ích ngay cả khi cân nặng không thay đổi nhiều.
• Ăn uống lành mạnh, cân bằng: nhiều rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và cá; bớt nước ngọt, bánh kẹo và thực phẩm chế biến sẵn.
• Rượu bia: không quá 14 đơn vị cồn mỗi tuần, chia ra nhiều ngày. Nếu bạn đã bị xơ hóa, hoặc bị bệnh gan do rượu, bác sĩ có thể khuyên bỏ hẳn.
• Bỏ thuốc lá, và điều trị đái tháo đường, tăng huyết áp, cholesterol.

Thuốc: không có thuốc nào cho gan nhiễm mỡ đơn thuần. Với MASH, bác sĩ chuyên khoa có thể dùng pioglitazone hoặc vitamin E cho một số người. Ở Mỹ, resmetirom (được phê duyệt năm 2024) và semaglutide (được phê duyệt năm 2025) có thể được kê đơn cho MASH có xơ hóa từ trung bình đến nặng, chưa xơ gan, kết hợp với chế độ ăn và tập luyện.

Dùng thuốc nào và liều bao nhiêu là do bác sĩ quyết định. Đừng tự ý dùng vitamin E liều cao, thuốc nam, thảo dược hay các sản phẩm “thải độc gan”: một số thực phẩm chức năng có thể gây hại cho gan. Hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.