Triệu chứng buồng trứng đa nang (PCOS): dấu hiệu, cách chẩn đoán và vì sao nay gọi là PMOS

Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) là một rối loạn hormone phổ biến và kéo dài. Buồng trứng không rụng trứng đều mỗi tháng, cơ thể thường tiết ra nhiều hormone sinh dục nam (androgen) hơn bình thường và đáp ứng kém hơn với insulin. Sự kết hợp đó giải thích phần lớn các triệu chứng.

Tổ chức Y tế Thế giới ước tính bệnh gặp ở 10 đến 13% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, và tới 70% trong số đó không biết mình mắc bệnh.

Tháng Năm năm 2026, một nhóm bác sĩ và người bệnh quốc tế đã thống nhất một tên gọi mới: hội chứng buồng trứng chuyển hóa đa nội tiết (PMOS). Tên cũ khiến người ta nghĩ vấn đề là do nang trên buồng trứng, nhưng nhiều phụ nữ mắc bệnh không hề có nang, và bệnh còn ảnh hưởng đến hormone, chuyển hóa, làn da và tâm trạng. NHS (hệ thống y tế công Anh) và hướng dẫn quốc tế nay dùng tên PMOS; PCOS vẫn là tên được nhiều người biết đến nhất.

PCOS hay PCOD? “PCOD” (bệnh buồng trứng đa nang) là thuật ngữ được dùng chủ yếu ở Ấn Độ. Một số trang web mô tả đây là một bệnh riêng, nhẹ hơn, nhưng quốc tế không có chẩn đoán riêng nào như vậy được thống nhất: các hướng dẫn dành cho bác sĩ dùng tên PCOS, nay là PMOS.

Triệu chứng thường bắt đầu ở tuổi dậy thì và rất khác nhau giữa từng người. Có người có nhiều dấu hiệu; có người rất ít.

Dấu hiệu về kinh nguyệt và sinh sản:

• Kinh nguyệt không đều, thưa hoặc mất kinh: vòng kinh dài hơn 35 ngày, hoặc có kinh ít hơn 8 lần một năm
• Đôi khi khi có kinh thì ra nhiều hoặc kéo dài
• Khó có thai, vì không phải tháng nào cũng rụng trứng

Dấu hiệu androgen tăng cao:

• Lông mọc nhiều ở mặt, ngực, bụng hoặc lưng (rậm lông)
• Mụn trứng cá kéo dài quá tuổi dậy thì, hoặc da dầu
• Tóc thưa dần ở đỉnh đầu

Dấu hiệu chuyển hóa:

• Tăng cân, nhất là vùng bụng, và khó giảm cân
• Mảng da sẫm màu, dày, mịn như nhung ở cổ, nách hoặc bẹn (bệnh gai đen), một dấu hiệu của kháng insulin
• Mệt mỏi, ngáy hoặc ngủ kém (ngưng thở khi ngủ)

Tâm trạng: trầm cảm, lo âu, lo lắng về chuyện ăn uống và tự ti về ngoại hình gặp nhiều hơn, một phần vì những triệu chứng này khiến người bệnh cảm thấy không thoải mái về bản thân.

Không phải ai cũng có nang. Những “nang” này thực ra là các nang noãn nhỏ, tức những trứng chưa trưởng thành. Bạn có thể bị PCOS mà không có nang, và nhiều phụ nữ thấy nang noãn trên siêu âm nhưng không bị PCOS.

Nguyên nhân chính xác chưa được biết rõ. Hai yếu tố tác động lẫn nhau:

• Kháng insulin: cơ thể cần nhiều insulin hơn để giữ đường huyết bình thường, và insulin cao thúc buồng trứng tiết thêm androgen.
• Androgen tăng cao: làm trứng không trưởng thành được và gây ra các dấu hiệu ở lông, tóc và da.

Bạn dễ bị PCOS hơn nếu:

• mẹ hoặc chị em gái bị bệnh này, hoặc gia đình có người bị tiểu đường type 2
• bạn là người gốc Nam Á hoặc gốc châu Á khác, theo NHS
• bạn bị thừa cân, điều làm kháng insulin và các triệu chứng nặng hơn, dù phụ nữ gầy cũng có thể bị PCOS

PCOS không phải do bạn đã làm gì sai, và cũng không phải dấu hiệu của lối sống kém lành mạnh.

Không có một xét nghiệm duy nhất nào. Theo hướng dẫn quốc tế (2023), người lớn được chẩn đoán khi có ít nhất hai trong ba dấu hiệu sau, sau khi đã loại trừ các nguyên nhân khác:

Bác sĩ xem xét	Được tính là dấu hiệu khi
Kinh nguyệt không đều hoặc không rụng trứng	Sau khi có kinh lần đầu hơn 3 năm: vòng kinh ngắn hơn 21 ngày hoặc dài hơn 35 ngày, hoặc có kinh ít hơn 8 lần một năm. Bất kỳ vòng kinh nào dài hơn 90 ngày
Androgen tăng cao	Lông mọc nhiều, mụn trứng cá hoặc tóc thưa ở đỉnh đầu, hoặc testosterone tăng trong xét nghiệm máu
Buồng trứng	Nhiều nang noãn nhỏ trên siêu âm, hoặc xét nghiệm máu AMH tăng (chỉ áp dụng cho người lớn)

Ở tuổi thiếu niên, kinh nguyệt không đều là bình thường trong những năm đầu, nên bác sĩ cần thấy cả kinh nguyệt không đều lẫn dấu hiệu androgen, và không dùng siêu âm hay AMH để chẩn đoán PCOS.

Loại trừ các bệnh khác: thường làm xét nghiệm thai, xét nghiệm tuyến giáp (TSH) và xét nghiệm prolactin, đôi khi kèm thêm các xét nghiệm khác.

Sau khi chẩn đoán, bác sĩ kiểm tra các bệnh mà PCOS có thể dẫn tới: đường huyết (HbA1c hoặc xét nghiệm glucose), mỡ máu (cholesterol), huyết áp và cân nặng. Hướng dẫn về triệu chứng bệnh tuyến giáp của chúng tôi giải thích vì sao bệnh tuyến giáp có thể trông giống PCOS.

PCOS không chỉ là chuyện kinh nguyệt. Theo thời gian, bệnh làm tăng nguy cơ:

• Tiểu đường type 2, và tiểu đường khi mang thai (tiểu đường thai kỳ)
• Tăng huyết áp và mỡ máu cao, từ đó dẫn đến bệnh tim
• Gan nhiễm mỡ
• Ngưng thở khi ngủ
• Ung thư niêm mạc tử cung (ung thư nội mạc tử cung), khi kinh nguyệt rất thưa trong thời gian dài, vì lớp niêm mạc không bong ra đều đặn. Điều trị giúp có kinh đều đặn sẽ bảo vệ khỏi nguy cơ này.
• Biến chứng thai kỳ, như tăng huyết áp và sảy thai, nên thai kỳ cần được theo dõi kỹ hơn
• Trầm cảm và lo âu

Khám định kỳ giúp phát hiện sớm các vấn đề này, và những thói quen lành mạnh giúp giảm triệu chứng cũng làm giảm các nguy cơ này.

Chưa có cách chữa khỏi hẳn, nhưng các triệu chứng có thể được điều trị tốt, và kế hoạch điều trị tùy vào điều bạn quan tâm nhất: kinh nguyệt, da và tóc, cân nặng hay việc có thai.

• Ăn uống lành mạnh và vận động đều đặn giúp ích cho mọi người bị PCOS, kể cả khi không giảm cân. Nếu bạn thừa cân, chỉ cần giảm một chút cũng có thể giúp kinh nguyệt đều hơn và cải thiện tình trạng kháng insulin.
• Với kinh nguyệt không đều: thuốc tránh thai kết hợp, progestogen hoặc vòng tránh thai nội tiết (IUS) có thể điều hòa kinh nguyệt và bảo vệ niêm mạc tử cung.
• Với lông mọc nhiều và mụn trứng cá: thuốc tránh thai, thuốc kháng androgen, thuốc bôi, và các cách triệt lông như laser hoặc điện phân.
• Metformin, một thuốc điều trị tiểu đường, đôi khi được dùng cho tình trạng kháng insulin và cân nặng.
• Để có thai: thuốc giúp buồng trứng rụng trứng (như letrozole hoặc clomifene), và đôi khi thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) hoặc một tiểu phẫu. Bác sĩ sản phụ khoa hoặc bác sĩ chuyên về hiếm muộn sẽ hướng dẫn việc này.
• Trị liệu tâm lý và hỗ trợ tinh thần khi buồn chán, lo âu hoặc lo lắng về chuyện ăn uống.

Dùng thuốc nào và liều bao nhiêu là do bác sĩ quyết định. Một số thuốc điều trị PCOS không an toàn khi mang thai, vì vậy hãy báo bác sĩ nếu bạn đang muốn có con hoặc có thể đang mang thai. Hãy thận trọng với các chế độ ăn, loại trà và thực phẩm bổ sung “chữa khỏi PCOS” được bán trên mạng: hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thử.